وسىدان ءسال بۇرىن «جاڭاقورعان اۋدانىندا بامبۋك ءوسىرىپ وتىرعان باعبان بار ەكەن» دەگەندى ەستىگەندە تاڭسىق وسىمدىكتى ءۇي اۋلاسىنا ەگىپ, تاجىريبە جاساپ جاتقان جان بولار دەپ ويلاعانبىز. قاتەلەسىپپىز, امانتاي سارباسوۆ – «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كۇرەجولىنىڭ بويىنان جەمىس-جيدەك تالدارىنىڭ تۇقىمباعىن جاساعان بەلگىلى مامان ەكەن. جاقىندا جول ءتۇسىپ, تۇقىمباققا باردىق. ەلۋ گەكتار القاپتى اياعىمىز جەتكەنشە ارالادىق. سونداعى تۇيگەنىمىز مىناۋ بولدى.
بابىن تاپساڭ, بامبۋك تا وسەدى
كاسىپكەر – وسىدان 10 جىل بۇرىن وبلىستا جىلىجاي شارۋاشىلىعىن العاش قولعا العانداردىڭ ءبىرى. تالابى تابىستى ىسكە اينالىپ, بۇگىندە 70 سوتىق جىلىجايى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. جىلىنا 50-60 توننا قىزاناق پەن قيار جينايدى. ىستىق بۇلاق سۋى ارقىلى جىلىتىلىپ وتىرعان جىلىجايدىڭ اينالاسىنا تۇتاس كەشەن ورناتتى. وسى سۋدان توعان جاساپ, وزبەكستاننان افريكا جايىنى بالىعىنىڭ شاباقتارىن ساتىپ الىپ, ءوسىرىپ جاتقانى تاعى بار. ودان بولەك مال شارۋاشىلىعىن دا قولعا الدى.
– وسى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبارى ءبىرىنىڭ جوعىن ءبىرى جاۋىپ, ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىپ تۇر, – دەيدى امانتاي بەكتاي ۇلى. – مىسالى, جەمىس-جيدەك تۇقىمباعىن وسىدان ءتورت جىل بۇرىن اشتىق. ءبىز العانعا دەيىن بۇل جەر ەگىستىككە دە, جايىلىمعا دا جارامسىز سانالىپ بوس جاتىر ەكەن. وسى جەردەن بۇرعىلاپ, سۋ شىعاردىق. قازىر بۇل القاپتى سۋلاندىرۋعا تولىعىمەن جەتىپ, كۇرە جولعا قاراي ەگىلگەن تالدارعا دا جەتىپ تۇر.
تۇقىمباق ۇستاۋ – وتە تياناقتى تىرلىكتى تالاپ ەتەتىن جۇمىس. مىسالى, قازىر جەمىس اعاشىن داننەن شىعاراتىندار از. نەگىزى وسى ادىسپەن وسكەن اعاش 70-80 جىل جەمىس بەرەدى. ال كوشەتتەپ ەگىلگەن تالدىڭ عۇمىرى 18-20 جىلدان ۇزامايدى. ونىڭ ۇستىنە سىرتتان كەلىپ جاتقان كوشەتتىڭ كوبى اۋرۋ. سوندىقتان دا باعبان جەمىس اعاشتارىن قالامشا ارقىلى بۋدانداستىرىپ جاتىر. بىلتىر كوشەتتەر مەن جەمىس ساقتايتىن قويما سالۋدى ويعا العان. وسى شارۋانى جوبالاماق بولىپ كورشىلەس تۇركىستان وبلىسىنداعى تۇقىمباق تاجىريبەسىمەن تانىستى. ولار كوشەتتىڭ كوبىن پولشا, يتاليا, تۇركيا مەملەكەتتەرىنەن الادى ەكەن. ەكى مىڭ توننالىق قويمالارى دا جۇمىس ىستەپ تۇر. تۇقىمباقتاعى اعاش تا, جەمىس تە كوزدىڭ جاۋىن الادى. بىراق باقتى ءبىر ماۋسىمدا 16 مارتە ۋلايتىندارى كوڭىلىنە قونا قويمادى. الما ساقتايتىن جەر دە وسىنداي وڭدەۋدەن وتەدى ەكەن.
– ءتۇرلى حيميكاتقا تولى جەمىس-جيدەك سىرت مەملەكەتتەردەن ونسىز دا اعىلىپ كەلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ بار ماقساتىمىز جۇرتقا تازا ءونىم جەگىزۋ بولۋ كەرەك. سوندىقتان دا مەن وسى جەردىڭ ءوزىن مالدىڭ قيى, تاۋىقتىڭ كوڭى ارقىلى وڭدەيمىن. ىزدەنىپ ءجۇرىپ, بالىعى سۋ جەمىس اعاشىنا تاپتىرمايتىن دارۋمەن ەكەنىن بىلگەسىن, ونى دا ءوسىرۋدى قولعا الدىق. ەندى قويمانى ءوز كۇشىممەن باستاپ كورمەك ويىم بار, – دەيدى كاسىپكەر.
جىلىجايعا دا, مىنا تۇقىمباققا دا ەلەكتر جەلىسىن وزدەرى تارتتى. الماباقتىڭ جانىنان قۇدىق قازدىرۋدا دا بار شىعىن قالتاسىنان شىقتى. مەملەكەت تاراپىنان كومەك بولا ما دەگەن ءۇمىتى اقتالماسا دا, العا قويعان ماقساتىنان اينىعان جوق. قولداۋ دەمەكشى, قازىرگى سۋبسيديالاۋ تالاپتارىنىڭ تۇسىنىكسىز تۇستارى كوپ. ءتىپتى كەيدە شارۋاعا ارنالعان قارجى وڭ قالتادان الىنىپ, سول قالتاعا قايتا سالىنعانداي اسەر قالدىراتىنى راس. مىسالى, بىلتىر جەمشوپكە بەرىلگەن سۋبسيديانى تالايلار الا الماي قالدى. بيىل وسى ماسەلە ءبىر تارتىپكە ءتۇستى دەگەن حابار بار, بىراق ءالى سالالىق مينيسترلىكتىڭ بۇيرىعى شىقپاي تۇر.
– ءبىر اعاشتاعى 100 المانىڭ تەڭ جارتىسى ساتۋعا جارايدى دەلىك. قالعانىن دا كادەگە جاراتۋىمىز كەرەك. سول ءۇشىن ارنايى تسەح اشۋ ويدا بار. مىسالى, قازىر ءمانداريننىڭ 1 ليتر شىرىنى 300 تەڭگە تۇرادى. ال بازاردا ءبىر كيلوسى ودان 2 ەسە قىمبات. دەمەك, ءبىزدىڭ ءىشىپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءبارى ۇنتاق. سوندا تابيعي شىرىن قازاقتىڭ ىشىنە جاقپاي ما؟ جاققاندا قانداي, تەك سوعان جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. بۇل ءارى ۇلت ساۋلىعىن جاقسارتۋدىڭ كەپىلى, – دەيدى كاسىپكەر.
اڭگىمەمىز بامبۋكتان باستالىپ ەدى عوي. قازىر امانتاي سارباسوۆتىڭ تۇقىمباعىندا ودان بولەك الما, ورىك, الحورى, ءجۇزىمنىڭ بىرنەشە ءتۇرى, ميندال, فۋندۋك, گرەك جاڭعاعى, انار, ايۆا, المۇرت ءوسىپ تۇر.
«بىزدە ەشتەڭە وسپەيدى» دەگەن ءسوزدى قويۋ كەرەك
جاڭاعى جەمىس اعاشتارى مەن تروپيكالىق وسىمدىكتەردى وسىرۋدەگى ماقساتتىڭ ءبىرى قازىر ەل اراسىنداعى «سىردىڭ جەرىنە ەشتەڭە وسپەيدى» دەگەن ءسوزدىڭ نەگىزسىزدىگىن دالەلدەۋ ەدى. وبلىسپەن شەكتەس اقتوبە مەن تۇركىستانعا وسكەن تال-داراق ءبىزدىڭ جەرگە شىقپايدى دەۋ ادام سەنەتىن اڭگىمە ەمەس. مىسالى, بىلتىر قىزىلوردا قالاسىنداعى تانىسىنا ءبىراز تال ەگىپ بەرىپ كەتكەن. ارتىنشا پاندەميا باستالىپ كەتتى دە, كوشەتتەردىڭ جاعدايىن بىلۋگە سوعام دەگەن جوسپارى جايىنا قالدى. جاقىندا جول ءتۇسىپ بارعاندا كوردى. ءوزى تىككەن 44 كوشەتتىڭ ۇشەۋى عانا ونبەي قالىپتى. قالعاندارى جايقالىپ تۇر.
باعباننىڭ اكىمدىكتەن حالىقارالىق كۇرە جول بويىنان جەر سۇراپ جۇرگەنىنە ءبىراز بولىپتى. سول جەرگە جەمىس اعاشتارىن ءوسىرىپ, ونى ەڭبەك ەتىپ, الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇزەگىسى كەلگەندەرگە تاپسىرسام دەيدى. ايتۋىنشا, بۇل جوبانى وبلىستىڭ بارلىق اۋدانىندا جاساۋعا بولادى. ويعا العانىنا ءبىراز بولعان شارۋاسىنىڭ الدا شەشىلىپ قالارىنان ءۇمىتىن ۇزبەيدى.
تاعى ءبىر قىنجىلتاتىنى, جەمىس اعاشتارىن ەگۋگە تالاپتانعانداردىڭ كوپشىلىگى كوشەتتى سىرتتان الدىرادى. اسىرەسە وزبەكستاننىڭ ساۋداسىن قىزدىرىپ وتىرمىز. جەرگىلىكتى تۇقىمباققا مويىن بۇرىپ وتىرعاندار از.
تۇقىمباق جۇمىسىن جولعا قويا الاتىن ماماننىڭ جوقتىعى دا از ماسەلە ەمەس. اسىرەسە وسى جۇمىسقا يكەمى بار جاستاردى تاربيەلەۋ كەرەك. باعبان بۇل ماسەلەنى اكىمدىك وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە سان مارتە كوتەردى. كوللەدجدەردە مامان دايارلاۋ جايلى ۇسىنىس ايتتى. بىراق, ازىرشە تالاپ بىلدىرگەندەر تابىلماي وتىر.
– ءتىپتى ناۋقاندىق جۇمىسقا ادام تاپپاي, تۇركىستان وبلىسىنان الدىرىپ وتىرمىز. بەل ءۇزىلىپ, بىلەك تالاتىنداي دا تىرلىك از مۇندا. كۇنىنە 5 مىڭ تەڭگە تولەنەتىن سول جۇمىسقا جەرگىلىكتى جىگىتتەردى شاقىرىپ كەلتىرە المايمىز, – دەيدى امانتاي سارباسوۆ.
وسى تۇقىمباقتان ءارى قاراي تاۋ بەتكەيىندە ەرتەدەن كەلە جاتقان ءبىر باق بار. وسىدان ءبىراز بۇرىن اكەسىنەن قالعان سول باققا يە بولىپ قالعان جىگىت كەلىپ جولىقتى. سونىڭ وتىنىشىمەن تالدارىن قاراپ شىقتى. اراسىندا جەمىسى قوس جۇدىرىقتاي المۇرت تا بار ەكەن. ءبىزدىڭ قازىر ارگەنتيكالىق سورت دەپ سىرتتان تاسىپ جاتقان المۇرتىمىز وسى. ونىڭ دا قالامشاسى وسى تۇقىمباقتان ورىن تەپتى. كەنتاۋدا وسكەن گرەك جاڭعاعىنىڭ ءدانىن تۇركىستاننان تاپتى, شىمكەنتكە بارعاندا ءبىر ءتۇپ انار اكەلىپ, ونى دا جەرسىندىردى.
بوي تىكتەگەن 4 جىلدا ءبىراز جۇمىس ىستەلىپ, تۇقىمباق جەمىس بەرە باستادى. الداعى جوسپار ودان دا كوپ. ال ونىڭ ىسكە اسۋى ءۇشىن تاقىر جەردەن تۇقىمباق جاساعان باعباننىڭ باستاماسىن قولداۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل ءىستىڭ راحاتىن ەل كورەدى.
قىزىلوردا وبلىسى