عارىش يندۋسترياسى. وسى سالا الىپتارىنا جەتە الامىز با؟

سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيانىڭ ماڭىزى زور

سونداي-اق جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمىن ۇلعايتۋ, ءىرى كولەمدەگى دەرەكتەرگە تاۋەلدى جاھاندىق ەكونوميكاداعى تسيفرلى تەحنولوگيالار ۇلەسىن ارتتىرۋ, عارىش يندۋسترياسىن ەكونوميكانىڭ دامۋ كوزى رەتىندە جولعا قويۋ, اتالعان سالاداعى ويىنشىلاردىڭ اسكەري جانە ستراتەگيالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ كەرەك.

وتاندىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىن­شا, قازاقستانعا بۇل جاھان­دىق جارىسقا قوسىلۋ ءۇشىن الدى­مەن اقپاراتتىق رەسۋرستاردى قالىپ­تاستىرىپ, سالاداعى سەرۆيس­تىك قىزمەتتى حالىقارالىق دەڭ­گەي­گە جەتكىزۋ ارقىلى زاماناۋي عارىش قىزمەت كورسەتۋ يندۋسترياسىندا ورىن الۋعا كۇش سالۋ قاجەت.

«جەر پلانەتاسىنا اسەر ەتە­تىن سىرتقى فاكتورلار تۋرالى مالى­مەت جەرۇستى, عارىشتىق جانە استرو­نوميالىق وبسەرۆاتوريا­لار مەن ستانسالار ارقىلى الى­نادى. الايدا جەرۇستى جۇ­يە­لەرى­نىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋ­لى. بۇل رەتتە, جەر مەن كۇن­نىڭ ور­بي­تاسىن­داعى عارىش وبسەر­ۆاتو­ريا­لارىنىڭ ارتىقشىلىعى كوپ.

ءبىزدىڭ استروفيزيكتەر قازىر وسى جاڭا باعىتتا جۇمىس ىستەپ كە­لەدى. ىشكى اسەر ەتۋ فاكتورلارى­نا توقتالساق, زاماناۋي عارىش جۇ­يە­لەرى جەرگە باعدارلانعان جاھان­دىق بىرىكتىرىلگەن ءورىستى قالىپ­تاس­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.

ونىڭ جارقىن دالەلى رەتىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «گلوناسس», اقش-تىڭ GPS سياقتى عالامدىق ناۆي­گاتسيالىق سپۋتنيكتىك جۇيەلەرىن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق ەۋروپانىڭ عارىش اگەنتتىگى «گاليلەو» جۇيەسىن جانە قحر «بەيدوۋ» ناۆيگاتسيالىق جۇيەسىن ىسكە قوسقانى ءمالىم. ەكىنشى باعىت – ءارتۇرلى سانات پەن ماقساتقا ارنالعان جەردى قاشىقتان زوندتاۋ عارىش جۇيەلەرىن دامىتۋ. عارىشتىق سپۋت­نيكتىك بايلانىس جۇيەلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتىر. بۇل سالادا اقپاراتتىق قىزمەتتەردىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن جەدەل ۇسىنۋدىڭ امبەباپ مۇمكىندىكتەرى بار. مىسالى, جەردى قاشىقتان زوندتاۋ جۇيەلەرى جانە سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيا بۇل گەوكەڭىستىكتەگى دەرەكتەر ين­فراقۇرىلىمىن قۇرۋ مەن ونى ارتتىرۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى», دەدى «ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالار ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسى مارات نۇرعوجين.

مارسقا قامدانۋدىڭ توتە جولى

وسىدان 15-20 جىل بۇرىن عارىشقا ساياحاتتاپ, باسقا پلانەتالارعا ەكسپەديتسيا جاساۋ مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن. قازىر بۇل سالاعا جەكەلەگەن كومپانيالار قارقىندى تۇردە تارتىلىپ جاتقاندىقتان, ونى دا كورەتىن كۇن الىس ەمەس دەيدى ماماندار. دەسە دە اتالعان باعىتتا ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلە كوپ.  

«عارىش ەكسپەديتسيالارىن وتىن, سۋ جانە تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ وزەك­تى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالدى. امەري­كالىق عالىمداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ونى شەشۋگە سينتەتيكالىق بيولوگيا كومەكتەسۋى ءتيىس. عارىش اگەنتتىكتەرى مەن جەكەلەگەن كومپانيالار مۇنداي جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋدى ويلاستىرىپ, قولعا الىپ جاتىر. ايتالىق, مارس پلانەتاسى ازوتقا, كومىر­قىشقىل گازىنا باي. ارنايى قۇ­رىل­عىنىڭ كو­­مە­گىمەن كومىرقىش­قىل گازىنان 6 كي­لو­عا­ دەيىن مەتان­ ءون­دىرىپ, ونى وتىن رە­تىن­دە پاي­دا­لانۋعا بولادى. ءتيىس­تى ەسەپتەۋلەر­گە سايكەس, قىزىل عا­لام­شا­ر­عا جەتۋ ءۇشىن ەكيپاج 10 تون­ناعا دەيىن ازىق-ت ۇلىك الۋ كەرەك. ەگەر دە فوتو­سين­تەز­دى, باكتەريالاردى قولدانسا بۇل مول­شەردى ەداۋىر ازايتۋعا بولادى. وسى ارقىلى ادامداردى وسىمدىك تاعامى­مەن ءىشىنارا قامتاماسىز ەتۋ جول­عا قويىلادى. البەتتە, بۇل ۇسى­نىل­عان عىلىمي تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن ماسەلەنى شە­شۋ قاجەت. بيولوگيالىق وندىرىستە ال­عاش­قى قادامدار جاسالعانىمەن, مارس ەكسپەديتسياسى ءالى تەك جوسپاردا تۇر. تۇپتەپ كەلگەندە, بيوتەحنولوگيا باسقا پلانەتالارعا ساپارلاۋدى قامتىپ قانا قويماي, وندا تۇراقتايتىن ستانسالاردىڭ ۇزاق جۇمىس ىستەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى», دەدى ۇلتتىق بيوتەح­نو­لوگيا ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان رامانقۇلوۆ.

KazSat-تىڭ بەرەرى مول

عارىش سالاسىنداعى تاعى ءبىر ما­ڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – بايلانىس جۇيەلەرىن دامىتۋ. رەسپۋبليكالىق عارىش بايلانىس ورتالىعىنىڭ سترا­تەگيالىق جوبالار­ دەپارتامەنتىنىڭ دي­­رەكتورى ادىل­قا­يىر قادىر ايت­قان­­­داي, تسيفر­لى تەح­نولو­گيا­لاردىڭ قار­قىن­دى دامۋىمەن بىر­گە ساپالى بايلانىس­ قىزمەتتەرىنە دە تۇ­تىنۋشىلار تاراپىنان سۇرانىس ارتىپ, وعان قويى­لاتىن تالاپ­تار كۇ­شەيتىلىپ كەلەدى.

«ەلىمىزدىڭ تۇر­عىن­دارى­نىڭ سۇرا­نىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن 2004 جىلى رەس­پۋب­ليكالىق عارىش بايلانىس ورتا­لىعى قۇرىلعان ەدى.ونىڭ ماقساتى وتاندىق عارىش بايلانىس جۇيەلەرىن دامىتۋ سانالادى.  2004 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ كومپانيا KazSat سەريالى تەلەكوم­مۋنيكاتسيالىق عارىش اپپاراتتارى بازاسىندا سپۋتنيكتىك باي­لانىستىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن دامىتۋ بويىنشا مىندەتتەردى تابىستى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇگىندە KazSat ۇلتتىق عارىش بايلانىس جۇيەسىن ءتيىمدى پايدالانۋ تەتىگى جولعا قويىلعان. ول KazSat-2 جانە KazSat-3 سپۋتنيكتىك بايلانىس جانە حابار تاراتۋ جۇيەسىنەن تۇرادى. سونداي-اق «اقكول» جانە «كوكتەرەك» عارىش بايلانىس ورتالىقتارى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. بۇل عارىش اپپاراتتارىنىڭ رەسۋرس­تارى ەلىمىزگە ءتيىمدى جانە سەنىمدى سپۋت­نيكتىك بايلانىس ارنالارىن ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەردى. ونىڭ ونىم­دەرى وتاندىق تۇتىنۋشىعا ءتۇرلى تەلە­كوممۋنيكاتسيالىق قىزمەتتى ۇسىنۋ ءۇشىن قولدانىلادى. اتاپ ايتقاندا, ينتەرنەت جەلىسىنە, ۇيالى بايلانىس پەن تەلەراديو حابارلاردى تاراتۋدا ونىڭ پايداسى زور. KazSat سپۋتنيكتەرى بازاسىندا قازاقستاننىڭ 16 تەلەكوممۋنيكاتسيالىق وپەراتورىنا, ۇلتتىق كومپانيالارعا, اسكەري قۇرىلىمدارعا, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەكەمەنشىك ۇيىمدارعا قىزمەت كورسەتىلىپ كەلەدى. KazSat عارىش سەگمەنتىنە ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىن­داعى 15 مىڭنان استام سپۋتنيكتىك باي­لا­نىس ستانساسى قول جەتكىزىپ وتىر. بۇ­عان قوسا اتالعان عارىش جۇيەسىنىڭ جەر­دەگى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا دا كوڭىل بولىنۋدە. ماسەلەن, «كوكتەرەك» عارىش بايلانىس ورتالىعى بازاسىندا تەلەپورت ۇيىمداستىرىلىپ, وسى ارقىلى جاڭا تەلەكوممۋنيكاتسيالىق سەرۆيس­تەردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. رەسپۋبليكا كولەمىندە KazSat-3 عارىش اپپاراتىنىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ارقىلى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە جول اشىلدى. تەلەۆيزيالىق حابار تارا­تۋدىڭ جوعارى شەشىمدەگى سپۋتنيكتىك جەلىسى ىسكە قوسىلدى», دەدى ءا.قادىر.

ايتسە دە وتاندىق كومپانيالار جا­ھان­دانۋ مەن ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا عارىش سالاسى­نىڭ دا ءبىر ورىندا تۇرمايتىنىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. سول سەبەپتى بۇل يندۋس­ترياداعى سوڭ­عى ۇردىستەردەن قالىس قالماۋعا قام­دانىپ, عىلىمي ىزدەنىستەرىن تابىس­تى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتۇرلى امالدارىن ويلاس­تىرىپ كەلەدى