ەسىمدە, جازدىڭ كۇنى اۋىلدىڭ باس جاعىن شاڭعا بوكتىرىپ سوناۋ موڭعوليادان «سكوتيمپورت» سەمەيگە مال ايداپ وتەتىن. مىڭعىرعان مالدى جازاتىرعا جەتكىزىپ, ودان شىندىعاتاي تۇسەتىن...
شىندىعاتايىمىز ءتۇۋ تۇكپىر قازىر. قورىقشى مەن قويشىدان باسقا تۇراقتاپ قالعان ءتىرى پەندە جوق. جوق دەيمىن, وزەننىڭ ارعى جاعاسىنداعى زاستاۆادا ساربازدار شەكارانى كۇزەتەدى. شەكارا مىنە عانا, اڭعارداعى سوقپاقپەن وزەندى بويلاي تىكە تارتساڭ, رەسەيگە تۇمسىعىڭ تىرەلەدى. ەكى ەلدى ءبولىپ جاتقان سىزىق بولماسا, ودان ءارى موڭعوليا سەكسەن-اق شاقىرىم. ءتور التايدىڭ قوس قاپتالىن قاتار جايلاعان اۋىلداردىڭ تىرشىلىگى توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن قازانداي قايناپ جاتقان-دى. قازىر عوي, جارىعى كومەسكىلەنىپ بارادى.
جوق, بۇل كەڭەستىك كەزەڭدى كوكسەۋ ەمەس, شەكارا شەبى يەن قالا ما دەگەن الاڭداۋشىلىق قانا. قازىر ەل بۇرىنعىداي ءۇيى ساتىلعانشا اۋىلدا وتىرمايدى, ەسىگىنە قارا قۇلىپتى ىلەدى-داعى كوشە بەرەدى. شىعىستىڭ شەكاراسىنداعى بەس اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازىنادان قارجى قۇيىلىپ-اق جاتىر. بىراق بۇعان بولا اۋىلدا جاستار تۇراقتاي ما؟! كۇرمەۋى قيىن سۇراق. ال شىندىعاتايدىڭ تۇسىنان رەسەيمەن ەكى ورتاداعى شەكارا اشىلسا, كاتونقاراعايلىقتاردىڭ عانا ەمەس, شىعىستىڭ شەكاراسىندا جاتقان اۋدانداردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرەر مە ەدى؟!
بۇل اڭگىمە ەل اراسىندا وقتىن-وقتىن ايتىلىپ قالعانى بولماسا, وسىعان دەيىن كوتەرىلمەگەن ماسەلە. ايتپەسە, ءۇش ەلگە دە ءتيىمدى تۇستارى بار. التايدىڭ تابيعاتىن كورۋگە ىنتىق رەسەي مەن موڭعوليانىڭ حالقى شەمونايحانى شىر اينالماي, توتەسىنەن توپ ەتە قالار ەدى. اينالما جولدىڭ ءوزىن الىسسىنباي, كاتونقاراعاي, مارقاكول, الاكولدى ارالاپ جۇرەتىن رەسەيلىك تۋريستەر قانشاما؟! ال توتە جول اشىلسا, ساياحاتشىلاردىڭ اعىنى ودان سايىن ارتادى. جەرگىلىكتى حالىق قابىلداپ ۇلگەرسە بولعانى. ءبىرى ءۇيىن جالعا بەرسىن, ەندى ءبىرى اتقا مىنگىزىپ, تاۋ-تاسىن ارالاتسىن... ەڭبەك ەتەم دەگەن ادامعا جۇمىس جەتەدى. ەكى ورتاعا جول تۇسسە, باسەڭدەپ قالعان تىرشىلىك قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي جاندانباي ما؟! سوندا عانا قالانى بەتكە العان كوش باسەڭدەپ, جەر-انانىڭ بەرگەن ىرىزدىعىنان ناپاقا تاۋىپ وتىرار ەدى.
مۇزتاۋدىڭ جولى – قازاقستاندا
ءيا, ماقتانامىز. كاتونقاراعايدى شۆەيتسارياعا, الاكولدى انتالياعا تەڭەيمىز. ورتادا بايقالداي بولىپ زايسانىڭ, مولدىرەپ مارقاكولىڭ جاتىر. تابيعاتىمىز ۇقساس شىعار, ال الەۋەتىمىز شە؟!
سوڭعى جىلدارى كوپ ەل شىعىستان شىقپايدى. ولارعا باعىت-باعدار بەرىپ, بارام دەگەن جەرىنە جەتكىزىپ جۇرگەن جاستار دا جوق ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – مۇزتاۋدىڭ ۇشار باسىنا جول باستاۋشى كاتونقاراعايلىق ۆياچەسلاۆ ورلوۆ. قازاقستانداعى عانا ەمەس, شەتەلدىك تۋريزم سالاسىنان دا حابارى بار ۆ.ورلوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇزتاۋ دەپ كەلەتىن تۋريستەردىڭ كوبى – رەسەيلىكتەر.
– رەسەيدەن توتە جول اشىلسا, ءۇش مەملەكەتكە دە ءتيىمدى. سەبەبى شىعىسقا قاتىنايتىن تۋريستەردىڭ كوبى رەسەيدە. مىسالى, رەسەيدەن مۇزتاۋعا 800-1000 ادامعا دەيىن كەلەدى. ويتكەنى ەكى ەلدىڭ شەكارا سىزىعىندا جاتقان مۇزتاۋدىڭ ۇشار باسىنا قازاقستاننىڭ تەرريتورياسى ارقىلى 10 كۇندە شىقساڭىز, رەسەي اۋماعىندا 14-15 كۇن ۋاقىت كەتەدى. قار توسەنىپ, مۇز جاستانىپ جۇرگەن الپينيست ءۇشىن ءار مينۋت قىمبات. سونداي-اق ءبىزدىڭ جاقتا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقسى. ەگەر شەكارا اشىلىپ جاتسا, ابىر-سابىر, الىس-بەرىس ارتادى. جەرگىلىكتى ەل جۇمىس تاۋىپ, جايلى ءومىر سۇرە باستاۋىنا سەپ بولادى. دەمەك كوشۋ تەجەلەدى. ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ جاتىرمىز. كوككولگە سپۋتنيكتى ينتەرنەت تارتۋدى دا ويلاستىرىپ قويدىق. پاندەميادان كەيىن رەسەيلىك فيرمالار بىزبەن جۇمىس ىستەۋگە نيەت ءبىلدىرىپ وتىر, – دەيدى Altay Pro تۋريستىك فيرماسىنىڭ جەتەكشىسى ۆياچەسلاۆ ورلوۆ.
ورلوۆتىڭ ويىن اركىم وزىنشە سالماقتايدى البەتتە. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار دەمەكشى, شەكارا اشىلىپ, ەلدىڭ ءال-اۋقاتى ارتتى دەلىك. الايدا ادام اياعى باسا بەرمەيتىن تابيعاتقا كوپتىڭ تابانى ءتيىپ جاتسا, ەرتەڭى نە بولار دەگەن كۇپتى سۇراق تا بار. بىراق كاتونقاراعايدى ءجيى تەليتىن شۆەيتساريانىڭ ءار پۇشپاعىنا دەيىن اسفالت ەمەس پە؟ تابيعاتى قۇلپىرىپ تۇرعانى بولماسا, قۇرىپ بارا جاتىر دەگەندى ەستىمەدىك...
ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى
شەكارا اشىلا قالسا, موڭعوليا مەن رەسەيدىڭ ساياحاتشىلارى التايدى ارالاپ, ەسكى اۋستريا جولىمەن مارقاكول تۇسەر ەدى. ودان زايسان كولىن جاعالاپ, مارس پلانەتاسىنا ۇقساس قيىن كەرىشتى قىزىقتايدى. وسكەمەن – تالدىقورعان باعىتىنداعى كۇرە جولدىڭ قۇرىلىسى اياقتالسا, الاكولدىڭ شيپالى سۋىنا شومىلىپ قايتۋعا بولادى. مىنە, شىعىس شەڭبەرى دەگەن وسى. تۋريستەر لەگى ارتسا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى البەتتە جاقسارادى. بۇگىننىڭ وزىندە اۋىل ءتۋريزمى مىقتاپ قولعا الىنا باستادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار كاسىپ كوزىن سەزىنىپ, ارنايى كۋرستاردان وتەدى. قارجىلاي گرانت الىپ, ءوز ۇيلەرىن قوناقۇي رەتىندە جالعا بەرۋگە نيەت ءبىلدىرىپ وتىرعاندار دا جەتەرلىك. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا ەكو-قونىستانۋ, ەتنوتۋريزم سىندى باعىتتارى قولعا الىنادى.
ايتقانداي, ەتنوتۋريزم موڭعوليادا كوشىلگەرى. ىلگەرى بولاتىندىعى, ات توبەلىندەي قازاقتاردىڭ قۇس سالىپ, ءداستۇرلى تۇردە بۇركىتشىلەر تويىن وتكىزۋىندە. سول تويدى كورۋ ءۇشىن جىل سايىن تۋريستەردىڭ اعىلىپ جاتقانىن بىلەمىز. وتكەن جىلدارى بۇركىت كوتەرگەن قازاقتىڭ شىناشاقتاي قىزى ايشولپان الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى ەمەس پە؟! ارينە, شەتەلدىكتەر موڭعولياعا كۇلتەگىن, تونىكوك, بىلگە قاعانداردىڭ جازبا ەسكەرتكىشىن كورۋگە دە ات باسىن بۇرادى. ەگەر توتەسىنەن شەكارا اشىلسا, موڭعولياعا تابان تىرەگەن ەل ىرگەسىندەگى قازاقستانعا دا سوعا كەتۋى مۇمكىن. ءتۋريزمى دامىعان موڭعول ەلىنىڭ بەلگىلى تۋريستىك وپەراتورى امانگۇل ساكەي دە رەسەيدىڭ التاي ولكەسى مەن كاتونقاراعايدىڭ ەكى ورتاسىنداعى شەكارانىڭ اشىلۋى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىندىگىن ايتادى.
– موڭعوليانىڭ التاي ولكەسىندە جۇرگىزگەن ساياحاتتارىمدى قازاقستاننىڭ التايىندا دا جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. شىرايلى شىعىسقا, كاتونقاراعايعا العاش ەكوتۋريزمدى اپارعانىما شۇكىر ايتامىن. شەتتە جۇرسەم دە, قازاق ەلى تانىلسىن, تۋريستەر تارتىلسىن دەگەن ماقساتتا ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. موڭعوليادان رەسەيدىڭ مىڭداعان شاقىرىمىن باسىپ ءوتىپ, قازاقستاننىڭ شىعىسىنا ساياحاتشىلاردى اپارىپ ءجۇرمىز. «جول ازابىن جۇرگەن بىلەدى» دەيدى عوي. كاسىبىم جولمەن, ءتور التايمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر توتەسىنەن شەكارا بەكەتى ورناسا, موڭعوليادان باراتىن قوناقتار سانى الدەقايدا ارتادى. كەزىندە موڭعوليانىڭ باتىسى قازاق ەلىمەن جالعاسىپ جاتقانداي ەدى. سوندا توي-تومالاعىمىزعا, ءولىم-جىتىمىمىزگە اتپەن-اق قاتىناي بەرەتىن, – دەيدى تۋريزم سالاسىندا ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان امانگۇل ساكەي.
ۇكوكتەگى ۇزىلگەن جول جالعانسا ەكەن...
راس-اۋ, الدا-جالدا شىندىعاتاي تۇسىنداعى سوقپاققا قايتا ءىز سالاتىن بولساق, بايان-ولگەي قازاقتارى ءۇشىن دە ءسۇيىنشىلى جاڭالىق بولماق. البەتتە, شەكارا اشۋ – اۋلانىڭ ەسىگىن اشۋ ەمەس. جان-جاقتى تارازىلانىپ بارىپ, جۇزەگە اسادى. ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى-ءتيىمسىز تۇستارى ەسەپتەلەدى. ونىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى حالىق بىلمەي وتىرعان جوق. دەسە دە, شەكاراداعى ەلدىڭ تۇراقتاۋىنا سەپ بولا ما دەگەن ءۇمىت بار. حالىقارالىق دارەجەدەگى بۇل ۇسىنىستى شىعىستىڭ ازاماتتارى قۋانا قولداپ قولداپ وتىر.
– 1989 جىلى ۇكوك ۇستىرتىنەن «ۇكوك حانشايىمى» تابىلىپ, ول ءوڭىر «تىنىشتىق ايماعى» مارتەبەسىن الدى. ءسويتىپ, عاسىرلار بويى سايراپ جاتقان موڭعوليا-قازاقستان ەلى اراسىنداعى ءدالىز جابىلدى. 2016 جىلى «ەر جانىبەك» حالىقارالىق قورىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن موڭعوليا, رەسەي, قازاقستان, قىتاي قازاقتارىنىڭ كەزدەسۋى بولدى. سوندا موڭعوليانىڭ ۇلى قۇرىلتاي مۇشەسى, بايان-ولگەي ايماعىنىڭ ۇلانباتىر قالاسىنداعى جەرلەستەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى باكەي اعىپار ۇلى موڭعوليا مەن قازاقستان اراسىنداعى رەسەي اۋماعى ارقىلى وتەتىن توتە جول سالۋ رەسەي باسشىلارىنىڭ شەشىمىنە تىرەلىپ تۇرعانىن ايتقان ەدى. ەگەر جول اشىلسا, بايان-ولگەي قازاقتارىنىڭ شيرەك عاسىردا ءۇزىلىپ قالعان بايلانىسى قايتا جانداناتىندىعىن العا تارتقان, – دەيدى كاتونقاراعاي ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ورالعازى قاجاەۆ.
كاتونقاراعاي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى دۇيسەن ءبرالينوۆتىڭ پىكىرىنشە, شىعىستىڭ, كاتونقاراعايدىڭ تۋريستىك الەۋەتى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. التاي رەسپۋبليكاسىندا دا تۋريزم سالاسى ايتارلىقتاي دامىعان. موڭعوليا مەملەكەتىنىڭ وزىندە 500-گە جۋىق تىركەلگەن تۋريستىك كومپانيا بار ەكەن.
– كاتونقاراعايدىڭ تۇرعىندارى قوساعاشتاعى نەمەسە بايان-ولگەي ايماعىنداعى تۋىستارىنا بارۋ ءۇشىن شەمونايحاداعى كەدەننەن ءوتىپ, ءشۇي تراكتىسى ارقىلى 1700 شاقىرىمنان استام جول جۇرەدى. ەگەر ۇكوك ۇستىرتىمەن جول اشىلسا, قوساعاشقا جول 1,5 مىڭ شاقىرىمعا قىسقارار ەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءتۋريزمى قارىشتاپ دامىعان زاماندا شىندىعاتايدىڭ تۇسىنان ۇكوك ۇستىرتىندەگى جولدى تۋريستىك باعىتتا اشسا, بارىمىزگە ءتيىمدى بولار ەدى, التايدىڭ قايتالانباس تابيعاتى وسىعان سۇرانىپ-اق تۇر, – دەپ ءوز ويىن جەتكىزدى د.برالينوۆ.
بۇرىنعىداي مىڭعىرتىپ سەمەيگە مال ايداماسا دا, جاتقان جولعا ءىز تۇسسە, حالىقارالىق تۋريستىك برەندكە اينالارى ءسوزسىز.
– ەڭ باستىسى, رەسەي فەدەراتسياسىنا ۇكوك ارقىلى بۇرىننان بار جولدى اشسا, ەكى ەل دوستىعىنىڭ بەلگىسىندەي بولار ەدى. اسىرەسە التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ بيۋدجەتىنە مول قارجى قۇيىلادى. وسىنى التايلىق اعايىندارعا دالەلدەگەن ابزال. ال ءبىزدىڭ قانداستارىمىز قولسوزىم جەردە تۇرىپ, 2 مىڭ شاقىرىم اينالىپ, شارشاپ-شالدىقپاس ەدى. مىڭداعان شاقىرىمعا سوزىلعان ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسى جۇزەگە اسىپ جاتقاندا, 40-50 شاقىرىمدىق قاسقا جولدان وتە الماي وتىرعانىمىز قالاي؟! مەنىڭ ويىمشا, ءارى تۋىس, ءارى كورشى, ءارى دوس رەسەي فەدەراتسياسىنا ايتىپ, قاسقا جولدى اشۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. حان التايدىڭ قاسقا جولى اشىلسا, مەنەن ءسۇيىنشى سۇراڭدار, – دەيدى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى تۇرسىن شاڭباي.
بۇگىنگى تاڭدا بايان-ولگەي ايماقتىق ازاماتتار وكىلدەرى باسقارماسىنىڭ جانە موڭعول حالىق حۋرالىنىڭ مۇشەسى, «ەشيم» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى مۇرات داكەي ۇلىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازاقستان رەسەي جاعىمەن كەلىسىپ, ءوزىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى 80 شاقىرىم جولدى اشسا, موڭعوليا جول سالۋعا دايىن وتىرعان كورىنەدى. «كوپ بىرىكسە ەل بولار, كوپ تىلەگى كول بولار» دەگەندەي, ءسۇيىنشى سۇراسىپ جاتاتىن كۇن تۋسىن.
شىعىس قازاقستان وبلىسى