سوڭعى جىلدارى سيۆەرس الماسىنىڭ بايىرعى مەكەنى – جابايى ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بەلسەندى قولعا الىنا باستادى.
بۇگىندە سيۆەرس الما اعاشىنىڭ (Malus sieversii (Ldb.)M.Roem) الماتى بوتانيكالىق باعىنداعى كوللەكتسيالىق قورى ۇلتتىق قۇندىلىق ءارى دۇنيە جۇزىندەگى جابايى الما كلونىنىڭ بىرەگەي ءارحيۆى رەتىندە باعالى. ال جابايى ورماندى القاپتاردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن جىلدار بويى زەرتتەپ كەلە جاتقان ماماندار سيۆەرس الماسىنىڭ تەكتىك قورىن ساقتاپ قالۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارۋدا.
سيۆەرس الماسىنىڭ ەلىمىز اۋماعىنداعى ومىرشەڭدىگى – ىلە جانە جوڭعار الاتاۋى تاۋلارىنداعى الەمدە تەڭدەسى جوق جابايى ورماندى القاپتارمەن تىعىز بايلانىستى. بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىندا 1970 جىلى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك ا.جانعاليەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان جەمىستى وسىمدىكتەردى جەرسىندىرۋ جانە تەكتىك قورىن قورعاۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گاۋحار مۇقانوۆانىڭ ايتۋىنشا, اكادەميك الپىس جىلدان اسا زەرتتەۋ ءىسىن العا جىلجىتا وتىرىپ, الما اعاشى تەكتىك قورىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەلىمىزگە عانا ەمەس, الەمگە ايگىلەگەن.
1956-1965 جىلداردا ورماندى القاپتارعا جاڭا سورتتاردى وتىرعىزۋ جۇمىستارى باستالعانى بەلگىلى. وسى كەزەڭدە (تەڭىز دەڭگەيىنەن 1200-1600 مەتردە) ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە 14 مىڭ گەكتار شاماسىنداعى القاپتار يگەرىلىپ, باۋ-باقتارعا باسقا ولكەلەردەن كوشەتتەر اكەلىپ وتىرعىزىلا باستادى. پوۆولجەدەن جەتكىزىلگەن اپورت سۇرپىنىڭ بىرنەشە مىڭ كوشەتىمەن بىرگە پارشا (Venturia inaequalis) ءتۇرى قوسا اكەلىنگەن. «الما باقتاردىڭ ازايىپ كەتۋى كوپ جاعدايدا قارقىندى قۇرىلىستار جۇرگىزۋ, ونەركاسىپتىك نىسانداردىڭ, جولداردىڭ سالىنۋى, مادەني باقتاردىڭ وتىرعىزىلۋى سياقتى ادام قولىمەن جاسالاتىن جايتتارعا تاۋەلدى. ورماندى جەرلەرگە باۋ-باقشا وتىرعىزۋ كەزىندە ەجەلگى زاماننان كەلە جاتقان ورماندى القاپتار اياۋسىز شاۋىپ تاستالىپ, جابايى الما اعاشتارى اپورتتىڭ مادەني سۇرپىمەن الماسىپ, توزاڭدانعان. ناتيجەسىندە, سيۆەرس جابايى الما اعاشتارى گەنەتيكالىق وزگەرىسكە ۇشىراپ, ومىرشەڭ ەمەس سۇرىپتار پايدا بولدى», دەيدى گاۋحار مۇقانوۆا.
وسىنداي ويلاستىرىلماعان شارۋاشىلىق ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان سيۆەرس الما باقتارى ازايىپ, الماتى ماڭىندا كوزدىڭ جاۋىن الار حوش ءيىستى ولكەلەر سيرەگەن. اكادەميك ا.جانعاليەۆتىڭ عىلىمي دەرەكتەرى بويىنشا ىلە الاتاۋىنداعى جابايى الما القاپتارى 70-80, جوڭعار الاتاۋىندا 30-40 پايىزعا جويىلدى. ال 1951-55 جىلدارداعى قاتتى ايازداردا جانە 1963-1965 جىلدارى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى تاۋلى ايماقتاردا قىس قاتتى بولمايتىنى سەبەپتى المالى اۋماقتار قۋراپ كەتكەن. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى اكادەميك ا.جانعاليەۆتىڭ 15 گەنەتيكالىق, ياعني ىلە الاتاۋىندا جالپى اۋماعى 1 719 گەكتار جەردى الىپ جاتقان – 8, جوڭعار الاتاۋىندا 7 رەزەرۆاتتى انىقتاۋى ورماندى القاپتى ءارى قاراي قالپىنا كەلتىرۋ مەن سەلەكتسيالىق گەنەتيكالىق جۇمىستاردى بەلسەندى جۇرگىزگەندىگىن كورسەتەدى. 1946 جىلدان باستاپ 2007 جىلعا دەيىن قازاقستاننىڭ تاۋلى ايماقتارىندا جاسالعان كەشەندى ءارى جۇيەلى ەكسپەديتسيالاردا (تارباعاتاي, ىلە الاتاۋى, جوڭعار, تالاس, الاتاۋ, قاراتاۋ) سيۆەرس الماسىنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن تابيعي توزىمدىلىگى انىقتالىپ, پومولوگيالىق (دۇرىس) بەلگىلەرى, بيولوگيالىق جانە شارۋاشىلىق قۇندى سيپاتتاماسىنا وراي ىرىكتەلىپ وتىرعان.
وسى ايتىلعانداردى نەگىزگە الا وتىرىپ, سيۆەرس الماسىنىڭ ەرەكشەلىگى قانداي دەگەنگە كەلەتىن بولساق, قازاقستاندا عانا جابايى الما اعاشى ورماندى القاپتار تۇزەتىنىنە نازار اۋدارامىز. سيۆەرس الماسى قازاقستاننىڭ جابايى ورماندارىندا بىرنەشە ميللونداعان جىل بۇرىن بور ءداۋىرىنىڭ ورتا كەزەڭىندە وسكەن اۆتوحتوندى تۇرگە (ابوريگەن) ءارى تابيعي جاعدايلاردا 200-250 جىل ءومىر سۇرەتىن (اعاشىنىڭ بيىكتىگى 11 مەترگە دەيىن جەتەدى) كوپتەگەن الما ءتۇرىنىڭ اتاسىنا جاتادى (Malus domestica). 2000 جىلى 20-دان استام حالىقارالىق زەرتحانادا 2500 الما سۇرپىنىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمى تەكسەرىلىپ, ولاردىڭ سيۆەرس الماسىنىڭ گەنومىنا سايكەستىگى انىقتالعان. 1989 جىلى ەلىمىزگە كەلگەن اقش-تىڭ كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الما بويىنشا ساراپشىسى پروفەسسور گەربەرت ودۆينكل تاۋلى ولكەدەگى الما باقتار – بۇل پلانەتامىزداعى بىرىڭعاي الما قورى جانە اۋرۋلارعا توزىمدىلىگى ارقىلى باعالى ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇگىندە كازاقستاندىق بىرەگەي سيۆەرس الماسىنىڭ الەمدەگى الۋان ءتۇرلى سۇرىپتاردىڭ ارعى اتاسى ەكەنىنە شەتەلدىك سەلەكتسيونەر عالىمداردىڭ كوزى جەتىپ وتىر.
وسىلايشا, اكادەميك سالعان سۇرلەۋ ءارى قاراي سالادا يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇرىندىق بولدى. قازاقستاننىڭ جابايى جەمىس ورمانىن زەرتتەۋ, ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, ولاردى مادەنيلەندىرۋ جانە سەلەكتسيالىق پومولوگيالىق باعدارلامالارىن ازىرلەۋ, بوتانيكالىق باق جاعدايىندا جابايى جەمىستى وسىمدىكتەردى ساقتاۋ, انتيوكسيدتى بەلسەندى قوسپالارعا بيولوگيالىق ساراپتاما جاساۋ, الما اعاشى جانە ورىكتەن بولىنگەن كلون-سۇرىپتى ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋ, ەلىمىزدەگى ازىق-ت ۇلىك جانە سەلەكتسيالىق وندىرىسكە ەنگىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. 2003 جىلى اكادەميك ا.جانعاليەۆتىڭ باستاسىمەن سيۆەرس الماسىنىڭ 27 كلون-سۇرپىنا پاتەنت الىنسا, شىرىن وندىرۋدە جوعارى تەحنولوگيالىق ساپاعا يە سيۆەرس الماسىنان بولىنگەن كلون-سۇرىپتارى بويىنشا سەلەكتسيالىق ۇسىنىستار جاسالعان.
رەسپۋبليكاداعى ابوريگەندىك جەمىستى ورمانداردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, سەلەكتسيالىق باعدارلامالار جاساۋ مەن ورماندىق تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى بازاسىن قۇرۋ ءۇشىن «ورمان پيتومنيگى» اق-تا سيۆەرس الماسىنىڭ جانە كادىمگى ورىكتىڭ پاتەنتتەلگەن 27 كلون-سۇرپىن وندىرىستىك كوبەيتۋ جۇمىستارى دا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ءارى جوعارى ساپالى دارۋمەندەرگە يە شىرىندار, پەكتيندەر جانە الۋان ءتۇرلى جەمىس كونسەرۆىلەرىن وندىرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار ونەركاسىپ وندىرىسىندە ءالسىز ءسپيرتتى سۋسىندار, سيدر جانە كالۆادوس الۋدا تاپتىرمايتىن شيكىزات كوزى. ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس سيۆەرس الماسى جانە كادىمگى ورىكتىڭ كلون-سۇرىپتارى ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى نىساناعا اينالۋدا.