مەملەكەت يپوتەكا نارىعىنان ىعىسپاق پا؟

«باسپانا حيت» بيىل توقتايدى

مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ توقتايتىندىعى تۋرالى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا 19 مامىر كۇنى الماتىدا وتكەن «Cfo Idea exchange & networking» سامميتىندە مالىمدەدى.

– داعدارىستىڭ ەكونوميكاعا اسەرى ازايدى. دەمەك مەملەكەتتىڭ نارىقتىق قاعيداتتارعا ورىن بەرىپ, كرەديتتەۋ باعدارلامالارىنان بىرتىندەپ شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. وسىعان بايلانىستى وسى جىلدىڭ باسىندا قول قويىلعان ۇكىمەت, ۇلتتىق بانك جانە اگەنتتىك اراسىنداعى 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان ماكروەكونوميكالىق ساياسات شارالارىن ۇيلەستىرۋ تۋرالى كەلىسىم شەڭبەرىندە ۇلتتىق بانكتىڭ 2023 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋدان شىعۋى كوزدەلگەن, – دەدى اگەنتتىك باسشىسى.

راسىندا دا, جوعارىدا اتالعان ءۇش قۇرىلىمنىڭ پاندەميا كەزەڭىندەگى ارەكەتتەرى داعدارىستىڭ ەكونوميكاعا جانە قارجى جۇيەسىنە اسەرىن جەڭىلدەتۋگە ارنالدى. بۇل رەتتە, داعدارىسقا قارسى شارالارعا جۇمسالعان قارجىنىڭ جالپى جيىنى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 9 پايىزىن قۇراعان. ونىڭ 4,3 ترلن تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 2,1 ترلن تەڭگەسى ۇلتتىق بانكتەن بولىنگەن.

مەملەكەتتىڭ «باسپانا حيت» جانە «7-20-25» باعدارلامالارىنان ىرگەسىن اۋلاق سالاتىنى تۋرالى جاڭالىق تۇرعىندار اراسىندا ەرەكشە تالقىلانعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ولاردىڭ كوبى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇلەستىرەتىن مۇنداي باعدارلامالاردىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ حالىقتى تىعىرىققا تىرەۋ ەكەنىن العا تارتتى. تۇرعىن ءۇي نا­رىعى بويىنشا ساراپشى, ەكونوميست داۋ­لەت مۇقاەۆتىڭ دا پىكىرى وسىمەن ۇندەس.

– «باسپانا حيت» پەن «7-20-25» باع­دارلامالارىنىڭ توقتاتىلاتىنى وكى­نىشتى, ارينە. بۇلار – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ باستاماسىمەن 2018 جىلى قولعا الىنعان, حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىق­­قان, سەنىمدىلىگىن ارتتىرعان باعدار­لامالار. مۇنداي جوبالار بىزگە كەرەك. باعدارلامالاردىڭ ليميتتىك قار­جىسى ازايعانىمەن, بۇلارعا دەگەن تۇر­عىنداردىڭ ىنتا-ىقىلاسى استە كەم­ىگەن ەمەس. وسى جوبالار ارقىلى حالىق باس­پانانىڭ باستاپقى جارناسى ءۇشىن قارجى جيناۋدى دا ۇيرەنىپ كەلە جاتقان-دى. مىنە, قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, قورجىنىن قام­پايتا باستاعان وسى ادامداردىڭ ءۇي الامىز دەگەن ۇلكەن ءۇمىتىن وشىرگەلى تۇرمىز.

اتالعان ەكى باعدارلاما توقتاسا, بۇ­قارانىڭ سۇيەنەرى جالعىز «وتباسى» بانك قانا بولماق. ال بۇل بانكتەن ءۇي الۋ ءۇشىن باسپانا قۇنىنىڭ 50 پايى­زىن جيناۋ قاجەت. ويتكەنى ءۇيدىڭ كەزەگىندە تۇرعاندارعا عانا ۇسىنىلاتىن 10-20 پا­يىزدىق جا­رنا اركىمگە بۇيىرا بەرمەيدى. سون­دىقتان «باسپانا حيت» پەن «7-20-25» باع­دارلامالارىن قارجىلاندىرۋدى توق­تاتپاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. اسىرەسە, «باسپانا ءحيتتىڭ» جو­لىن كەسۋگە بولمايدى. سەبەبى بۇل باع­دارلاما ارقىلى باسپانانى باستاپقى نا­رىقتان دا, قايتالاما نارىقتان دا الۋعا مۇمكىندىك بار. ال ەل تۇرعىندارى كوپ جاع­دايدا قايتالاما نارىقتى تاڭدايدى. سون­دىقتان وسىعان ماڭىز بەرۋ كەرەك. ولاردى مۇنداي مۇم­كىندىكتەن ايىرۋعا بولمايدى, – دەيدى داۋلەت مۇقاەۆ.

ەسكە سالا كەتەيىك, «باسپانا حيت» تە, «7-20-25» تە – جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا ۇسى­ناتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما. العاشقى باع­دارلاما بويىنشا پاتەردى باستاپقى نا­رىقتان دا, قايتالاما نارىقتان دا, ۇلەسكەر رەتىندە جاڭا سالىنىپ جاتقان نىساننان دا الۋعا بولادى. قايتالاما نارىقتاعى يپو­تەكا جىلدىق 10,75 پايىزبەن 15 جىلعا دەيىن­گى مەرزىمگە بەرىلەدى. باستاپقى جارنا – 20 پايىز.

ال «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا پاتەردى تەك باستاپقى نارىقتان جىلدىق 7 پايىزبەن 25 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە الۋعا بولادى. باستاپقى جارنا رەتىندە پاتەردىڭ 20 پايىزىن بىردەن تولەۋ كەرەك. 2021 جىلعى 29 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا «7-20-25» باعدارلاماسى اياسىندا قارىز الۋعا 703,8 ملرد تەڭگە كولەمىندە 58 655 ءوتىنىم قابىلدانعان. ونىڭ ىشىندە 34 362-ءسى ماقۇلداندى (413,97 ملرد تەڭگە).

باس بانكتىڭ تۇسىنىكتەمەسى

ۇلتتىق بانكتىڭ ەنشىلەس ۇيىمى – «7-20-25» جانە «باسپانا حيت» يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىنىڭ وپەراتورى «قازاق­ستاننىڭ ورنىقتىلىق قورى» اق جاعدايعا قاتىستى رەسمي تۇسىنىكتەمە بەردى.

«7-20-25» باعدارلاماسى 2018 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى حالىققا ۇندەۋىندە ايتىلعان ء«اربىر وتباسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا مۇم­كىندىكتەرىن بەرۋ» ءبىرىنشى باستاماسىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلۋدا. باعدارلاما يپوتەكالىق كرەديتتەۋدىڭ قولجەتىمدى تالاپتارىمەن قازاقستاندىقتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ازىرلەندى. يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارىن بەرۋ كولەمى بويىنشا بەكىتىلگەن ليميت 1 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. بۇگىنگى تاڭدا وسى باع­دارلاما بويىنشا 325 ملرد تەڭگەگە جۋىق سوماعا نەسيە بەرىلدى. ول ءوز كەزەگىندە باس­تاپقى تۇرعىن ءۇي نارىعىنان 27 مىڭ وتباسىنىڭ ءۇيلى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ مەرزىمى شەكتەۋسىز, باعدارلاما بەكىتىلگەن 1 ترلن تەڭگە ليميتىنە جەتكەنگە دەيىن ىسكە اسىرىلادى», دەلىنگەن رەسمي تۇسىنىكتەمەدە.

ال «باسپانا حيت» باعدارلاماسىنا بەكىتىلگەن ليميت – 600 ملرد تەڭگە. وسى ليميتكە جەتكەندە باعدارلاما دا اياق­تالادى. قازىرگى كەزدە «باسپانا حيت» بو­يىنشا جالپى بەرىلگەن قارىز سوماسى 493 ملرد تەڭگەنى قۇ­رايدى. ونىڭ كومەگىمەن 54 مىڭنان استام وتباسى باسپانا العان. ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەردىڭ بولجامى بويىنشا اتالعان سوما وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن يگەرىل­مەك.

«بۇل رەتتە «باسپانا حيت» باعدار­لاماسى حالىق ءۇشىن قايتالاما نارىق­تاعى يپوتە­كانىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارت­تىرۋ بو­يىنشا ءوز مىندەتىن تولىق ورىن­داعانىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى كەزدە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر «باسپانا حيت» باعدارلاماسىنا ۇقساس كرەديتتەۋ تالاپتارىن ازىرلەپ, ۇسىنۋدا. دە­مەك, ەندى مەملەكەت تاراپىنان يپوتەكا نا­رىعىنىڭ اتالعان سەگمەنتىن ودان ءارى ىنتالاندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل جاع­داي باعدارلامانى جوسپارلى تۇردە اياق­تاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ حابارلادى­ «قا­زاق­ستاننىڭ ورنىقتىلىق قورى» اق-ى.

بالاما باعدارلاما پايدا بولادى

EXANTE حالىقارالىق ينۆەستيتسيا­لىق كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى, ەكونوميست اندرەي چەبوتارەۆ قوس باعدار­لاما تۋرالى جاڭالىقتى قالىپتى قابىل­داعانىن جانە وسىلاي بولۋى ءتيىس ەكەنىن جەت­كىزدى.

– ەكونوميكا قالپىنا كەلە باس­تادى. دەمەك, نارىقتىق مەحانيزمگە ءوتۋ ماڭىزدى. بيىل ۇلتتىق بانك قازاق­­ستاننىڭ ىشكى نارىعىنا زەرتتەۋ جۇر­گىزدى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىڭ يپوتەكا نارىعىنداعى ۇلە­­­سى الدەقايدا كوپ ەكەنى انىقتالدى. بۇ­لاي بولماۋى كەرەك. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىن­شىدەن, الەمدەگى قالىپتى جۇمىس ىستەيتىن كوممەرتسيالىق بانكتەردى العا سۇيرەپ وتىرعان ارنايى ونىمدەر بار. سونىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى – يپوتەكا. كوممەرتسيالىق بانكتەر ءدال وسى ءونىمنىڭ ارقاسىندا كۇن كورىپ وتىر. ال بىزدەگى جاعداي كەرىسىنشە. سوندىقتان قازاقستان بانكتەرىنىڭ الەمدىك ترەندكە قاراي ويىسۋى قۇپتارلىق قادام بولار ەدى. ول ءۇشىن مەملەكەت يپوتەكا نارىعىنان ىعىسۋى ءتيىس, – دەيدى ا.چەبوتارەۆ.

ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ تۇر­­عىن ءۇي نارىعىنداعى باعانىڭ قۇ­بى­لۋى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ باعدار­لاما­لارى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن باستالعان.

– ءبىز نارىقتى جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالارمەن تولتىرىپ وتىرمىز. بۇدان ەلدىڭ بيۋدجەتىنە سالماق تۇسەدى. ويتكەنى مەملەكەت يپوتەكانىڭ پايىزدىق مول­شەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋعا قاجەتتى قار­جىنى ەل قازى­ناسى­نان الادى. دەمەك, جولعا نەمەسە مەك­تەپ قۇرىلىسىنا جۇم­سالۋى كەرەك قار­­جىنىڭ ءبىراز بولىگى وسى ماق­ساتقا جۇم­­­سالىپ وتىر. سونداي-اق بۇدان جەڭىل­دەتىلگەن باعدارلامالاردىڭ يگىلىگىن كورۋى ءتيىس قاراپايىم تۇرعىندار زارداپ شەگەدى. قالاي دەيسىز بە؟ باعدار­لاما ارزان تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا ارنال­عان. الايدا ونى سا­تىپ الۋدا, وتكىزۋدە ناقتى شەكتەۋلەر جوق. ياعني تۇرعىندار بىرنەشە پاتەر سا­تىپ الا الادى جانە ونى بىردەن ساتىپ جى­بەرۋگە دە قۇقىلى. مىنە, وسىنداي شەك­­تەۋ­لەردىڭ جوقتىعىنان تۇر­عىن ءۇي باعا­سىندا تەربەلىس باستالادى. باعدارلاما ءاۋ باستاعى باعىتىنان قالاي جاڭىل­عانىن دا باي­قاماي قالادى. وسى­لايشا, قولجەتىمدى دەگەن ۇيلەر مەم­لەكەتتىك باعدارلاما قاتى­سۋشىلارىنىڭ وزىنە قولجەتىمسىز بولىپ قالادى. بۇل دۇرىس ەمەس, – دەيدى ساراپشى.

ا.چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, نارىق­تا جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدار­لامالاردىڭ بولعانى دۇرىس. بىراق ولار حالىقتىڭ بارلىق ساناتىنا قولجەتىمدى بولماۋى كەرەك. مۇنداي باعدارلامالار حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنا عانا ارنالۋى شارت. ماسەلەن, كوپبالالى انالارعا ارنالعان يپوتەكالىق باعدارلاما بار. مىنە, مۇنى قۇپتاۋعا بولادى.

– نارىقتا ارزان يپوتەكا كوبەيگەن سوڭ, قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ قاتارى كۇرت ءوستى. بۇل ورىندى بولىپ كورىنگەنىمەن, قۇرىلىستىڭ ساپاسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزدى. ساپاسىز تۇرعىن ۇيلەر كوپ سالىنا باستادى. ونىڭ ۇستىنە باعا دا شارىقتاي ءتۇستى. ءسويتىپ, بۇقارا حالىققا ونسىز دا قول­جەتىمسىز ۇيلەر ارمانعا اينالىپ قالا بەردى. تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن­داعى قارجىنىڭ شەكتى كولەمىن الۋ دا تەرىس اسەرىن تيگىزگەنىن كوردىك. سوندىقتان مەم­لەكەتتىڭ مۇنداي باعدارلامالاردان الىستاۋى ورىندى دەپ ويلايمىن. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ نارىق زاڭدىلىقتارىنا بەيىمدەلگەن الدەقايدا وڭتايلى تۇرلەرى پايدا بولارىنا سەنىمدەمىن, – دەيدى ول.

دەگەنمەن جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ توقتاتىلۋى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن باسەڭدەتۋى مۇمكىن. بىل­تىر العاش رەت كسرو كەزىندەگى كور­سەتكىشتەن (1988 جىل – 8,8 ملن شارشى مەتر, 2020 جىل – 15,3 شارشى مەتر) اسىرىپ ءۇي سالدىق دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ ەدىك. سوندىقتان بيىلعى مەجەنى دە تىم جوعارى ەتىپ بەلگىلەدىك – 17 ملن شار­شى مەتر. الايدا ەكونوميست اندرەي چەبوتارەۆ ۇكىمەت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن باسەڭدەتۋگە جول بەرمەيدى دەپ ەسەپتەيدى.

– مۇندايعا جول بەرمەس ءۇشىن تالاپتارى وزگەرگەن باسقا بالاما باعدار­لامالار پايدا بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە, سينگاپۋردىڭ تاجىريبەسىنە يەك ارتقان ءجون. اتالعان مەملەكەتتە حالىقتىڭ 98 پايىزدان استامى باسپانامەن قامتىلعان. ونىڭ 84 پايىزى الەۋمەتتىك تۇرعىن ۇيلەردە تۇرادى. باسپانا 99 جىلعا جالعا بەرىلەدى. قازاق­ستانداعى شارشى مەتردىڭ شارۋاسىن دا وسىلاي شەشۋگە بولادى, – دەيدى ەكونوميست.

قۇرىلىسشىلار وداعى نەگە قارسى؟

وتاندىق قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان قازاقستان قۇرىلىس­شىلار وداعى مەملەكەتتىك تۇر­عىن ءۇي باعدارلامالارىنىڭ توقتاتى­لۋىنا قارسى. سون­­دىقتان ولار ۇكىمەتكە نارىقتاعى ويىن­شىلاردىڭ ۇستانىمىن جەتكىزۋگە نيەتتى.

– جىل سايىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نارىعىندا 2 ترلن تەڭگەدەي قارجى اينالىمدا جۇرەدى. ونىڭ 55 پايىزى جەكە­مەنشىك قۇرىلىس سالۋشىلارعا تيەسىلى. 30 پايىزدىق ۇلەستى جەكە تۇرعىن ءۇي سالاتىندار يەلەنىپ وتىر. 25 پايىزى – مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ۇلەسى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىزدە 2 ملن 800 مىڭ ادام باسپاناعا مۇقتاج. ال ءدال قازىر اينالىمداعى قارجى ەلدەگى باسپانا ماسەلەسىن ءبىرجولا شەشۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز. وسى قارقىنمەن جۇرە بەرسەك, الداعى 15 جىلدا دا باسپانا ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن ىسىرىپ تاستاي المايمىز. سوندىقتان جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نارىعىنداعى جىل سايىنعى اقشا اينالىمى 3,5-4 ترلن تەڭگەگە جەتۋى كەرەك. سوندىقتان قولدانىستاعى تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىن توقتاتپاي, كەرىسىنشە قوسىمشا جوبالاردىڭ قاتارىن كوبەيتكەن دۇرىس, – دەيدى قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ توراعاسى تالعات ەرعاليەۆ.

ونىڭ دەرەگىنشە, وسىدان بەس جىل بۇرىن رەسپۋبليكا بويىنشا شامامەن 450 مىڭ ادام اكىمدىكتەردىڭ پاتەر كەزەگىندە تۇرعان. جىل سايىن ميلليونداعان شارشى مەتر ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە دە, كە­زەكتە تۇرعانداردىڭ قاتارى كەمىمەي, كەرىسىنشە كوبەيە تۇسكەن. قازىر ولاردىڭ سانى شامامەن 550 مىڭدى قۇرايدى.

– پاتەر كەزەگىنە تۇراتىنداردىڭ سانى ءالى دە وسەدى. ويتكەنى اۋىلدان قالاعا قو­نىس اۋدارۋشىلار كوپ. بۇگىندە رەسپۋب­ليكا حالقىنىڭ 45 پايىزى عانا اۋىلدى مەكەندەپ وتىر. بۇل كورسەتكىش ءالى دە كەميدى. سەبەبى قالاعا وقۋعا تۇسكەن جاس­تار اۋىلعا قايتىپ ورالمايدى. دەمەك, قالاداعى حالىقتىڭ سانى كوبەيگەن سا­يىن باسپاناعا دەگەن مۇقتاجدىق تا ارتادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن الداعى 10 جىلدا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نارىعىنا 35 ترلن تەڭگەدەي قارجى ءبولىنۋى كەرەك. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىل, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنىڭ ىرگەسى قالانعانىنا 20 جىل بولدى. ءبىز وسى ارالىقتا تۇرعىنداردى جەتكىلىكتى كولەمدە باسپانامەن قامتي المادىق. ونى الداعى 10 جىلدا شەشپەسەك, بۇل ماسەلە ءتىپتى ساعىزشا سوزىلىپ كەتەدى. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, باسپانا پروبلەماسىن ءبىرجولا رەتتەۋ ءۇشىن ءارى كەتكەندە 15 جىل عانا كەرەك. مىسا­لى, گەرمانيا حالقىنىڭ سانى بىزدەن بىرەنەشە ەسە كوپ بولسا دا, بۇل ماسەلەنى از عانا ۋاقىت ىشىندە شەشىپ تاس­تادى. ال قازاقستانداعى حالىقتىڭ سانى ولارمەن سالىس­تىرعاندا اسا كوپ ەمەس قوي. سوندىق­تان جاعدايدى جەدەل رەتتەپ الۋعا مۇمكىندىك بار. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنتتىڭ ەل تۇرعىندارىن باسپانامەن قامتۋعا اي­رىقشا نازار اۋدارىپ وتىرعانىن دا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى, – دەيدى وداق توراعاسى.

ءۇيدىڭ باعاسى ارزانداي ما؟

كوپشىلىكتىڭ كوكەيىن تەسكەن سۇراق بۇل. بىراق ساراپشىلار «باسپانا حيت» پەن «7-20-25» باعدارلامالارىن قار­جىلاندىرۋدى توقتاتۋ تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعاعا اناۋ ايتقانداي اسەر ەتپەيدى دەگەن پىكىردى العا تارتۋدا.

– بۇل جاعداي تۇرعىن ءۇي نارىعىنا ەشقانداي اسەر ەتپەيدى. كەيبىرەۋلەر ء«ۇي باعاسى ارزاندايدى» دەپ ايتۋى مۇمكىن. شىن مانىندە, ءبىزدىڭ ەلدە الدەبىر دۇنيەنىڭ ارزانداپ كەتۋى ەكىتالاي. ءۇيدىڭ باعاسى قازىرگى قالپىندا تۇراقتاپ قالۋى ىقتيمال, بىراق ارزاندامايتىنى انىق, – دەيدى ساراپشى داۋلەت مۇقاەۆ.

تالعات ەرعاليەۆتىڭ دە ويى وسى پىكىر­مەن ۇندەس.

– ءۇيدىڭ باعاسىنا اسەر ەتەتىن بىر­دەن-ءبىر فاكتور – قۇرىلىس ماتەريال­دارى. وكىنىشكە قاراي بىزدەگى قۇرى­لىس ماتەريالدارىنىڭ 60 پايىزدان استامى سىرتتان يمپورتتالادى. وتان­دىق ماتەريالداردىڭ باعاسىن اۋىز­دىقتاعانمەن, شەتەلدەن جەتكىزىلەتىن ءونىم­نىڭ قۇنى ءبىر ورىندا تۇرمايدى. ماسەلەن, ارماتۋرانىڭ باعاسى 80 پايىز­عا ءوستى. وزىمىزدە وندىرىلەتىن تسەمەنت 25 پايىزعا قىمباتتادى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى جىل وتكەن سايىن كوتەرىلە بەرەدى. سون­دىقتان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ كەرەك. ونىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى قازىرگىدەي 25 پايىز ەمەس, 50-60 پايىزعا جەتۋى كەرەك. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز نىعايىپ, شەتەلگە توپ-توبىمەن دايىن تاۋار ەكسپورتتايتىن كۇن­گە جەتكەندە عانا باعانى تەجەۋ تۋرالى اڭگىمە ايتۋعا بولادى. ال ازىرشە مۇنىڭ ءبارى بوس قيال, – دەيدى قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ توراعاسى.

ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ پىكى­رىن­شە, ءۇيدىڭ باعاسى ارزاندامايدى. بىزدەگى مەم­لەكەتتىك باعدارلامالار سانى­نىڭ كو­بەيۋى يا ازايۋى نارىقتاعى باعا­عا ايتار­لىق­تاي اسەر ەتپەيدى.

ەكونوميست راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, «7-20-25», «باسپانا حيت», «5-20-25» باعدارلامالارى ءبىر-بىرىنە ۇقساس ءارى ءوزارا «باسەكەلەس». كوپ جاعدايدا بۇل كليەنت­تەردى شاتاستىرىپ جاتادى. ونىڭ ۇس­­تىنە باعدارلامالاردىڭ ارقايسىسىندا جا­ل­اقى مەن بونۋستار الىپ وتىرعان شتات بار.

– سوندىقتان ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ جابىلۋى ارتىق شىعىنداردى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. زەينەتاقى قارا­جاتىن پايدالانۋ باعدارلاماسى ىسكە قوسىل­عاننان بەرى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ۇسى­نىستار كوبەيدى. ال جوبالاردىڭ ءبىرازىن جاپقانىمەن, تۇرعىن ءۇي حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى ءۇشىن قول­جەتىمدى بولا تۇسپەيدى. بۇل تەك مەم­لەكەتتىڭ نا­رىقتىق قۇرالدارعا ەندىگى جەردە ارا­لاسۋعا ق ۇلىقتى ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق بۇل جاعداي قۇرىلىس سالۋشىلاردى دا ساباسىنا تۇسىرمەك. ولار ەندى مەملەكەت قارجىسىنا يەك ارتپايتىن بولادى. تيىسىنشە, تۇرعىن ءۇي باعاسى تۇراقتالا ما دەگەن سەنىم بار, – دەيدى ول.