ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپ ماسەلەسى وزەكتى

بۇگىندە وڭىردەگى 405 مەكتەپ عيما­را­تى­نىڭ جارتىسىنان كوبى جارتى عاسىر بۇرىن سالىنعان. سونىڭ ىشىندە 1950-1990 جىلدار ارالىعىندا سالىنعان 255 مەكتەپ, 1951 جىلعا دەيىن تۇرعىزىلعان 19 مەكتەپ بار. بۇلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەڭ الىس اۋىلداردا ورنالاسقان ەسكى مەكتەپتەر. كەزىندە اتا-اجەلەرى ءبىلىم الىپ, قازىرگى ۋاقىتتا نەمەرە-شوبەرەلەرى وقىپ جاتقان وسى وقۋ ورىندارىنىڭ كوبى, ءبىر قاباتتى, ءىشى تار, كىرپىشتەرى كونەرىپ, تەك قابىرعا-تەرەزەلەرى جاڭارتىلعانى بولماسا, جاڭا زاماننىڭ يگىلىگى كەلمەگەن ءبىلىم وشاقتارى. ولاردىڭ ىشىندە قامىس, سامان, شيكى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان, ىرگەتاستارى ابدەن شوككەن 6 مەكتەپ بار.

بيىلعى جىلدىڭ ەسەبىندە وبلىستا ءتورت اپاتتى مەكتەپ تىركەلگەن. ولاردىڭ ەڭ الدىندا مۇعالجار اۋدانىنىڭ قۇم­­جارعان, قوبدا اۋدانىنىڭ تەرى­ساق­قان, ايتەكە بي اۋدانىنىڭ كوم­سو­مول, شالقار اۋدانىنىڭ بوزوي ورتا مەكتەپتەرى كۇردەلى جوندەۋدى كۇتىپ تۇر. وتكەن جىلى شالقار اۋدانىنداعى بوزوي ورتا مەكتەبىنىڭ قابىرعالارى جا­رى­لىپ, اراسىنان ساڭىلاۋ تۇسكەندە قىس ىشىندە وسى مەكتەپتىڭ مۇعالىمدەرى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ دابىل قاقتى. وڭىردەگى عاسىرعا جۋىق تاريحى بار ەسكى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ءمىز باقپاي تۇرعانىنا قاراماستان, 1997 جىلى عانا سالىنعان بوزوي مەكتەبىنىڭ قابىرعاسىنىڭ تەسىلىپ جاتقانى مۇلدە تۇسىنىكسىز. مەكتەپتىڭ وتە اپاتتى جاعدايعا جەتكەنى تۋرالى تۇر­عىنداردان ارىز تۇسكەن بويى جون­دەۋ جۇمىستارى ءۇشىن وتكەن جىلدىڭ بيۋدجەتىنەن قارجى قاراستىرىلىپ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالىپ بولعاندا, جوندەۋ جۇمىستارىنا جاۋاپتى مەردىگەر جوندەۋگە جاتپايدى دەپ جۇمىستان باس تارتتى. ىرگەتاسىنان باستاپ سوگىلىپ جاتقان عيماراتتى قان­شا جەردەن جوندەپ-جاماسا دا, 500-دەن استام وقۋشىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونە­تىن­دىگى اشىق ايتىلعان سوڭ 2 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار شالعاي ەلدى مەكەندە جاڭا مەكتەپ سالىناتىن بولدى. شالقار اۋدا­نىنىڭ ەڭ شالعاي نۇكتەسىندەگى اۋىل­دىڭ مۇعالىمدەرى مەكتەپ توبەسى قۇلاپ, بالالاردىڭ ءۇستىن باسىپ تاستاي ما دەگەن قورقىنىشپەن بيىلعى قىستى وتكەردى.

بيىلعى قاڭتاردا بەكىتىلگەن 2020-2021 جىلعا ارنالعان وبلىستىق بيۋدجەتتە 13 مەكتەپ قۇرىلىسى قاراستىرىلعان. ونىڭ قاتارىنا «ساقالدى مەكتەپ» جوبالارى دا كىردى. بۇل دەگەنىڭىز, 2018 جىلدان بەرى جىل سايىن جوسپارلانىپ كەلە جاتسا دا, سالىنباي قاعاز كۇ­يىن­دە قالعان قۇرىلىستار. ولاردىڭ قاتا­رىندا بايعانين اۋدانىنداعى جاڭاتاڭ, بۇلاقتىكول ورتا مەكتەپتەرى, مۇعالجار اۋدانىنداعى قۇمجارعان, تەمىر اۋدانىنداعى شۇبارشي ورتا مەك­تەبى, شالقار قالاسىنداعى 320 ورىن­دىق مەكتەپ, قاراشوقات ورتا مەكتە­بى, قارعالى اۋدانىنداعى بادامشا ورتا مەكتەبى, اقتوبە قالاسىنداعى ء«شيلىساي-1», نۇر-اقتوبە تۇرعىن ءۇي الا­بىن­­­داعى №4 شاعىن اۋدانداعى 1 مىڭ ورىن­دىق جاڭا مەكتەپ كىرگەن. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ەسەپ كوميتەتى اقتوبە قالاسىنداعى ء«شيلىساي-1» جانە نۇر-اقتوبە الابىنداعى جاڭا شاعىن اۋدان­دا سالىناتىن ەكى مەكتەپتىڭ 2 ملرد تەڭگەدەن استام قارجىسىنا سۇراۋ سالىپ دابىل قاقتى. مۇنىمەن بىرگە ەسەپ كوميتەتى اقتوبە وبلىستىق پروكۋراتۋراسى بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا بايلانىستى 70 قىلمىستىق ءىستى جاۋىپ تاستادى دەپ دابىل قاقتى. الايدا وسى كەزگە دەيىن وبلىستىق پروكۋ­را­تۋرانىڭ ەسەپ كوميتەتىنىڭ تەكسەرۋ قورى­تىندىسىنا قانداي جاۋاپ بەرگەنى بەلگىسىز.

بيىل اقتوبە وبلىسىندا جالپى بيۋدجەتى 4,4 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 13 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى باستالماق. ونىڭ ىشىندە تيپتىك ۇلگىدە جوبالانعان توعىز مەكتەپ بيۋدجەت قارجىسىمەن سالىن­سا, قال­عان ۇشەۋى جەكە قارجىنىڭ ەسەبى­نەن بوي كوتەرەدى. Bi-Group كومپانيا­سى مارتوك اۋدانى كەڭساحارا ەلدى مەكەنىندە 100 ورىندىق قۇراستىرمالى-مودۋلدى مەكتەپ قۇرىلىسىن باستايدى. مۇنىڭ بيۋدجەتى – 734 ملن تەڭگە.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەلى­مىز­دە تۇڭعىش رەت مودۋلدى قۇراستىر­ما­لى مەكتەپتەر قۇرىلىسى باستالاتىنىن, ونىڭ جارقىن ۇلگىلەرىن رەسەي, اقش, فينليانديا, ازەربايجاننان كورۋگە بولاتىنىن مالىمدەدى. بالا سانى 100-دەن اسپايتىن مەكتەپتەر ءۇشىن وتە ىڭعايلى قۇراستىرمالى قۇرىلىستىڭ ارتىقشىلىعى, قانداي دا ءبىر ەلدى مەكەن جابىلار بولسا, مودۋلدى جيناپ الىپ, باسقا ەلدى مەكەنگە كوشىرىپ تەز ورناتۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ قىسى ىزعارلى, ازىناعان جەلى كوپ قاتاڭ كليماتتىق جاعدايىندا مودۋلدى مەكتەپ قۇرىلىسى قالاي بولادى دەگەن كۇدىك تە جوق ەمەس. قىسقاسى, بيىل مەكتەپ قۇرىلىسىنداعى جاڭاشىلدىق دەپ جارنامالانعان مودۋلدى مەكتەپتەردىڭ ءبىرى اقتوبە وبلىسىندا مارتوك اۋدانىنىڭ كەڭساحارا ەلدى مەكەنىندە سالىناتىنى انىق بولدى. مۇنىمەن ءبىر كەزدە مۇعالجار اۋدانى ەمبى قالاسىندا 660 ملن تەڭگەگە تيپتىك ۇلگىدەگى 320 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىسى باستالماق. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى Bi-Group جوسپارلاعان 100 ورىندىق مەكتەپ پەن 320 ورىندىق مەكتەپ شىعىندارىنىڭ ايىرماشىلىق سەبەبىن ءتۇسىندىرۋدى سۇرادى. Bi-Group كەڭساحارا مەكتەبىنە ساپالى قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانىپ قانا قويماي, مەكتەپ ءىشىن زاماناۋي جابدىقتاۋمەن, قۇراستىرمالى مودۋلدىق مەكتەپتى باسقا مەكەنگە كوشىرۋگە دە ىڭعايلىلىعىمەن ءتۇسىندىرىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا بالا سانى از, كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن جىراقتاعى ەلدى مەكەندەر تۇر­عىندارىنىڭ جاپپاي كوشىپ كەتپەۋى ءۇشىن بالا­لارى وقيتىن جىلى دا شاعىن مەكتەپ, ساپالى جانە جىلدامدىعى جوعارى ينتەرنەت بايلانىسى كەرەك.

 ايماقتاردا مەكتەپ قۇرىلىستارىندا ورتاق ولشەمدەر ساقتالا بەرمەيدى. ماسەلەن, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بەكىتكەن ستاندارتتار بويىنشا تيپتىك ۇلگىدەگى مەكتەپتىڭ ءار شارشى مەترىنە 312 مىڭ تەڭگە جۇمسالادى. الايدا قۇرى­لىس­تاردى جوبالاۋدا وسى ولشەمنىڭ قان­شالىقتى ساقتالاتىنىن وبلىستىق قارجى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇر­لىبەك ونەرباەۆتان سۇراعانبىز. ونىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ قۇرىلىسىندا ورتاق ولشەم جوق, ءار مەكتەپ ءارتۇرلى باعا­لا­نادى دەپ جاۋاپ بەرگەن. دەگەنمەن دە, مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ ءار شارشى مەترىنە 312 مىڭ تەڭگە جۇمسالۋى ءتيىس دەپ بعم بەكىتكەن ءنورماتيۆتىڭ ساق­تال­مايتىندىعىن 100 ورىندىق مەك­تەپ بيۋدجەتى 420 ورىندىق مەكتەپ قۇ­رى­لىسىنان بىرنەشە ەسە اسىپ تۇسۋى­نەن دە كورىنەدى. الەۋمەتتىك نىساندار قۇ­رى­لىسىنا جاۋاپتى بيۋدجەتتىك باع­دار­­لامالار وپەراتورلارى سالىناتىن نى­­ساننىڭ جالپى اۋدانى مەن ونىڭ ءار شارشى مەترىنە جۇمسالعان شىعىندى بيۋدجەت جوباسىندا كورسەتپەيدى.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وتكەن جىلى ەلىمىز بويىنشا مەكتەپ قۇرى­لى­سىنا بولىنگەن 87 ملرد تەڭگەنىڭ 18,5 ملرد-ى يگەرىلمەي قالعانىن نەمەسە باسقا ماقساتتارعا جۇمسالىپ كەتكەنىن جاريا­لادى. بيىل ەلىمىزدە مەكتەپتەر قۇرى­لىسىنا 97 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە اقتوبە وبلىسىندا بيىل 13 مەكتەپ, 2022 جىلى – 17, 2023 جىلى –13, 2024 جىلى – 3, 2025 جىلى 4 مەكتەپ سالى­ناتىنى جوسپارعا ەنگىزىلدى. بيىلعى جىلدىڭ وزگەشەلىگى, ەندىگى جەردە مەكتەپ قۇرىلىستارى تۇرعىلىقتى جەردەگى بالا سانىنا بايلانىستى جوسپارلانىپ, قاي جەرگە قانداي مەكتەپ سالۋدى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر شەشەتىن بولدى. سونىمەن قاتار بارلىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتار مەكتەپ قۇرىلىستارىن باقىلاۋدا ۇستاماق.

 وقۋشىلارعا وبال بولدى

 ال 2021-2025 جىلدارعان ارنالعان وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنىڭ تەڭ جارتىسىن ءبىلىم سالاسى قۇراسا, بۇل جەردە دە زاڭ بۇزۋشىلىقتار كوپ كەز­دە­سەدى. Nur Otan پارتياسى جانىنداعى ءبىلىم جانە عىلىمدى دامىتۋ جونىندەگى وڭىر­لىك قوعامدىق كەڭەسىندە ءبىلىم سالا­سىن­داعى ساپانى قامتاماسىز ەتۋ دەپار­تامەنتى باسشىسى بۇلبۇل كۇزەم­باەۆا وبلىستاعى 86 مەكتەپكە جۇرگىزگەن تەك­­سەرىس قورىتىندىسىن جاريالادى. 2020 جىلى جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستە 207 زاڭ ­­بۇزۋ­شىلىق انىقتالىپ, سونىڭ ىشىن­دە 171 زاڭ بۇزۋشىلىق تىكەلەي وقۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ مەن 36-سى ما­تەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ ناشار­لىعىن كور­سەت­تى. كوپشىلىگىندە پان­دىك كابينەتتەر بولماعان, مەكتەپ شەبەرحانالارى, اسكەري دايىندىق كابينەتى جاساقتالماعان, سپورت زالى, اسحانا جوق, دەنساۋلىق ۇيىمىمەن شارت جاسالماعان. 25 مەكتەپ پەن ءبىر كوللەدج­دە ساباق بەرەتىن پانىنە بىلىكتىلىگى سايكەس كەلمەيتىن 82 پەداگوگ انىقتالعان. رەس­پۋب­­ليكادا وقۋشىلارى حالىقارالىق وليم­پيادالاردا توپ جارىپ, ساپالى بىلىممەن ەرەكشەلەنەتىن اقتوبە وبلىسى وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ سوڭعى جىلدارى تومەندەپ كەتكەنى تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم جەتىستىكتەرىن باعالايتىن PISA حالىقارالىق زەرتتەۋ 2019 جىلى 4, 9, 11-سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا ماتەماتيكا مەن جاراتىلىستانۋ پاندەرى بويىنشا جۇرگىزگەن تەست تاپسىرمالارى نەگىزىندە اقتوبە وبلىسىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, 14 وبلىس پەن نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالاسى مەكتەپتەرى بويىنشا اقتوبە وبلىسىنىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى وقۋ ساۋاتتىلىعىنان 9-شى, ماتەماتيكادان 9-شى, جاراتىلىستانۋدان 11-ورىندا تۇر. سونىڭ ىشىندە قالا مەكتەپتەرى اۋىل مەكتەپتەرىنە قاراعاندا ماتەماتيكادان تومەن ناتيجە كورسەتكەن. ءبىلىم ساپاسىنىڭ ناشارلاۋ سەبەبىن پەداگوگتەر جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسىنىڭ ەنگىزىلۋىنەن كورەدى. وقۋشىلار جاڭا رەيتينگتىك باعالاۋعا دا, جاڭا وقۋ باع­دارلاماسىنا دا ۇيرەنىسە الماي جاتىر دەگەن جاۋاپتى ەستىدىك. ال شىندىق باس­قاشا. ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى, اسىرەسە ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, جاراتىلىستانۋ پاندەرى بويىنشا انىق بايقالدى. بۇعان كىم كىنالى؟ مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلاردىڭ جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسىنا ۇيرەنە الماعاندىعى ما, مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيلەرىنىڭ تومەندەگەنى مە نەمەسە مۇعالىمدەردى جۇمىسقا قابىلداۋداعى جەمقورلىقتىڭ سالدارى ما؟ ءالى كۇنگە دەيىن وڭىردەگى 405 مەكتەپتىڭ بارلىعىن جىلدامدىعى جوعارى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعانى تاعى ءبىر شىندىق. وسىندايدا 700 ميلليونعا 100 ورىندىق مەكتەپ سالعانشا, الىس اۋىلدارعا جىل­دامدىعى جوعارى ينتەرنەت ورناتپاي ما دەگەن وي كەلەدى. ويتكەنى دارىندى بالاعا ساۋاتسىز مۇعالىمنەن ءدارىس تىڭ­داعاننان گورى ينتەرنەتتەگى ساپالى كۋرس­تار­دان ءوز بەتىنشە وقىعان الدەقايدا پايدالى.

 مىنە, كەزەكتى وقۋ جىلىنىڭ اياق­تال­ۋىنا دا ساناۋلى كۇندەر قالدى. جاز بويى زەردەلەيتىن, زەرتتەيتىن تاقى­رىپ­تىڭ نەگىزى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى بولۋى ءتيىس. بالالاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن نە ىستەيمىز؟ بيىل­عى­داي رەپەتيتورلىق ورتالىقتاردى جاعا­­لايمىز با, الدە بارلىق ايىپتى پان­دەمياعا ارتىپ قانا ءوز-ءوزىمىزدى الدار­قاتۋدى جالعاستىرا بەرەمىز بە؟ الەمدە ءبىلىم مەن يننوۆاتسيادا تۇبە­گەي­لى توڭ­كەرىستەر بولىپ جاتقان ەلدەر كوشىنە ىلەسۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ وقۋ توقسانى اياقتالسا دا, وسى ماسەلەلەر تۇبەگەيلى زەرت­تەۋدى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى ءبىلىم سالا­­سىنا قۇيىلعان قارجىنىڭ ەسەبى كوپ بولسا دا, قايتارىمى از بولىپ تۇر. شىندىعى سول, ءبىلىم سالاسىنا, سونىڭ ىشىندە اقتوبە وبلىسىنداعى جەكە­مەن­شىك مەكتەپتەرگە قۇيىلعان قار­جىنىڭ قايتارىمىن ەشكىم سۇراپ جاتقان جوق.