لوكداۋندار كاسىپكەرلەردى كوپتەگەن ماسەلەنى قاتار شەشۋگە ماجبۇرلەپ وتىر. بيزنەستى ساقتاپ قالۋ, پەرسونالدى ۇستاپ تۇرۋدان باسقا سالىق, جالداۋ اقىسى مەن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردى كەيىنگە قالدىرۋ ماسەلەلەرى تۋىندادى. تالاي ادامنىڭ الەۋمەتتىك تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىسى بار ماسەلەلەردە مەملەكەت تە قول قۋسىرىپ قاراپ قالمادى. قارجىلىق قولداۋ سياقتى شارالار ۇسىنىلىپ, ۇكىمەت ءوڭىر اكىمدىكتەرىمەن بىرگە تالقىلاپ وتىردى. الايدا الەمدەگى ەپيدەميالىق احۋالدىڭ بەتالىسى ءالى بەلگىسىز... ياعني الەمدى ۋىسىندا ۇستاعان ىندەت تالاي ىسكەر ازاماتتى بانكروتقا ۇشىراتسا, كەرىسىنشە كارانتين جاعدايىندا بيزنەسىن جاڭا جولعا تۇسىرگەندەر دە تابىلدى. دەگەنمەن ىسكەر ورتا پاندەميا سالدارىنان تۋىنداعان قيىندىقتاردى قالاي شەشىپ وتىر؟ بۇل تۋرالى ءبىز كاسىپكەر ءارى بيزنەس كوۋچ قۇرمەت اۋباكىروۆتەن سۇرادىق.
– قۇرمەت مارات ۇلى, پاندەميا احۋالىندا ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر قانداي قيىندىققا تاپ بولدى جانە ونى قالاي شەشتى؟
– پاندەميا قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, الەمدەگى كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىر. اسىرەسە, ءالى اياعىنا تۇرماعان شاعىن كاسىپكەرلەرگە قيىن بولدى. دەگەنمەن, بىزدە ورىن العان قيىندىقتار باسقا ەلدەردە دە بار. ءار مەملەكەت ءوز الىنە قاراي كاسىپكەرلەرىنە كومەك كورسەتۋگە تىرىسىپ باعۋدا. مۇنداي كومەك شارالارى ەلىمىزدە دە ۇكىمەت تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلدى. الايدا جۇقپالى ىندەتتىڭ ءورشۋى ۇساق جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارىن تولىقتاي اشىپ, جۇمىس ىستەۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. مەنىڭشە, بيزنەستىڭ باستى قيىنشىلىعى وسى. مىنە, وسى جاعدايدا, كاسىپكەرلەر ءۇشىن «كوتەرىلىپ الۋدىڭ» ماڭىزدى فاكتورى قاراپايىم پىسىقتىق بولدى. بىراق, بۇل قاسيەتتى ءبارى بىردەي دۇرىس قولدانا المادى. كاسىپكەرلەرگە قالىپتاسقان جاعدايعا بەيىمدەلۋ ءۇشىن جاڭا بيزنەس-پروتسەستەردى قىسقا مەرزىم ىشىندە قۇرۋ قاجەت ەدى. ءبىراز كومپانيا زامان تالاپتارىنا ساي بەيىمدەلە ءبىلدى دە, بيزنەسىنىڭ تابىسىن كورىپ وتىر. 2020 جىلدىڭ باستى جاڭالىعى – كومپانيالار ءوز قىزمەتىن ونلاين فورماتقا نەعۇرلىم تەز كوشىرسە, جۇمىستارى سوعۇرلىم ۇتىمدى بولاتىن ەدى. مىسالى, تاماقتانۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالاردىڭ كوپشىلىگى دەرلىك اس مازىرلەرىن ونلاين تۇردە تارتىمدى قىلىپ ۇسىنىپ, تەز ءارى ساپالى جەتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى بيزنەستەرىن ساقتاپ قالدى. ءوز تاۋارىڭدى نەمەسە قىزمەتىڭدى ونلاين قۇرالدارى ارقىلى كوركەم قىلىپ ۇسىنۋ دا قازىرگى كەزدە ۇتىمدى سالا بولىپ وتىر.
– پاندەميانىڭ ەڭ قيىن كەزەڭدەرى ارتتا قالعان سىڭايلى. قازىر جالپىحالىقتىق ۆاكتسينا ەگۋ مەن ءتۇرلى ونلاين قوسىمشالار ءومىرىمىزدى قاۋىپسىز ەتۋگە باعىتتالىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇلاردىڭ كاسىپكەرلىككە شىن مانىندە پايداسى ءتيدى مە؟
– ارينە. بارلىق نىسانداردىڭ تولىقتاي جابىلىپ, جۇمىس ىستەۋىنە بولمايتىن كەزەڭ ارتتا قالدى. بيزنەسكە ۇسىنىلعان «Ashyq» قوسىمشاسى ادال جۇمىس ىستەسە, كاسىپكەرلەرگە زاڭدى قىزمەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جاسىراتىنى جوق, بيزنەس نىساندارىنىڭ كوبىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن استىرتىن جۇمىس ىستەدى. بۇل ۇلكەن تاۋەكەل جانە زاڭ بۇزۋشىلىق, الايدا سوعان قاراماستان كوپتەگەن ادامدار وعان بەل بايلادى. قازىر بيزنەسكە كەم دەگەندە جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات ەتىلگەن قوسىمشا پايدا بولدى. بۇل – كوپشىلىك جينالاتىن ورىندار ءۇشىن جاقسى جاڭالىق. ينفەكتسيانىڭ ىقتيمال قاۋپىن سارالاۋعا بولادى. «Ashyq» قوسىمشاسىن قولدانۋ بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى عانا ەمەس, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا قولدانعان قاۋىپسىزدىك شارالارى ەكەندىگىن ۇمىتپاۋ كەرەك.
– ءبىر سوزىڭىزدە كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى كاسىپكەرلەرگە كومەك بەردى دەدىڭىز. ول كومەك تۇرلەرى قانداي بولدى؟
– ول كومەكتىڭ تۇرلەرى بيزنەستىڭ ەرەكشەلىگىنە جانە مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قاراي ءارتۇرلى بولدى. مەنىڭشە, قازاقستان ۇكىمەتى كاسىپكەرلەرگە كورسەتكەن كومەگىندە دامىعان ەلدەردەن ارتتا قالعان جوق. الايدا ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, كاسىپكەرلەردىڭ كوبىسى بانكتەر الدىنداعى نەسيەلەرى بويىنشا كەشىرىم نەمەسە جەڭىلدىك بەرۋىن تالاپ ەتتى. بۇل مۇلدەم دۇرىس ەمەس. ويتكەنى بانكتەر دە – جەكەمەنشىك كاسىپكەرلىك نىسانى. وسىنى دا ۇمىتپاعان ءجون. بانكتەر مەملەكەت باقىلاۋىندا بولعاندىقتان, نەسيەلىك دەمالىستار بەرىلدى.
– كەرىسىنشە داعدارىستان جاڭا جول تاپقانداردى دا كوردىك. قازىرگى جاعدايدا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋ قانشالىقتى قولايلى؟
– ەلىمىزدە بيزنەس ءۇشىن كوپتەگەن مۇمكىندىك بار, بىراق ونى ساۋاتتى قولدانۋ كەرەك. بيزنەستى جۇرگىزە الاتىن كوپتەگەن كاسىپكەرلەر ونى باسقارا جانە جۇيەلەندىرە المايدى. ءبىزدىڭ ەلدە باسەكەلەستىك وتە تومەن, دامۋدىڭ كوپتەگەن باعىتتارى بار. ءار كاسىپكەر بيزنەستى دامىتۋدى ۇيرەنۋى قاجەت. دۇرىس دامۋ ءۇشىن ءارتۇرلى باعدارلامالار بار, مىسالى, work and study, ازاماتتار شەتەلدە بيزنەس-ءبىلىم الىپ, سودان كەيىن قايتىپ ورالىپ, ونى وسى جەرگە ەنگىزە الادى. سونداي-اق business education – بۇل قادامدىق وقىتۋ, ستۋدەنتتەر ا نۇكتەسىنەن ب نۇكتەسىنە دەيىن وسى سالادا ءبىلىم الادى, بۇل جالپى الەمدىك تاجىريبە جانە وسى باعىتتار شەتەلدە بەلسەندى دامۋدا. وتاندىق كاسىپكەرلەر وسىنداي باعدارلامالار ارقىلى ءوز بىلىمدەرىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋى قاجەت. ويتكەنى تەحنولوگيانىڭ دامۋى الەمدە بيزنەس-پروتسەستەردىڭ دە دامىپ, وزگەرۋىنە اكەلدى. بۇل ۇردىستەردەن ارتتا قالۋعا بولمايدى.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالى,