ۆاشينگتون, كولۋمبيا وكرۋگى. اقش-تاعى قازىرگى كەزەڭ امەريكانىڭ پرەزيدەنت سايلاۋ دەموكراتيالىق جۇيەسى ءارى اقش ازاماتتارىنىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتى بۇزىلعان ءسات رەتىندە تاريحقا ەنۋى مۇمكىن. بالكىم, ماڭگىلىككە.
راس, اقش كونستيتۋتسياسىندا جازىلعان حالىق پرەزيدەنتتى سايلايدى دەگەن ۋادە مەن ونىڭ العىشارتتارى ەشقاشان تولىق ورىندالعان ەمەس. امەريكانىڭ نەگىزىن قالاعان اقسۇيەك تۇلعالار ەشقاشان توبىرعا (نە قۇلدار مەن ايەلدەرگە) ەلدەگى ەڭ جوعارعى قىزمەتتى اتقاراتىن ادامدى تاڭداۋىن سەنىپ تاپسىرعان جوق. سوندىقتان اقش پرەزيدەنتىن سايلاۋ قۇقىعى اقىلدى ادامدار سانالاتىن «ەلەكتوراتتار القاسىنا» بەرىلدى.
دونالد ترامپ پرەزيدەنتتىككە سايلانعاندا «ەلەكتوراتتار القاسىنىڭ» تاڭداۋى وزدەرىنىڭ شتاتتارىنداعى حالىقتىڭ كوپشىلىك داۋىسىنا قانشالىقتى ساي كەلەتىنى تۋرالى ماسەلە تۋىندادى. «ۇلكەن وتىرىك» دەپ اتالىپ كەتكەن تەرمين سايلاۋ كەزىندە ترامپتىڭ داۋىسى «ۇرلانعانى» عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە شىنايى ناتيجەنى وزگەرتۋگە تىرىسقان ءتۇرلى جاسىرىن قۇرالداردى زاڭداستىرۋ ارەكەتتەرىن دە قامتىدى.
2020 جىلى سايلاۋدان بۇرىن ءتۇرلى توك-شوۋ جۇرگىزۋشىلەرى ترامپ جەڭىلىپ قالسا, اقۇيدەن كەتۋدەن باس تارتۋى مۇمكىن دەپ ازىلدەگەن. بىراق ترامپ قيتۇرقى ءارى قاۋىپتى جوسپار قۇرعان ەكەن. ەگەر ول جەڭىلىپ قالسا, داۋىستار قاتە سانالعانىن العا تارتىپ, سايلاۋدىڭ ءادىل وتپەگەنىن ايتادى.
The Washington Post گازەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, ساتسىزدىككە ۇشىراعان ۇمىتكەرگە ارنالعان بۇل ستراتەگيا ءبىراز ۋاقىتتان بەرى وڭشىل توپتاردا ءجيى تالقىلانعان. الايدا پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار مۇنداي يدەيانى قولداعان جوق. بىراق ترامپ ارەكەتتەرىنىڭ باسقالارعا نەمەسە ەلگە تەرىس اسەرى تۋرالى ەشقاشان الاڭداعان ەمەس. سونداي-اق ونىڭ كونستيتۋتسيانى تۇسىنەتىنىنە دە كۇمان بار.
سايلاۋدىڭ رەسمي ناتيجەسىنە كۇماندانۋ – سايلاۋ جۇيەسىنىڭ تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرۋ. دەسەك تە ماسقاراعا ۇشىراپ, قولداۋسىز قالىپ, ەكى مارتە يمپيچمەنت جاريالانعان بۇرىنعى پرەزيدەنت رەسپۋبليكاشىلاردىڭ تورتتەن ءۇش بولىگىن ءوزىنىڭ دالەلسىز سوزدەرىنە سەندىرە الدى.
بۇعان قالاي جول بەرگەنىمىزدى ويلانۋ قاجەت. ماڭىزدىسى مىنادا. «ۇلكەن وتىرىك» يدەياسىن پايدالانۋ تۇجىرىمداماسىن ترامپتىڭ ءوزى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وڭشىل بەلسەندىلەر توبى دا قىزۋ قولدادى. ال كەي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ونى ماقتادى دا. ترامپ ريتوريكالىق تۇرعىدا تالانتتى دەماگوگتىڭ شەبەرلىگىنە يە. ونىڭ تيراداسى ۇشتاعانى ازىلگە ارقاۋ بولدى. ول كوڭىل كوتەرۋدىڭ قاۋىپتى ءتۇرىن تاڭدادى. سونداي-اق امەريكالىق ەلەكتوراتتىڭ باسىم بولىگى شىنايى اقپاراتتان حابارسىز. ازاماتتىق ءبىلىم جويىلدى. ترامپ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا سەنبەۋگە شاقىردى. ول شىندىقتى ۆولەيبولعا اينالدىردى.
ارتىنان ەرگەن قۇمار توپتىڭ كوپتىگى, سوزدەرىنىڭ تابيعي تارتىمدىلىعى (ولار ءۇشىن), از-كەم وتىرىكتىڭ مىڭداعان ءتۇرىن ايتقانىنىڭ ءبارى جيىلىپ كەلىپ ترامپتىڭ ەڭ ۇلكەن وتىرىگىنە قولايلى جاعداي جاساپ بەردى. كەمسىتۋ, كۇش كورسەتۋ ارقىلى ول پارتياداعى ىقتيمال قارسىلاستارىنىڭ ءبارىن شاڭ قاپتىردى. سەناتتاعى ازشىلىق توپتىڭ وكىلى, ايلاكەر دەپۋتات ميتچ ماككونەل ترامپپەن بەلدەسۋگە تىرىسىپ كورگەن, بىراق ونىسى ءساتسىز اياقتالدى.
ەندى رەسپۋبليكاشىلاردىڭ قازىرگى وكىلى جەتكىلىكتى تۇردە مويىنسۇنباسا, ترامپ ونى قۋدالاپ, ورنىنا باسقا رەسپۋبليكاشىنى اكەپ وتىرعىزادى. وسىلايشا, ونىڭ سايلاۋعا قاتىستى تالاپتارىنىڭ نەگىزسىز ەكەنىن بىلەتىن پارلامەنتتەگى رەسپۋبليكاشىلار (ونىڭ 6 قاڭتاردا اقش-تاعى كاپيتوليگە شابۋىل جاساعانىن جوققا شىعارۋى سياقتى) ونى قولدايدى. ويتكەنى ولار ترامپتان ساقتانىپ قانا قويمايدى, وعان ەرەتىن سايلاۋشىلاردان ايىرىلىپ قالۋدان قورقادى. وعان قوسا, ترامپ – پارتياعا مول قاراجات قۇياتىن وكىلدىڭ ءبىرى.
ترامپتىڭ ەلگە ودان دا زور قاۋىپ توندىرۋىنە كەدەرگى كەلتىرگەن – ونىڭ 2020 جىلعى سايلاۋدا جەڭىلۋى. وسىلايشا, ول اقۇيگە باعىنبايتىن پەنتاگون مەن ادىلەت دەپارتامەنتىنە ساياسي باقىلاۋ جاساۋعا تالپىنعان بيلىككە جورىعىن توقتاتتى. بۇكىل العىرلىعى, تاباندىلىعى جانە ويىن-ساۋىققا قۇمارلىعىمەن قوسا, ترامپ اقىلسىز ارەكەت جاساپ, «ارتىق قىلامىن دەپ تىرتىق قىلدى».
مىسالى, ول سايلاۋ ناتيجەلەرىن بۇرمالاۋ ارقىلى كەي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قىسىم جاساعىسى كەلگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋعا ءسال قالدى. ونىڭ ساياسي قارسىلاستارىنىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋىن تالاپ ەتۋى باس پروكۋرور ۋيليام باررعا قاتتى اسەر ەتتى. شەكارادا ميگرانت بالالاردى وتباسىلارىنان ءبولۋ ارەكەتى دە ماسقاراعا اينالدى.
ول وكىلدەر پالاتاسىنداعى رەسپۋبليكاشىلاردان ليز چەينيدى پارتيا توراعاسى قىزمەتىنەن بوساتۋدى تالاپ ەتىپ, ونى نيۋيوركتىك ەليز ستەفانيكپەن الماستىرۋدى سۇرادى. ويتكەنى ليز ترامپتىڭ ۇرلانعان سايلاۋ تۋرالى وتىرىگى كونستيتۋتسياعا قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتقان. وسىلايشا, چەيني ونىڭ جاۋىنا اينالدى. شىندىعىندا, وكىلدەر پالاتاسىنداعى رەسپۋبليكاشىلار باسشىلارىنىڭ ءبىرى پارتيانىڭ قاتە بولسا دا ۇستانىمىن اشىق ايىپتاۋى دۇرىس ەمەس دەگەن رەسپۋبليكاشىلار مىنانى ەسكەرگەن جوق. ياعني سايلاۋ ناتيجەسىنە كۇمان كەلتىرۋ ارقىلى كونستيتۋتسيامەن كەلىسپەيتىنىن اڭعارتتى.
رەسپۋبليكالىق پارتيانىڭ «ۇلكەن وتىرىككە» قاتىستى الاۋىزدىعى وتكەن شاقتىڭ ەنشىسىندە قالعان جوق. بۇل پارتيانىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. دجو بايدەننىڭ «ەلەكتوراتتار القاسىنداعى» جەڭىسى ايقىن ەمەس. ءۇش شتاتتا (دجوردجيا, ۆيسكونسين جانە اريزونا) شامامەن 43000 داۋىس اۋىسقاندا, ناتيجە وزگەرەر ەدى. ەندى رەسپۋبليكاشىلار شتاتتىق دەڭگەيدە قارا ناسىلدىلەردىڭ داۋىس بەرۋىن قيىنداتۋعا باعىتتالعان زاڭ شىعارۋعا تالپىنىپ جاتىر. ويتكەنى ادامگەرشىلىككە جات ەكەنىنە قاراماستان, رەسپۋبليكاشىلار سايلاۋشىلاردىڭ جولىن كەسۋدى پرەزيدەنت جەڭىسىنىڭ كەپىلى دەپ سانادى. مۇنداي زاڭدار بايدەنگە نەمەسە باسقا دەموكراتتىڭ 2020 جىلعى سايلاۋ ناتيجەسىن قايتالاۋىن قيىنداتۋى مۇمكىن.
امەريكالىقتار زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن ۇستاناتىن ەل ەكەنىن مالىمدەيمىز. بىراق دەموكراتيا ەرىكتى ىنتىماقتاستىق, سەنىم جانە ۇستامدىلىق بولماسا, جەتىستىككە جەتە المايدى. زاڭدار وزدىگىنەن ورىندالمايدى جانە جوعارعى سوتتىڭ كانديداتۋرالارى قازىر قىزۋ تالقىعا ءتۇسۋىنىڭ جاقسى سەبەبى بار. ترامپ ارەكەتىنىڭ ناتيجەسىندە سوت بىرنەشە ۋاقىت كونسەرۆاتيۆتەردىڭ باقىلاۋىندا بولماق.
ەگەر قولىندا كۇشى بار تۇلعالار ۇنەمى جامان نيەتتە ارەكەت ەتسە, زاڭ ءبىزدى قورعامايدى. سوندىقتان ترامپ جانە ونىڭ ارەكەتى كونستيتۋتسيالىق دەموكراتيامىزعا قاۋىپ توندىرەدى.
ەليزابەت دريۋ
ۆاشينگتوندىق جۋرناليست. Washington Journal: Reporting Watergate and Richard Nixon’s Downfall كىتابىنىڭ اۆتورى