يادرولىق كەلىسىمگە كەلۋ قيىنعا سوعىپ تۇر

ۋاقىتتىڭ از قالعانىنا قارا­ماس­تان, جيىنعا قاتى­سۋ­شىلار اقش-تىڭ قاي سانك­تسيالاردى الىپ تاستاۋى, يراننىڭ ۋران وندى­رىسىنە قاتىستى ماسەلەلەرى جو­نىندە ورتاق مامىلەگە كەلە الار ەمەس.

ۆەناداعى جيىنعا كەپىل ەلدەر رەتىندە فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپالىق وداق قاتىستى. اتالعان مەملەكەتتەردىڭ وكىل­دە­رى يران مەن اقش-تان كەلگەن ارىپتەستەرىمەن جەكە-جەكە كەزدەسىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر. ءبىر قىزىعى, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان كەلگەن دەلەگاتتار بولەك قوناقۇيدە, ال تەگەراننان ات ارى­تىپ كەلگەن دەلەگاتتار كەلە­سى, جولدىڭ ەكىنشى بەتىندەگى قونا­ق­ۇيگە جايعاسقان.

ەكى تاراپتى دا اسىقتىرىپ وتىرعان ماسەلە مىنادا. 18 ماۋ­سىم­دا يراندا پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋ وتەدى. قازىرگى پرەزيدەنت حاسان رۋحاني ەكى مەرزىمگە ساي­لان­عاندىقتان, الداعى ساياسي باسە­كەگە قاتىسپايدى. ۇمىت­كەر­لەر­دى تىركەۋ ەندى باستالدى. بىراق ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلتشىل يدەيانى قولدايتىن كونسەرۆاتورلار توبى جەڭىسكە جەتۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. ال ولار تاياۋدا عانا «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن» ءرۋحانيدىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەلىگى دەپ ەسەپتەيتىنىن مالىمدەگەن-ءدى.

ءدال قازىر باسكە ءتۇسىپ تۇرعان ماسەلە وتە ۇلكەن. بىرىن­شىدەن, وسى كەلىسىم ارقىلى يران يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ كەلەشەگى ايقىندالادى. الدا-جالدا تاراپتار ۆەنادا كەلىسىمگە كەلىپ جاتسا, يرانداعى پرە­زي­دەنت­تىك سايلاۋدىڭ ناتيجەسىنە قاراماستان اتالعان ەل شارتتى ورىندايدى. وعان دەيىن ۋاع­دا­لاس­تىق­قا قول جەتپەسە, جاڭا­دان سايلاناتىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن كەلىسۋ قيىنعا سوعاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

«كەلىسسوزدەردەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىن. بىرنەشە اپتا بويى جال­عاس­تىرۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. الايدا ءالى دە اتقاراتىن شارۋا مول. ۋاقىت تىعىز. ۆەناداعى كە­لىس­سوزدەر اقىرعى فازاسىنا شى­­عادى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەدى ەۋ­رو­پالىق وداقتىڭ سىرتقى ىس­تەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جو­نىن­دەگى جوعارعى وكىلى جوزەپ بوررەل.

قازىرگى تاڭدا ەكى جۇمىس توبى قۇرىلعان. ءبىرىنشىسى يران­عا سا­لىن­عان ەكونوميكالىق سانك­تسيا­­لاردىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەي زەرتتەپ, اقش ولاردىڭ قايسى­سىن الىپ تاستاۋى قاجەتىن انىقتاۋعا كىرىستى. ەكىنشى توپ يران­نىڭ موي­­نىنا ارتىلعان مىندەت­تەردى ناق­تى­لاپ, ونىڭ قانشا­لىق­تى ورىن­دالىپ جاتقانىن باقى­لاي­دى.

ەستەرىڭىزدە بولسا, 2015 جىل­دىڭ شىلدەسىندە ۆەنادا يران مەن تاعى التى مەملەكەت – اقش, قىتاي, رەسەي, گەرمانيا, ۇلى­بريتانيا جانە فرانتسيا «بىرلەس­كەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا» قول قويعان ەدى. كەلىسىم بويىنشا يران تاراپى ۋراندى بايىتۋ باع­د­ارلاماسىن تومەندەتۋگە, ال حالىقارالىق قوعامداستىق تەگە­ران­عا سالىنعان سانكتسيالاردى جۇمسارتۋعا مىندەتتەمە العان.

اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزي­دەن­تى دونالد ترامپ اق ءۇي تىز­گى­­نىن ۇستاۋعا تالاس كەزىندەگى ءبىر سوزىندە يرانمەن جاسالعان ياد­رو­لىق كەلىسىمدى «اپات» دەپ باعا­لاپ, كەلىسىم يرانعا يادرو­لىق قارۋلارىن ساقتاۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى دەپ مالىمدەگەن. پرەزي­دەنت­تىك لاۋازىمعا كىرىسكەن سوڭ ول بۇل ءسوزدى بەكەرگە ايتپاعانىن ىسپەن كورسەتتى.

وسىلايشا, 2018 جىلى دونالد ترامپ يران يادرولىق كە­لى­سىمى­نەن شىعۋ تۋرالى شە­شىم­­گە قول قويدى. سونداي-اق كەلىسىمنەن شىعىپ قانا قوي­ماي, يرانعا قاتىستى ەڭ قاتاڭ سانكتسيالار قابىلدايتىنىن جەتكىزگەن. كەيىننەن رەسمي ۆا­شينگ­تون اتالعان ەلدەگى بىر­نە­شە كومپانياعا, جەكە تۇلعا­عا قا­تىستى ەكونوميكالىق, كەي­بى­رىنە ءتىپتى ساياسي تىيىمىن ۇدە­تىپ جىبەردى. ماسەلەن, يران­نىڭ ايماقتاعى ىقپالىنىڭ بەل­گىسى سانالاتىن «رەۆوليۋتسيا ساق­شى­لا­رىن» تەرروريستىك ۇيىم دەپ سيپاتتادى.

ۆاشينگتون بيلىگى مۇنىمەن توقتاماي, پارسى شىعاناعى توڭى­رە­گىندە ءوز اسكەرىنىڭ سانىن ارتتىردى. بىلتىر اقش اسكەري­لەرى يراندىق بەدەلدى گەنەرال كاسسەم سۋلەيمانيدى درون ارقى­لى اتىپ ءولتىردى. مۇنىڭ ءبارى ەكى ەل اراسىنداعى جاعدايدى ۋشىق­تى­رىپ, يادرولىق كەلىسىم تۋرا­لى ۇمىتتىرىپ جىبەرۋگە شاق قال­عان-دى.

يران دا قاراپ جاتپادى. اقش-تىڭ يراكتاعى بازاسىن اتقىلادى. بىلتىر ەل پارلامەنتى ۋران وندى­رىس­ىنە قاتىستى زاڭ قابىلداپ, ونى بايىتۋ دەڭگەيىن 20 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋگە كىرىستى. 2015 جىلى قا­بىل­دانعان كەلىسىم بويىن­شا با­يى­تۋ مولشەرىن 3,67 پايىزدان اسىرماۋعا ءتيىس. بىراق تەگەران بيلىگى اقش تاراپى سانكتسيالارىن المايىنشا بۇل باعىتتاعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەتىنىن جەتكىزدى.

بۇدان بولەك يران ەلدەگى ۋران مولشەرىن 300 كيلوگرامنان اسىرعان. بۇل 2015 جىلعى كەلىسىمگە ساي ەمەس. تاياۋدا عانا بيلىك ءۇش ايدىڭ ىشىندە 55 كيلوگرامم ۋراندى 20 پايىزعا بايىت­قانىن مالىمدەدى. ياعني پار­لامەنت شىعارعان زاڭدا كور­سەتىلگەن مولشەردەن اسىپ تۇس­كەن. يراننىڭ ماگاتە-دەگى وكىلى ءوندىرىس كولەمى 40 پايىزعا ارتقانىن حابارلاعان.