تامۇق

بوسقىنشىلىققا ۇشىراعان حالىق

اقتوبە وبلىستىق مۇراعاتىنان العان دەرەكتەردە, 1932 جىلدىڭ 11 قازانىندا وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سانى 248 مىڭ 626 ادام دەپ كور­سەتىلگەن. مۇراعاتتان 1921 جىلدىڭ ناۋرىزىندا اقتوبە گۋبەرنياسى بو­يىنشا جۇرگىزىلگەن ساناق قورى­تىندىسىن دا تاپتىق. مۇندا گۋبەرنيا تۇرعىندارىنىڭ سانى 501 مىڭ 637 ادام دەپ انىق جازىلعان. سوڭعى مالىمەت 1921-1922 جىلدىڭ اشتىعى باس­تالاردان بۇرىن جۇرگىزىلگەن ساناق­تىڭ قورىتىندىسى. كەڭەس وكىمەتى­نىڭ ساراڭ ستاتيستيكاسى وبلىس اۋما­عىن­داعى ءاربىر ءۇش ادامنىڭ ەكەۋى اشتىق قۇر­با­نى بولعانىن ايعاقتايدى.

اقتوبە وبلىستىق مۇراعاتىندا اشىق دەرەك كوزدەرى رەتىندە اشتىق سالدارىمەن كۇرەستەگى كەڭەس قىزمەت­كەرلەرىنىڭ ەسەپتەرى عانا ساقتالعان. تورعاي, باتپاققارا, ويىل, تابىن, ارال, ىرعىز, شالقار اۋداندارىنا ارنايى اتتاندىرىلعان ۋاكىلدەردىڭ ساراڭ ەسەپتەرىنەن سول كەزدەگى ەلدىڭ اۋىر جاعدايى كورىنىس بەرەدى. ۋاكىلدەر ىشەرگە اسى قالماعان كەدەيلەردىڭ اۋىلداردا اشتىقتان ءىسىپ-كەۋىپ جات­قانىن, جاعدايى بار ادامداردىڭ ەلدەن ۇدەرە كوشىپ كەتكەندەرىن ايتادى. سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىن جۋىپ-شايۋ ماقساتىندا 1932 جىلدىڭ 17 قىر­كۇيەگىنەن باستاپ «كوشپەلى جانە جار­تىلاي كوشپەلى اۋداندارداعى» ادامدارى اشتىقتان قىرىلىپ, قاڭى­راپ قالعان شارۋاشىلىقتار ارتەلدەر مەن توز-دارعا بىرىكتىرىلەدى. ماسەلەن, 1933 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا اقتوبە وبلىسىندا 32 ارتەل مەن 306 توز قۇرىلعان. ەلدە قۇرىلعان اشتارعا كومەك كورسەتۋ كوميسسياسى اۋىلداردى ارالاپ, ءتىرى قالعاندارعا تارى مەن قارا بيداي تاراتۋمەن اينالىسقان.

1933 جىلدىڭ 17 قىركۇيەگىندە قازسسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى مەن ولكەلىك كوميتەت جويىلعان شارۋا­­شىلىقتاردان الىنعان 22 194 باس مال­دى ءتىرى قالعان ادامدارعا تاراتادى. تورعاي, باتپاققارا, ويىل, تابىن, ارال, ىرعىز, شالقار اۋدان­دارى سالىقتاردان بوساتىلدى. وسى اۋداندار 1933 جىلدىڭ سوڭىن­دا 280 مىڭ سوم كولەمىندەگى ۇكىمەت­كە بەرەجاعى مەن 550 مىڭ سوم مەم­لە­كەت­تىك نەسيە قارىزىنان بوساتىلدى. ەڭسەسى كوتەرىلە الماي جاتقان اۋىلداردى ۇكىمەت 1928 جىلدان باستاپ بىر­نەشە سالىق تۇرىمەن جانشىپ تاس­تاعان ەدى. اپەرباقان اۋىلنايلار سا­لىق جيناۋدا ءبىر-بىرىنەن اسىپ تۇسۋگە تىرىستى. سول ۋاقىتتا جان باسى مەن مال باسى سالىقتارىنان وزگە اۋىل شا­رۋاشىلىعى سالىعى, ساقتاندىرۋ تو­لەمى, مەملەكەتتىڭ نەسيە قارىزىن وتەۋ دە اۋىل ادامىنىڭ موينىنا ءتۇستى.

اشتىقپەن كۇرەس كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى – مايلىباەۆ پەن دوسمۇحا­مەدوۆ ويىل اۋدانى بويىنشا 1933 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا راپورت جازعان. ەكى ۋاكىل ويىل اۋدانىندا 22 مىڭ 960 ادامنىڭ اشتىققا ۇشىراعانىن, وزدەرى بارعان №6 اۋىلداعى 500 ءۇيدىڭ تەڭ جارتىسىندا ادامدار اشتىقتان ءىسىپ-كەۋىپ, شالا-جانسار حالدە جاتقانىن, 4604 ۇيگە (20867 ادام) ءبىر پۇت تارىدان تاراتىلعانىن حابارلايدى. ويىل وزەنىنەن بالىق اۋلاۋ ماقساتىندا التى بريگادا جاساقتاعانىمەن, بىردە-ءبىر اۋىلدان اۋ تاپپاعاندىقتان اقتو­بەدەن بالىقشى قۇرالدارىن شۇعىل تۇردە جەتكىزۋدى سۇراتقان. «وزەن جا­عا­لاعاننىڭ وزەگى تالمايدى» دەگەن ماتەلگە قاراعاندا, بالىعى تايداي تۋلاعان ويىلدىڭ بويىنداعى ەل اشتان قىرىلۋعا ءتيىس ەمەس ەدى. ۇلكەن اۋداننان بىردە-ءبىر بالىق اۋلايتىن قۇرالداردىڭ تابىلماۋىنا كۇندىز-ءتۇنى ءۇي-ءۇيدى تىمىسكىلەپ جۇرگەن شولاق بەلسەندىلەر عانا كىنالى دەگەن وي كەلەدى. دوسمۇحامەدوۆ پەن مايلىباەۆ اشتارعا كومەك رەتىندە بەرىلگەن ۇكى­مەت قارجىسىن جۇرتقا دۇرىس ۇلەس­تىرمەگەنى ءۇشىن اۋدان باسشىلارىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى سۇرايدى. ەكى ۋاكىل 1933 جىلدىڭ باسىندا ويىل جەرىنەن بوسقىنشىلىققا ۇشىراعان 10 مىڭ 409 ادام ۇيلەرىنە قايتىپ كەلگەنىن, سونىڭ ىشىندە ەدىل بويىنان 233 شاڭىراق, اقبۇلاقتان (ورىنبور وبلىسى) 448 شاڭىراق كەرى قايتقان دەپ جازادى.

1932 جىلدىڭ ساۋىرىندە ويىل اۋدانىندا 600 قاڭعىباس بالا انىق­تالىپ, ونىڭ 370-ءى جەتىمدەر ۇيىنە ورنالاستىرىلعان. اتا-اناسى اشتىقتا ولگەن 230 بالاعا كومەك جەتپەگەن. ۋاكىلدەر اۋىلداردان اشتان ولگەن 35 بالانىڭ ولىگىن تاپقان. قىس بويى ويىل اۋىلىندا جەتىم بالالار توپ-توپ بولىپ ءجۇرىپ, قايىرشىلىقپەن اينالىسقان. ادام كورسە, قاشا جونە­لەتىن, سۇزەك, تەرى اۋرۋلارىنا شال­دىققان بەيباقتاردىڭ كوپتىگى سونشا­لىق, ءبارىن بىردەي ويىلداعى 100 ورىندىق جەتىمدەر ۇيىنە ورنالاستىرۋ مۇمكىن بولماپتى. ونىڭ ۇستىنە اشتىق ابدەن مەڭدەگەن ادامدار ءولىپ بارا جاتىپ بالالارىن جەتىمدەر ءۇيىنىڭ تابالدىرىعىنا تاستاپ كەتەدى ەكەن. جەتىمحاناداعى بالالار دا اش, توسەك-ورىن تاپشى, كيىم جوق.

1932 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا شال­­قار اۋدانىنا كەلگەن ارنايى ۋاكىل­­دەر اشتارعا 16 مىڭ 950 كگ تارى ۇلەس­­تىرگەن. ولار 1932 جىلدىڭ مامىر ايى­­نىڭ باسىندا 733 شاڭىراق قارا­قال­پاقتىڭ شىمباي, تورتكۇل, قو­ڭىرات, تاحاتارالىنا كوشىپ كەتكەنىن حا­­بارلايدى. شالقار اۋدانىنىڭ 18-ءشى اۋىلىنان 58 ءۇي, 17-ءشى اۋىلدان 25 ءۇي, 20-شى اۋىلدان 155 ءۇي, 7-ءشى اۋىل­دان 100 ءۇي, 2-ءشى اۋىلدان 140 ءۇي, 13-ءشى اۋىلدان 80 شاڭىراق ءبىر تۇندە كەتەدى.

 تەمىر جول جاعالاعان جەتىمدەر

1933 جىلدىڭ باسىندا بارلىق اۋدان ورتالىقتارىندا جەتىمدەر ءۇيى اشىلدى. اقپان ايىندا اقبۇلاق بالالار ءۇيى 650 ورىنعا, قوستاناي 500, ارال بالالار ءۇيى 200 ورىنعا, ويىل 300 ورىنعا كەڭەيتىلدى. تابىن, ىرعىز, شال­قار اۋداندارىنداعى بالالار ۇيلەرىنە 100 ورىن تاعى قوسىلدى.

1933 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ­تىڭ جە­تەكشىلىگىمەن وتكەن كوميسسيا وتى­­رىسىندا مەملەكەتتەن اشتاردى وڭال­­تۋعا بەرىلگەن كومەك, جەتىمدەر ۇيلە­رىن­دەگى احۋال تالقىلانادى. 1932 جىل­­­دىڭ كوكتەمىندە مەملەكەتتەن اش­­­تىققا ۇشىراعاندارعا بولىنگەن 1 ميل­­ليون پۇت استىقتىڭ تالان-تاراجعا تۇس­كەنى دە وسى جەردە ايتىلعان. ەل ىشىن­دە قاڭعىباس بالالار ءالى دە كوپ, جەتىمدەر ۇيلەرىندەگى بالالاردىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس, ولار اشتىق پەن اۋرۋدان ءولىپ جاتىر. ۇزاقباي قۇ­­لىمبەتوۆ كوشەدە قايىر سۇراپ جۇر­گەن بالالاردى جەتىمدەر ۇيىنە ورنا­لاستىرۋعا بولىنگەن 467 418 ميلليون سومنىڭ قالاي جۇمسالعانىنا تەكسەرىس جۇرگىزۋدى سۇرايدى. 1933 جىل­دىڭ قاڭتارىندا كسرو اتقارۋ كوميتەتى قازاقستانداعى بالالار قاڭعىباستىعىمەن كۇرەسۋگە تاعى دا 22 ميلليون سوم بولسە, ونىڭ 10 ميلليونى قازاق اسسر بيۋدجەتىنەن اۋدارىلعان. مۇندا جەتىمدەر ۇيىندەگى ءبىر بالانىڭ جىلدىق شىعىنى 420 سوم دەپ كورسە­تىلەدى. الايدا جارتى جىل وتسە دە, ەلدە باقىلاۋسىز جۇر­گەن جەتىمدەر وتە كوپ. وسى جيىن ۇس­تىندە ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ سول-يلەتسك قالاسىندا توپ-توپ بولىپ قايىر سۇراپ جۇرگەن قازاقتىڭ بالالارىن ورنالاستىرۋعا 25 مىڭ سوم قار­جى بولگىزىپ, جەدەل تۇردە 1 مىڭ پۇت استىق پەن جىلى كيىم ساتىپ الۋدى تاپ­سىرادى. جەتىمدەرگە ارنالعان ازىق-ت ۇلىك پەن كيىمدەر ساۋدا جانە جابدىقتاۋ حالىق كوميسسارياتى وكى­لىنىڭ قاتىسۋىمەن ساتىپ الىنسىن دەپ سول-يلەتسك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى دەلياۆيروۆكە تاپسىرادى. ويت­كەنى ۇلكەن قالالاردا بوسىپ جۇر­گەن جەتىمدەردى ورنالاستىرۋعا بولىن­گەن مەملەكەت قارجىسى تالان-تاراجعا تۇسكەن.

1933 جىلدىڭ اقپانىندا 136 ورىندىق اقبۇلاق بالالار ءۇيى 200 ورىنعا كەڭەيتىلىپ, وعان تەمىر جول بويىندا جۇرگەن قاڭعىباس بالالار ورنالاستىرىلادى. 1933 جىلدىڭ 26 اقپانىندا رەسەيدەگى «سامارا-زلاتوۆسكي» تەمىرجولىنىڭ ديرەكتورى چيشيم مەن بۋرگۋلما بەكەتتەرى اراسىندا 5 مىڭنان استام قازاقتىڭ توپتاسىپ جۇرگەنىن ايتىپ اقتوبە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بۇحارباەۆقا تەلەگرامما جىبەرگەن. قازاق جەرىنەن يلەتسك پەن ورسك ار­قىلى كەلىپ, ءارى كەتە الماي «بەكەتتەردە قونىپ جۇرگەن كوشپەندىلەردىڭ تەمىرجولشىلار مەن جولاۋشىلارعا بيت پەن سۇزەكتى تاراتىپ جاتقانىن» حابارلايدى. بۇل «بوسقىندارىڭدى تەمىرجول بويىنان الىپ كەتىڭدەر» دەگەن مازمۇنداعى تەلەگرامما بولاتىن.

اشتار تاس بەكەتتەردى پانالادى

تاماق ىزدەگەن بەيباقتار كوبىنە تەمىر جول بويىنا قاراي شۇبىردى. ولار توپ-توپ بولىپ جولاۋشىلار لاقتىرعان تاماق قالدىقتارىن تەرىپ جەپ, بەكەت جانىندا وت جاعىپ تۇنگى سۋىقتان قورعاناتىن. 1933 جىلدىڭ اقپانىنان باستاپ ءىرى تەمىر جول بەكەتتەرىندە اشتارعا تاماق ۇلەستىرىلە باستادى. قىستىڭ ۇسكىرىك ايازى مەن بورانىنان قورعانۋ ءۇشىن جەرتولەلەر قازىلدى. ادامدار ەدەن ورنىنا قامىس توسەلگەن جەردە جاتتى.

1933 جىلدىڭ 14 اقپانىندا قازا­لى تەمىر جول بەكەتىندە كۇنىنە 100 ادام تا­­ماقتاندىرىلاتىن. ءبىر ادام­نىڭ كۇن­دىك نورماسى – 400 گرامم قارا نان, تاڭەر­تەڭگىلىك بەرىلەتىن 3 قاسىق بوتقا, تۇسكى تاماق – بالىق نە ەت سورپاسى. اشتار­عا 10 كۇنگە ەسەپتەلگەن تالوندار ۇلەس­تىرىلگەن. الايدا ازىق ۇلەستىرۋگە جاۋاپ­تى قىزمەتكەرلەر تالون ۇلەستىرۋ مەن اس ىشكەننەن كەيىن تۇگەل جيناپ الماعان. كۇشتەرىن جيناعاندارى اۋىل­دارىنا قاراي كەتسە دە, كۇن ارالاتىپ وسى جەردەن تابىلعان. كەرى ورال­عان­دار اشتىقپەن كۇرەس كوميسسياسى ۋاكىل­دەرىنە جۇمىس تاۋىپ بەرىڭدەر دەپ تالاپ قويعان.

1933 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىندا وگپۋ كوميسسارلارى لەنسكي مەن جامانوۆ ەمبى تەمىرجول بەكەتىندە جۇرگەن 21 قاڭعىباس بالانى جەتىمدەر ۇيىنە تاپسىرعان. ولار ەمبىنىڭ ءۇش اۋىلدىق كەڭەسى قويماسىندا 1 پۇت بيداي مەن 10 كيلوگرامم ۇن, ال جۇرىن اۋىلدىق كەڭەسىندە 1 پۇت ۇن قالعانىن حابارلايدى. 1933 جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە تەمىر اۋدانىندا اتا-اناسى ءولىپ, قاڭعىپ جۇرگەن 463 بالا مەن 3 جاسقا تولماعان 103 ءسابي قونجار جەتىمدەر ۇيىنە جىبەرىلەدى. قونجار جەتىمدەر ۇيىندە تاماق جەتىسپەۋشىلىگى مەن سۇزەكتەن السىرەپ, ءولىپ جاتقان بالالاردىڭ كوپتىگىن وگپۋ كوميسسارلارى جاسىرا المايدى.

اشتارعا كومەك كوميسسياسىنىڭ شال­قار اۋدانى بويىنشا ۋاكىلى نۇعى­مانوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, شالقار تەمىر جول بەكەتىنە جاقىن جەردە 160 اش ادام جاتقان بەس جەرتولەنىڭ توبەلەرى وپىرىلىپ تۇسكەنىن, اشتاردىڭ تار ءارى لاس ورىنداردا, قامىس ۇستىندە ۇيىقتايتىنىن حابارلايدى. تەمىر جول بويىن جاعالاپ, قاڭعالاقتاپ جۇرگەن بەيباقتاردىڭ قايدان كەلىپ, قايدا بارا جاتقاندارىن دا ەشكىم بىلمەيدى. نۇعىمانوۆ ولاردىڭ اراسىندا سۇزەك ءورشىپ كەتۋ قاۋپىن جوققا شىعارمايدى. وسى جەردى پانالاعان ءاربىر ادامعا كۇنىنە 200 گرامم قارا نان, مايسىز-ءنارسىز سورپا مەن 60 گرامم ەت, 3 اس قاسىق بوتقا بەرىلگەن. اس ارنايى قوستا 470 ادامعا لايىقتالىپ دايىندالسا دا, ءبارىبىر جەتپەي جاتاتىن. سەبەبى بۇل جەردە كىمنىڭ تاماق ءىشىپ, كىمنىڭ كەتىپ جاتقانىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. نۇعىمانوۆ: «اشتاردى تاماقتاندىرۋعا بولىنگەن ازىق-ت ۇلىك دۇرىس جۇمسالماعان, جاۋاپتى تۇلعا كۇندەلىكتى تاماق تالوندارىن جيناپ الىپ تاپسىرۋعا مىندەتتى بولسا دا, قاعازداردى جويىپ تاستاعان. بەرىلەتىن تاماق ساپاسى وتە ناشار. كوشپەندىلەر ءىسىپ-كەۋىپ جاتىر, اراسىندا ءولىپ جاتقاندار دا كوپ», دەپ باياندايدى.

سەكسەۋىل بەكەتىنىڭ جانىنداعى اشتارعا بولىنگەن جەرتولەنى 142 ادام پانالاپتى. بۇل جەردە دە شالقار­داعىداي جاعداي تۋىنداعان. كوميسسيا مۇشەلەرى اشتاردىڭ ورتاسىنا جاقىن­داپ بارا الماعاندارىن ايتادى. ىستىق تاماق بەرىلەتىن ۋاقىتتا ادامدار قوسقا وزدەرى كەلىپ, تاباقتارىنا سالىپ اكەتكەن.

مىنە, ۋاكىلدەردىڭ رەسمي ەسەپتەرى­نەن اۋىلدا مال باعىپ, بالا-شاعاسىن اسىراپ, شارۋا قامىمەن جۇرگەن مو­مىن اتا-اجەلەرىمىزدىڭ قانداي ادام كورگىسىز جاعدايعا جەتكەنىن كورەمىز. تاعى ءبىر بايقاعانىمىز, 1932-33 جىلدارداعى پارتيا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ قىزمەتتىك جازبالارىندا «كوشپەندىلەر» دەگەن ءسوز ءجيى ۇشىراسادى. وسى سۋىق ءسوز جاتجەردى ساعالاپ اعايىن-تۋىسىمەن بىرگە كەتكەندەرگە دە, تەمىر جول بويىندا تاماق قالدىعىن تەرىپ جۇرگەن ءمۇساپىر مىس­كىندەرگە دە قاراتىلىپ ايتىلعان. جەككورۋشىلىكپەن, مەنسىنبەۋشىلىكتەن ايتىلعانى ءبىلىنىپ تۇر. بىراق تا مال باعىپ ءوز كۇندەرىن كورىپ جاتقان مومىن جۇرتتى وسىندا جاعدايعا جەتكىزگەندەر جونىندە ءسوز جوق. ىشەرگە اس تاپپاي, قالا كەزىپ, تەمىر جول بويىندا ارىپ-اشىپ جۇرگەن بەيباقتارعا 1932-1933 جىلدىڭ قارا سۋىعى مەن ۇسكىرىك ايازىندا پانا بولعان ورىن نيكولاي ءى يمپەراتور زامانىندا سالىنعان تاس بەكەتتەر عانا. ميليتسيا بەيباقتاردى پويىز پەررونىنا جولاتپاسا دا, ولار جاقىن ماڭداعى جەرتولەلەردى پانالاپ, قارا جەردى جاستانا ءجۇرىپ ءومىر ءۇشىن كۇرەستى. بۇل كەزدە اعايىنىن تەنتىرەتكەن شولاق بەلسەندىلەر اۋىلدا جاقسى ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. 1932 جىلدىڭ كوكتەمىندە ەل جاپپاي قىرىلا باستاعاندا, اشتارعا كومەك رەتىندە ورتالىقتان بولىنگەن قارجى دا ەل ىشىنە جەتپەي تالان-تاراجعا تۇسكەن. قالعانىن جەرگىلىكتى جەردىڭ باسشىلارى تونادى. جوعارىدا باياندالعانداي, اشتارعا بولىنگەن ازىق-ت ۇلىك ۇرلانعان, جەتىمدەر ۇي­لەرىن­دە دە سونداي اۋىر جاعداي قالىپ­تاستى. جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق اشتىق كەزىندە كۇشەيمەسە ازايعان جوق. قازاقتى ءبىر قولىمەن قىرعان وكىمەتتىڭ ەكىنشى قولىمەن ۇسىنعان قارا نانى مەن تاتىمسىز سورپاسىنان ءال جيناعان قانشا ادام تۋعان اۋىلىنا ورالدى؟ ورالماعانى قانشاما؟ قاراشا ۇيىندە, نە جول بويىندا ولگەن ەت جاقىندارىن ەسكە تۇسىرگىسى كەلمەگەن قانشا بەيباق تۋعان جەردەن كىندىگىن ءۇزىپ كەتتى؟ دەسەك تە, بۇل جايىندا كوپ بىلە المايمىز. اشتىقتىڭ كەڭەس زامانىندا جابىق تاقىرىپ بولعانى ءوز الدىنا, جەردەگى تامۇقتان ءتىرى قالعان بىرەن-ساران جاندى 1937-ءنىڭ قۋعىن-سۇرگىنى مەن سوعىس جالمادى. حح عاسىرداعى قازاق تاريحىنىڭ قاسىرەتتى پاراقتارىنىڭ بىرىنە اينالعان اشتىق تاقىرىبىنا ۇڭىلگەندە الدىمىزدان شىعاتىن باس­تى كەدەرگى دە وسى. كۋاگەرلەر قاسىرەتتى كۇندەر ەستەلىگىن وزدەرىمەن بىرگە الا كەتتى.

اقتوبە وبلىسى