قازاق ەلى – تالاي ەتنوستىڭ باياندى تۇراعىنا اينالعان كيەلى مەكەن. ال جەرگىلىكتى ۇلت ءبىر كەزدە تاعدىر تالكەگىمەن قازاقستانعا ەرىكسىز قونىس اۋدارىلعان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىن باۋىرىنا تارتىپ, مەيىرباندىق پەن قامقورلىق تانىتتى. مۇنى وزگە ەتنوس وكىلدەرى ەسىنەن شىعارعان ەمەس.
– جەرگىلىكتى حالىق وزگە جۇرتقا جاساعان جاقسىلىعىن ەشقاشان بۇلداعان جوق. ويتكەنى قازاقتار قينالعان جانعا قول ۇشىن سوزىپ, كومەكتەسۋدى پارىزى سانايدى. وسىنداي كەڭپەيىلدى حالقى بار تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدا قوعامدىق كەلىسىم مەن تاتۋلىق, ەل بىرلىگى نىعايىپ, تولاعاي تابىسقا قول جەتكىزىپ كەلەمىز, – دەيدى اتىراۋداعى «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى زەليمحان زۋباريەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءورتى لاۋلاپ تۇرعان شاقتا, 1944 جىلعى 23 اقپان – 9 ناۋرىز ارالىعىندا چەشەندەر مەن ينگۋشتاردى اتاقونىسىنان ايىرىپ, كۇشتەپ جەر اۋدارۋ ناۋقانى جۇرگىزىلدى. اتاقونىسىن قيماسا دا تالاي وتباسى ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولىپ, سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانى بولدى.
– سول كەزدە تاۋ بوكتەرىندە ازداعان ۋاقىت جان باعىپ وتىرعان اكە-شەشەمدى دە اقپاننىڭ ايازدى كۇنىندە جۇك ۆاگونىنا تيەپ الا جونەلدى. قايدا, نەگە بارا جاتىر؟ ونى وزدەرى دە تۇسىنە الماعان. شويىن جول بويىمەن زىرلاعان پويىزدىڭ ۆاگونى قاقاپ تۇرعان. تالعاجاۋ ەتەر تاماق تا جوق. ستانسالارعا توقتاعاندا عانا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ۇسىنعان تاعاممەن وزەك جالعاپ وتىرعان, – دەيدى زەليمحان زۋباريەۆ. – ءسويتىپ, ون سەگىز كۇننەن كەيىن الماتىعا جەتىپتى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان وتباسىلاردى ءارى قاراي ماشينامەن الاتاۋ باۋرايىنداعى «التىنەمەل» دەگەن اۋىلعا اپارعان. ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى جەتى بالاسىمەن كەلگەن اكەم اسابالي مەن شەشەم نانانى قامقورلاعان جەرگىلىكتى قايىرىمدى جاندارعا ايتار العىسىمىز شەكسىز.
1944 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاق حالقىنىڭ قامقورلىعىن كورگەن اكەسىنىڭ وتباسىسى شاعىن باسپاناعا يە بولعان ەكەن. اكەسى اۋەلى كولحوزدىڭ وگىز ارباسىمەن, كەيىن ات-اربامەن سۋ تاسىعان. ال اناسى شارۋاشىلىق قويماسىندا جۇمىس ىستەپ, بيداي تازارتۋعا كومەكتەسكەن. «التىنەمەل» اۋىلىنداعى №3 بولىمشەدە جيىرما جىل تۇرعان اكە-شەشەسى 1964 جىلى تۋعان ەلىنە ورالىپتى.
– ءوزىمنىڭ كىندىك قانىم قازاق جەرىندە تامعان سوڭ, وسىندا قالۋدى ءجون كوردىم. قازاقتىڭ بالالارىمەن بىرگە ويناپ, بىرگە وستىك. مەكتەپتە بىرگە ءبىلىم الدىق. جۇرەك تۇكپىرىندە سولاردى قيماستىق سەزىمى تۇتاندى. قازاق اۋىلىندا ەسەيىپ, 1969 جىلدان نەمەرە اعايىم اداممەن بىرگە اتىراۋ وبلىسىنداعى يندەر اۋدانىنىڭ «پۋت يليچا» كەڭشارىندا جۇمىس ىستەدىم. وسىندا تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك نىساندار مەن تۇرعىن ءۇي سالدىق. تەحنيكا جوندەدىك. سول كەزدە مەنىڭ الدىمنان ۇدايى جاقسى ادامدار كەزىكتى. شارۋاشىلىقتاعى ساتان مولداشەۆ, قۋان قۇلعاليەۆ, ءشاشي ەدىلباەۆ, زينەل ءوربىسىنوۆ, مىرزاعالي ەگىنباەۆ سىندى اعالارىمنىڭ قامقورلىعىن تالاي رەت سەزىندىم, – دەپ وتكەن كۇندەردى ەسكە الدى ول.
الماتى اۆتوموبيل جولدارى ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن جاڭادان بوي تۇزەي باستاعان يساتاي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – اققىستاۋ اۋىلىنا كوشىپ كەلىپتى. مۇندا العاشقىدا №89 جول قۇرىلىسى ۋچاسكەسىندە تسەح ماستەرى بولعان. كەيىن اسفالتبەتون زاۋىتىنا, جول قۇرىلىسى ۋچاسكەسىنە باسشىلىق ەتتى.
– قازىر اتىراۋ وڭىرىندە ءبىزدىڭ وتباسىمىزدى بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم. كورشىلەرىمدى, ارىپتەس بولعان جانداردى – ءبارى-ءبارىن تۋعان اعايىنىمداي كورەمىن. باسقاشا ايتقاندا, ءوزىمدى باۋىرمال حالىقتىڭ بالاسىنداي سەزىنەمىن. سول سەبەپتەن, جۇبايىم ءامينا ەكەۋمىز بالالارىمىز مەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ انا تىلىمىزبەن بىرگە, قازاقشانى دا مەڭگەرگەنىن قالادىق. ويتكەنى قازاق ءتىلى – مەنىڭ اكە-شەشەمدى وزگە ۇلت دەپ جاتسىنباي, جاقىنىنداي باۋىرىنا تارتقان دارحان كوڭىلدى قازاقتىڭ انا ءتىلى, تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى. شۇكىر, بالالارىم دا, نەمەرەلەرىم دە قازاقشا ماقالداردى ايتىپ, ويىن ەركىن بىلدىرەدى. ءبارى دە قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە جەتە قانىق بولىپ ءوستى. شاڭىراعىمىزعا باس سۇققان ءار ادامعا ايەلىم قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى – قىمىز بەن شۇباتتى, باۋىرساق پەن قايماقتى, جال-جايا مەن قازىنى, ىرىمشىك پەن قۇرت-مايدى ۇسىنىپ, داستارقاننان ءدام تاتتىرادى. مىنە, ءبىز قازاق حالقىنا دەگەن العىسىمىزدى وسىلاي ءبىلدىرىپ كەلەمىز, – دەيدى زەليمحان زۋباريەۆ.
اققىستاۋ اۋىلىنا كوشىپ كەلگەنىنە قىرىق جىلدان استى. سودان بەرى جانىنا ادال دوس, سىيلاس ادامداردى جيناۋعا تىرىسىپ كەلەدى. اسىرەسە, قازاقتىڭ ازاماتتارىن ءىشتارتىپ تۇرادى. نەمەرەلەرىنىڭ دومبىرا ۇيىرمەسىنە بارىپ, كۇي تارتقانىن قالايدى.
– اكەم ومىردەن وتكەنشە «سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قازاق حالقى اۋىر جاعدايدى باستان وتكەرىپ وتىرعانىنا قاراماستان, كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان بىزگە بارىنشا قامقورلىق كورسەتتى. قازاقتىڭ باۋىرمالدىعى مەن مەيىرىمىنە جەتەتىن ەشتەڭە جوق» دەپ العىسىن جاۋدىرىپ وتىراتىن ەدى. قازاقستانعا كەلگەننەن سوڭ انام وكپەسىنە سۋىق تيگىزىپ الىپتى. شەشەم اۋىرىپ جاتقاندا جەرگىلىكتى قازاقتار كۇن سايىن قىمىزىن اكەلىپ, تەز ساۋىعىپ كەتۋىنە قول ۇشىن سوزىپتى. «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى» دەگەندەي, سول كەزدەگى قازاقتىڭ قايىرىمدىلىعى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. ارقاشان دارحان كوڭىلدى, ءمارت مىنەزدى قازاق حالقىنا العىسىمدى ءبىلدىرۋدى پارىزىم دەپ سانايمىن, – دەدى اتىراۋداعى «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى زەليمحان زۋباريەۆ.
اتىراۋ وبلىسى