ەلباسىنىڭ نورۆەگياعا ساپارى

ءادىل احمەتوۆ,

قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانياداعى جانە نورۆەگياداعى قىزمەتىن قوسا اتقارعان بۇرىنعى ەلشىسى (2000-2002 جج.):

– وسىدان جيىرما جىل بۇرىن وسلودا ءبىزدىڭ ەلشىلىگىمىز ءالى اشىلماعان بولاتىن. ول كەزدە مەن رەزيدەنتسياسى لوندوندا ورنالاسقان قازاقستاننىڭ ەلشىسى قىزمەتىن باتىس ەۋروپاداعى بىرقاتار, ونىڭ ىشىندە نورۆەگيا دا بار, ەلىندە اتقارعانمىن. وسى سەبەپتەن, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2001 جىلدىڭ ساۋىرىندە نورۆەگيا كورول­دىگىنە جاساعان العاشقى رەسمي ساپارى­نىڭ مازمۇندىق جانە ۇيىمداس­تىرۋ­شىلىق ماسەلەلەرىمەن ءوزىم شۇعىل­دانعان بولاتىنمىن.

پرەزيدەنتىمىز ساپار بارىسىندا كورول حارالد V پەن اسا جىلى كەزدەسۋ, پرەمەر-مينيستر يەنس ستولتەنبەرگپەن جانە ستورتينگ (پارلامەنت) توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشىسى حانس روسيورد­پەن جەمىستى كەلىسسوزدەر وتكىزدى. سون­داي-اق قازاقستان باسشىسى نورۆەگيا حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىندا (NUPI) ءسوز سويلەدى جانە بيزنەس جەتەك­شىلەرىمەن كەزدەستى.

ءىس-شارا بارىسىندا قول قويىلعان قۇجات­تاردىڭ ىشىندە قازاقستان مەن نور­ۆەگيا اراسىنداعى دوستىق قاتىناستار مەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى مالىمدەمە, سونداي-اق قوسار­لان­عان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە تابىس پەن كاپيتالعا سالىق تولەۋدەن جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كونۆەنتسيا بولدى.

نورۆەگيا تەك دامىعان, وركەندەگەن ەۋروپا ەلى عانا ەمەس. ءبىز ءۇشىن ونىڭ قىزىقتىعى – مۇناي مەن گاز وندىرەتىن ەڭ تابىستى مەملەكەت ەكەنى. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ ون جىلدىعىن 2001 جىلى اتاپ ءوتىپ جاتقاندا حۆق الدىنداعى قارىزىنان قۇتىلىپ, نارىقتىق ەكونوميكاسى بار ەل مارتەبەسىن يەلەندى جانە جالپى ءوسۋ تراەكتورياسىنا كىردى. بىزگە ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋ مودەلى قاجەت بولدى. سول كەزدە ەلباسى ءدال نور­ۆەگياعا باسا نازار اۋدارعانى وتە قيسىندى ەدى. نورۆەگيالىق تاجىريبەگە نەگىزدەلىپ, «قازاقويل» ۇلتتىق كومپانياسى (كەيىننەن «قازمۇنايگاز») جانە تابيعي رەسۋرستاردى وندىرۋدەن تۇسكەن كىرىستەردى جيناقتايتىن ۇلتتىق قور  قۇرىلعان بولاتىن.

ء«بىز مۇناي قورىن 1990 جىلى-اق قۇ­رىپ العان نورۆەگيانىڭ ءساتتى تاجى­ري­بەسىن ەسكەردىك. اتالعان قوردىڭ ار­قاسىندا, بىرىنشىدەن, وسى سكاندينا­ۆيا­­لىق مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى با­­قى­لاۋعا بوي بەرمەي كەتۋگە ۇرىن­با­­دى, ەكىنشىدەن, تۇراقتاندىرۋ قورى قۇ­­رىل­دى, ۇشىنشىدەن, جيناقتالعان قارا­­جات بولاشاق ۇرپاققا ساقتالا بەر­دى. ۇلتتىق قوردىڭ جاڭا تاۋەلسىز مەم­­لەكەتتەر اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ قازاق­­ستاندا قۇرىلعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون», دەپ جازدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا. 20 جىل وتكەن سوڭ ءبىز سول كەزدە بەلگىلەنگەن ۇزاق مەرزىمدى قاتىناستاردىڭ باعىتتارى بۇگىنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. بۇگىندە نور­ۆەگيا, تابىستى مۇناي مەن گاز سەكتورىن ساناماعاندا, كومىرتەگى از ەكونوميكانى ەنگىزۋدىڭ, مىقتى الەۋمەتتىك جۇيەگە يە مەملەكەتتىڭ جانە ىسكەرلىك قاۋىمداستىقتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وزىق ستاندارتتارىنىڭ ۇلگىسى بولىپ كەلەدى. بۇل سالالار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاڭعىرتۋ كۇن تارتىبىنە ەن­گىزىلگەن. مەنىڭ ويىمشا, دامۋدىڭ ۇلگىسى رەتىندە نورۆەگيا قازاقستان ءۇشىن سترا­تەگيالىق قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.

ەركىن اقىنجانوۆ,

قازاقستاننىڭ نورۆەگياداعى ەلشىسى:

– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نورۆەگياعا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارى كەزىندە قالانعان ىرگەتاس ەلدەر اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاس­تىق­تى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى نەگىزى بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق ءومىردىڭ بارلىق ماسەلەسى بويىنشا ءبىزدىڭ ۇستانىم­دارى­مىز ءىس جۇزىندە ورتاق. بۇگىندە نور­ۆەگيا – بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى­نىڭ مۇشەسى, قاقتىعىستاردى شەشۋدىڭ, حالىقارالىق دامۋدىڭ بەلسەندى دەمەۋشىسى جانە دۇ­نيە­جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىنىڭ ەڭ ءىرى دونورلارىنىڭ ءبىرى.

قازاقستان مەن نورۆەگيا يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ ىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋدا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى سا­لا­سىنىڭ ماڭىزدى ويىنشىلارى بولىپ سانالادى. نورۆەگيا حالىقارالىق تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن (حتبۋب) قۇرۋ جوباسى دونورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇل ەل كومىرسۋتەكتەردى ءىرى ەكسپورت­تاۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان ءۇشىن مۇناي مەن گاز سەكتورىن دامىتۋ تۇرعىسىنان زور قىزىعۋشىلىق تانىتادى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورىن قۇرۋ كەزىندە نورۆەگيانىڭ تاجىريبەسى مۇ­قيات زەرتتەلگەن بولاتىن. مۇناي مەن گاز سالاسىنداعى قازاقستاندىق ماماندار نورۆەگيادا جۇمىس ىستەۋدە جانە بىلىك­تىلىك الۋدا. نورۆەگيانىڭ سەرۆيستىك كوم­پانيالارى قازاقستانداعى مۇناي مەن گاز سالاسىنا قىزمەت كورسەتۋگە قاتىسادى.

قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا نورۆەگتەر­دىڭ قاتىسۋىمەن 25 زاڭدى تۇلعا, فيليالدار مەن وكىلدىكتەر قىزمەت ەتۋدە. 2019 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىندا «قازمۇنايگاز» بەن نورۆەگيالىق «ەكۆي­نور» كومپانياسى اراسىندا بىرلەس­كەن گەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ تۋرا­لى كەلىسىمگە قول قويىلدى. جالپى, مۇناي ءوندىرۋ, مۇنايسەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ, اكۆامادەنيەت, مال شارۋاشى­لىعى, بالامالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋ سالالارىنداعى ەكىجاقتى جوبالار جۇزە­گە اسىرىلۋ ساتىسىندا. ءوزارا ساۋدا­دا نور­ۆەگيا بالىعى مەن قازاق­ستان اس­تى­­عى باسىم بولىپ وتىر. ەكو­نومي­كا­لىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ ماق­ساتىندا قازاقستان-نورۆەگيا ساۋ­دا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ كەڭەسى قىز­مەت ەتۋدە. بىلتىردان بەرى قازاقستان ار­قىلى وتەتىن نورۆەگيانىڭ سولتۇستىگى مەن قىتاي اراسىنداعى كونتەينەرلىك تەمىر جول قاتىناسى ىسكە قوسىلدى.

ورتالىق ازيا مەن سكانديناۆيانىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحىن زەرتتەۋ بويىنشا بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2000 جىلدارى نورۆەگيا دەمەۋ­شىلىك كورسەتىپ, ءوز ماماندارىن الماتى وبلىسىنداعى تامعالى پەترو­گليفتەرىن ساقتاۋ جۇمىسىنا جىبەردى.

ەلشىلىك 1944 جىلى نورۆەگيانىڭ سولتۇستىگىن ازات ەتۋگە قاتىسقان قازاق­ستاندىقتاردى ماڭگى ەستە ساقتاۋ, سون­داي-اق سوعىس كەزىندە نور­ۆە­گياداعى تۇتقىندا قازا بولعان قازاق­ستاندىقتاردىڭ جەرلەنگەن جەر­لەرىن ىزدەۋ جانە ەسىمدەرىن جاريالاۋ بويىن­شا جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر. بيىل اباي شى­عار­مالارىنىڭ نورۆەگ تىلىنە اۋدارىل­عان نۇسقاسىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتەدى.

مەتتە كونگسحەم,

نورۆەگيالىق ديپلومات, نورۆەگيانىڭ قازاقستانداعى بۇرىنعى ەلشىسى:

– ءبىز كۇندە الەم جاڭالىقتارى بەي­نەسىن سيپاتتايتىن سوعىستار مەن قاق­تى­عىستارعا كۋامىز. بۇل جاعداي قان­شالىقتى مەملەكەتارالىق ماسەلە­لەر­گە قاتىستى بولسا, سونشالىقتى كوپ­تە­گەن ەلدەگى ىشكى ۇلتارالىق پەن دىن­­ارالىق قاقتىعىستارعا تيەسىلى. الاي­­دا ەتنوستىق جانە ءدىني الۋان ­تۇر­­لىلى­گىنە قاراماستان, تۇراقتىلى­عى­مەن, ەكونو­ميكالىق دامۋىمەن ەرەك­شە­لە­­نە­تىن ەلدەر بار ەكەندىگى كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. مۇنداي ەلدەردىڭ ءبىرى – ورتالىق ازياداعى قازاقستان مەملەكەتى. وسى جاس مەملەكەتتە ءارتۇرلى ەتنوستىق توپتار بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.

بۇگىندە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زي­­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نورۆە­گيا­عا رەسمي ساپار جاساعانىنا 20 جىل تو­لىپ وتىر. بۇل ورتالىق ازيا ەلى نور­­ۆەگيا­دان الىستا بولعانىمەن, وسى ما­ڭىز­دى ساپار ەلدەرىمىز اراسىندا كەلە­شەك جىل­دارداعى تىعىز ءارى يگى ىنتىماق­تاس­تىق­تىڭ نەگىزىن قالاعان بولاتىن. ساپار نور­ۆەگيالىق ساياساتكەرلەر مەن جال­پى نور­ۆەگتەردى قازاقستانمەن تانىستى­رىپ قانا قويعان جوق, ءبىز ماڭىزدى گەو­ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەر توعى­ساتىن ورتالىق ازيانىڭ ءمانىن ۇعىندىق.

قازاقستان 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن تاۋەلسىز ەل بولدى. سول كەزدە ەل الدىندا كۇردەلى مىندەت تۇر­عان. مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى ماز­مۇندى تولىقتىرۋ, كوپەتنوستى قو­ع­ام­دا ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ مەن ۇلت­تىق سانانى قالىپتاستىرۋ قاجەت بولدى. كاسپي تەڭىزى مەن ەلدىڭ باسقا دا اۋما­عىنداعى مۇنايعا ۇلتتىق مەنشىكتىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ رەسۋرستىق بازاسىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۇرعان. نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت قۇرۋ جوبا­سى ءساتتى جۇزەگە استى. ول ەلدەگى بىر­لىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ قۇرالى رەتىن­دە ءدىني توزىمدىلىك پەن كونفەسسيالار ارا­سىنداعى ديالوگقا سۇيەندى.

قازاقستاننىڭ 1991 جىلدان كەيىنگى تاريحى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ول تاجىريبەلى ساياساتكەر جانە ستراتەگ رەتىندە قازاقستاندى ساياسي كورە­گەن­دىلىكپەن باسقاردى. ول ەكونوميكانى رەفورمالاپ, نارىقتىق ەكونوميكانى, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزدى. ەلىن حالىقارالىق قوعامداستىققا تانىمال ەتىپ, ينۆەستيتسيالار تارتۋدى  قام­تاماسىز ەتتى. ول رەسەي مەن قىتاي سياق­تى ءىرى دەرجاۆالار مەن اۋعانستان سىن­دى كورشىلەس ەلدەرى بار قازاقستاندا تۇ­راق­تىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن حالىق­ارالىق دەڭگەيدە تەڭگەرىمدى سايا­سات جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىن­دى. ونىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى بۇگىندە قازاق­ستاننىڭ ايماق ەلدەرىمەن دە, اقش جانە ەو-مەن دە تىعىز ىنتىماقتاستىق ور­ناتۋىنا مۇمكىندىك بەردى. نۇرسۇل­تان نازارباەۆ ءۇشىن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساحنادا بەلسەندى بولۋى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇ­شە­لىگىنە ۇمتىلۋى ماڭىزدى بولىپ وتىر­دى. قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى­نا (ەقىۇ) توراعالىق ەتتى جانە وسى ماڭىز­دى ميسسياعا دايىندالۋ كەزىندە نور­ۆەگيا­مەن تىعىز ارەكەتتەستى. قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇ­شەسى رەتىندە دە ماڭىزدى ۇلەس قوستى. ال نورۆەگيا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشە­لىگىنە ۇمىتكەر بولعان كەزدە قازاقستان ونىڭ بەلسەندى قولداۋشىسىنا اينالدى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2001 جىل­دىڭ ساۋىرىندە نورۆەگياعا كەلگەندەگى ماق­ساتتارىنىڭ ءبىرى – نورۆەگيانىڭ مۇ­ناي ەلى رەتىندەگى تاجىريبەسىمەن تانىسۋ ەدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ەنەرگەتي­كا سا­­لا­س­ىنداعى ىنتىماقتاستىعى ەرەكشە ماڭىزدى بولدى. ساياسي شارالار مەن بىرقاتار ىسكەرلىك بايلانىس تا ءبىز­دىڭ ەل­دەرىمىز اراسىنداعى يگى قارىم-قاتى­ناس­تاردىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتتى.

سول كەزدە كسرو-نىڭ مۇراسىنا اي­تار­لىقتاي نازار اۋدارىلىپ وتىردى. قازاقستان كەڭەس وداعىنىڭ يادرولىق قارۋ جاساۋ زەرتحاناسى بولدى. 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العاندا قازاقستان يادرولىق قارۋدىڭ ارسەنالى بويىنشا الەمدە ءتورتىنشى ورىندا بولدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بۇل قارۋدان دەرەۋ قۇتىلۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. قازاقستان يادرولىق دەرجاۆاعا اينالۋدان باس تارتتى. سول كەزدەن بەرى ەل حا­لىق­ارالىق قارۋسىزدانۋ ءىس-ارەكەتىندە ماڭىزدى ءرول اتقارۋدا.

ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءۇشىن ور­تالىقتاندىرىلعان باسقارۋدىڭ جانە كە­زەڭ-كەزەڭىمەن دەموكراتيالاندىرۋ پرو­تسەسىنىڭ بولۋى ماڭىزدى بولدى. نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ مانترا­سى ءار­­دايىم قازاقستان بىرىنشىدەن ەكونو­مي­كا­لىق ءوسىمدى جانە تۇراقتىلىقتى نى­عاي­تۋدى قامتاماسىز ەتىپ, سودان كەيىن «قازاق­ستاندىق جولمەن» دەموكراتيالىق باسقارۋدىڭ فورماسىن ەنگىزەتىن ۋاقىت كەلۋى مۇمكىن دەگەن ۇعىمدا بولىپ وتىر­دى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى 30 جىل ىشىندە قازاقستان باتىس ەلدەرى كوپتەگەن عاسىر بويى جۇزەگە اسىرعان وڭ ۇدە­رىس­تەردى ەداۋىر قىسقا ۋاقىت ىشىندە ءىس جۇزىنە اسىردى.

الدا ءالى دە ۇزاق جول بار. قازاقستان پرە­زيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كەزىن­دە تۇراقتى ىلگەرىلەۋ بايقالۋدا. ەل ىشىندەگى دە, ايماقتاعى دا تۇراقتى­لىق­­قا قازاقستاننىڭ باسا نازار اۋدارۋى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتاندىرۋ پرو­­­تسەس­­تەرىندە وتە ماڭىزدى. قازاقستان حا­لىق­­ارالىق دەڭگەيدە قۇرمەتكە يە, ال نور­ۆەگيا ءۇشىن قازاقستانمەن الدا­عى جىل­دارداعى ىنتىماقتاستىق بۇرىنعى­دان دا نىعايا تۇسەتىن بولادى.

ايگۇل قۇسپان,

قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى:

– ول كەزدە مەن سىرتقى ىستەر مي­نيستر­­­لىگى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق دە­­پار­تامەنتىنىڭ باتىس ەۋروپا ءبولى­مىن باسقاردىم جانە ساپاردى پىسى­ق­تاۋ­عا تىكەلەي قاتىستىم. شىن مانىن­دە, قازاقستان ءۇشىن بۇل ساپار سكان­دينا­ۆيامەن, ال نورۆەگيالىقتار ءۇشىن جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت – قازاقستانمەن تانىسۋ ەدى. سوندىقتان ساپار باعدارلاماسى مۇم­كىندىگىنشە ءىس-شارالارعا تولى بولدى: ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نورۆەگيا كورولىمەن جانە پرەمەر-مينيسترىمەن رەسمي كەزدەسۋلەرىنەن باسقا, ول نورۆەگيا پارلامەنتىندە (ستورتينگ), ايگىلى وسلو مەرياسىندا بولىپ, نورۆەگيا حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىندا ءسوز سويلەدى. سونىمەن قا­تار مۇناي-گاز, تەلەكوممۋنيكاتسيا, كە­مە قاتىناسى, تۋريزم جانە قۇرىلىس سا­لا­لارىمەن اينالىساتىن نورۆەگيالىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز تاۋەل­سىز قازاقستانداعى العاشقى ونجىل­دىق­تاعى رەفورمالاردىڭ ناتيجەلەرى, ونىڭ حالىقارالىق ىستەرگە كوزقاراسى, سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرى تۋرالى ايتتى.

وسى ساپاردان كەيىن ەكى ەل اراسىندا بىرقاتار ماڭىزدى رەسمي ءىسساپار بولىپ, سونىڭ ىشىندە 2004 جىلى نورۆەگيا پرەمەر-ءمينيسترى كەل ماگنە بوندەۆيك جانە 2010 جىلى مۇراگەر حانزادا حوكون ماگنۋس قازاقستانعا كەلىپ, مەملەكەتتەر ءوزارا ەلشىلىكتەرمەن الماستى.

مەنىڭ ويىمشا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىدان جيىرما جىل بۇرىن وسلوعا العاشقى ساپارى كەزىندە ەكى ەل ءۇشىن باسىمدىقتاردى وتە ايقىن بەل­گىلەدى. سول كەزدە قۇرىلعان ساياسي قا­تىناستاردىڭ نەگىزى جان-جاقتى نى­عاي­تىلۋى كەرەك. نورۆەگيا مۇناي-گاز سەكتورىن, جاسىل ەنەرگيانى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ەڭ ءساتتى مىسالى بولىپ قالا بەرەدى. سونىمەن قاتار قازاق­ستان مەن نورۆەگيا – بەيبىتشىلىككە, قاۋىپسىزدىككە جانە تۇراقتى دامۋعا ۇلەس قوساتىن كوپجاقتى قۇرىلىمداردىڭ بەلسەندى ويىنشىلارى.

پەرسپەكتيۆالار تۇرعىسىنان مەن پارلامەنتارالىق ديالوگتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. قازاقستان دەموكراتيالىق جانە ەركىن قوعام قۇرۋدى جالعاستىرۋدا. 2019 جىلدان باستاپ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋعا جانە ادام قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قام­تاما­سىز ەتۋگە باعىتتالعان جاڭا رەفور­مالاردى جۇزەگە اسىرا باستادى. بۇل پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن زاڭ جۇزىندە قامتاماسىز ەتۋدى, ساياسي پارتيالار كانديداتتارىنىڭ سايلاۋ تىزىمىنە ايەلدەر مەن جاستارعا ارنالعان 30 پايىزدىق كۆوتا ەنگىزۋدى, جالا جابۋدى قىلمىس دەپ تانىماۋ, بەيبىت جينالىستاردى ىرىقتاندىرۋ جانە تاعى باسقا باعىتتاردى قاراستىرادى. نورۆەگيالىق پارلامەنتشىلەرمەن ديالوگ جۇرگىزۋ جانە تاجىريبە الماسۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قى­زىعۋشىلىق تۋدىرادى. قازاقستان پار­­لامەنتى ءماجىلىسى نورۆەگيالىق ستور­تينگپەن ەكىجاقتى نەگىزدە دە, ەقىۇ پار­لا­مەنتتىك اسسامبلەياسى جانە باسقا فورۋم­دار اياسىندا دا ءوزارا ارەكەتتەسۋگە دايىن.

ولە يوحان بورنوي,

نورۆەگيانىڭ قازاقستانداعى

بۇرىنعى ەلشىسى:

– 2001 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ­تىڭ وسلوعا ساپارى بارىسىندا قابىل­دان­عان قازاقستان مەن نورۆەگيا ارا­سىن­داعى دوستىق قاتىناستار مەن ىنتىماق­تاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى بىر­لەس­كەن مالىمدەمەنى زەردەلەي وتىرىپ, ءبىز سودان بەرى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىن­­تىماقتاستىقتا قول جەتكىزىلگەن جەتىس­تىكتەردى قاناعاتتانۋشىلىقپەن اي­تا الامىز. بۇل ىنتىماقتاستىقتىڭ ما­ڭىز­دى باعىتى بولعان قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىنا دا قاتىستى. وسى ورايدا مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2016 جىلعى شەتەلدىك ەلشىلەرگە ارنال­عان قابىلداۋىن ەسكە الامىن. ول قازاق­ستاننىڭ دامۋى تۋرالى بايانداما جاسادى, سودان كەيىن ءار ەلشىمەن جەكە اڭ­گى­مەلەستى. مەنىڭ كەزەگىم كەلگەندە مەن قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزدى اتاپ ءوتتىم, 2015 جىلدىڭ سوڭىندا يرانمەن يادرولىق كەلىسىمنىڭ العا جىلجۋىنا نورۆەگيا مەن قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە, سونداي-اق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جوبالارعا توقتالدىم. سوڭىندا مەن ەجەلگى ەۋروپالىقتاردىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى عىلىمي جوبانى ايتتىم. سوندا پرەزيدەنت وزىنە ءتان ازىلمەن: «سو­نى­مەن, ءسىز وسى جاقتانسىز با, الدە ءبىز ول جاق­تانبىز با؟» دەگەن سۇراق قويدى.

شىن مانىندە 2015 جىلدىڭ كۇزىن­دە نورۆەگيا زەرتتەۋشىلەرى ەجەلگى ەۋروپا­لىق­تاردىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى كوبىرەك ءبىلۋ ءۇشىن سكانديناۆيا جوباسى اياسىندا قازاقستانعا كەلدى. دالا قورعاندارىنان دنك جينالىپ, تالداندى.

ءبىزدىڭ ەكى ەلدىڭ حالىقتارىن سالىس­تىرۋ ءۇشىن «تەڭىز كوشپەندىلەرى» جانە «دالا كوشپەندىلەرى» تىركەستەرى ءجيى قولدانىلادى. سەبەبى ولار ءاردايىم تا­بىسقا جەتۋ مەن دامۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەۋمەن بولدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز كولەمى جاعىنان دا ۇقساس دەپ ايتۋعا بولادى, اسىرەسە تەڭىز اۋماقتارىن قوسا ەسكەرگەندە. وڭتۇستىك اتلانتيكاداعى بۋۆەت ارالىنىڭ تەڭىز اۋماعىمەن بىرگە العاندا نورۆەگيا اۋماعى شامامەن 2,7 ميلليون شارشى شاقىرىمعا جەتەدى ەكەن. ەكى ەل ءوز بايلىعىنىڭ ەداۋىر بولى­گىن قۇرلىق پەن تەڭىزدەن الا­دى. قازاق­ستان الەمدەگى ەڭ قۇندى با­لىق ءتۇرى – بەكىرەلەر مەكەندەيتىن كاس­پي تەڭى­زىنىڭ جاعالاۋىنداعى بەس مەملە­كەت­تىڭ ءبىرى. نورۆەگيا, ءبىزدىڭ ورتاق كورشىمىز – رەسەيمەن تەڭىز رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىندا وتە جەمىستى جانە تۇراقتى ىنتىماقتاستىققا يە.

«مادەنيەت مادەنيەتتەردى بىرىكتىرە­دى» – بۇل ادەمى ءسوز عانا ەمەس. نورۆەگيا قازاقستان تۋرالى 1970 جىلدارى, الما­تى تاۋلارىنداعى مەدەۋ مۇز ايدىنىندا كونكيمەن سىرعاناۋ بويىنشا رە­كوردتار ورناتىلعان كەزدە, ياعني ايگى­لى نورۆەگيالىق ء«تورت S» – ستەنسەن, ستور­حولت, ستەنسەممەت جانە شەبراند تانىمال بولعان كەزدە ءبىلدى. ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ تاعى ءبىر تارماعى – ۆلاديمير سميرنوۆتىڭ ليللەحاممەردەگى وليمپياداداعى شاڭ­عى جارىسىنان بەس شاقىرىمدىق قا­شىقتىقتاعى جەڭىسى. «سميررە» (نورۆەگتەر سميرنوۆتى سۇيىسپەنشىلىكپەن وسىلاي اتايدى) بۇكىل نورۆەگيانىڭ بويتۇمارىنا اينالدى.

نورۆەگيانىڭ قازاقستانداعى ەلشى­سى رەتىندە جۇمىس ىستەگەن سەگىز جىل ىشىن­دە سپورتتىق ءىس-شارالار مەن ءۇشىن ۇمى­­تىل­ماس بولىپ قالادى. 2015 جىلى سميررەنىڭ قاتىسۋىمەن بولعان الما­تى­داعى جاستار اراسىنداعى الەم چەمپيو­ناتىنان باستاپ, وسلونىڭ ايەلدەر كومانداسى ويناعان شىمكەنتتەگى فۋتبول ماتچىنا دەيىن.

مەن بولاشاقتا عاجاپ داۋىسى ارقى­لى الەمدىك سەنساتسيا دەپ اتال­عان ءانشى ديماش قۇدايبەرگەن كوپ ۇزا­ماي نور­ۆەگياعا كەلەدى جانە ونىڭ كون­تسەرتىن­دەگى كورەرمەندەردىڭ قاتارىندا مەن دە بولامىن دەپ سەنەمىن.