شاعىن قازاندىقتىڭ بۋى – شاڭىراقتىڭ جىلۋى

جالپى, وبلىستاعى جىلىتۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 512,6 شاقىرىمدى قۇرايدى. وسى ۇزىن-سونار قۇبىر جەلىسىنىڭ كۇتىپ, باپتاۋ مەن جاڭعىرتۋ جۇمىسى دا كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. مىسالى, وتكەن جىلى تۇرعىنداردى جىلۋمەن جابدىقتاۋ بويىنشا 16 جوبا ىسكە اسىپ, وعان بيۋدجەتتەن 7 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. ونىڭ ىشىندە 10 شاقىرىمنان استام جىلۋ جەلىلەرى سالىنىپ, قايتا جاڭارتىلعان. ايتپاقشى, بۇدان 1-2 جىل بۇرىن ايماقتاعى جىلۋ قۇبىرلارىنىڭ 49 پايىزىنىڭ توزىعى جەتكەنى ايتىلسا, قازىر بۇل كورسەتكىش 46 پايىزعا دەيىن ازايعان كورىنەدى. بۇل دەرەكتەردەن نەگىزىنەن ورتالىق جىلۋ جۇيەسى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ورتالىق قالالارداعى جاع­دايدى باعامداۋعا بولادى. ال شاعىن قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىنداعى كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى جىلۋمەن قامتۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپ­تى دەۋگە ءالى ەرتە. دەگەنمەن, بولىن­گەن قارجىنىڭ كولەمى مەن اتقارىلعان ءىستىڭ بەتالىسىنا قاراپ, جاعداي بىرەر جىلدا تولى­عىمەن جاقسارادى دەۋگە نەگىز بار.

ونىڭ ءبىر دالەلىن بىلتىر تالعار جانە قاسكەلەڭ قالا­لارىندا 14 جوبا ىسكە اسىرىل­عانىنان اڭعارۋعا بولادى. ياعني بۇل ەكى شاعىن قالادا 1041 ابو­نەنتى بار 23 كوپ پاتەرلى تۇر­عىن ءۇي بلوكتى-ءمودۋلدى قازان­دىقتارعا قوسىلىپ, جىلۋ ورتالىق جىلىتۋ جۇيەسىنەن بەرىلە باستاعان. قازىر 105 كوپ قاباتتى ءۇيدى ورتالىق جىلىتۋ جۇيەسىنە قوسۋعا باعىتتالعان 40 جوبانىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىن تۇر ەكەن. جوبا جۇزەگە اسقاندا تالعار اۋدانىنداعى 13 كوپ قاباتتى ۇيگە تاعى 11 بلوكتى-ءمودۋلدى قا­زاندىق, قاراساي اۋدانىندا 12 كوپ قاباتتى ۇيگە 3 بلوكتى-ءمودۋلدى قازاندىق, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا 65 كوپ قاباتتى ۇيگە 20 بلوكتى-ءمودۋلدى قازاندىق, پانفيلوۆ اۋدانىندا 15 كوپ پاتەرلى ۇيلەر ءۇشىن 6 بلوكتى-ءمودۋلدى قازاندىق ورناتىلماق. ءدال وسىنداي جۇمىستار قاراتال اۋدانىنىڭ ۇشتوبە قالاسىندا دا جۇرگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, «ۇشتوبە قالاسىنداعى گاز تاراتۋ جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسىنىڭ اياسىندا 633 ابونەنتتى قامتي وتىرىپ, 16 كوپ قاباتتى ۇيگە 4 بلوكتى-ءمودۋلدى قازاندىق ورناتىلادى دەگەن ءۇمىت بار. سونداي-اق بيىل ەڭبەكشىقازاق, قاراساي, پانفيلوۆ, ۇيعىر اۋداندارىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك اياسىندا 109 كوپ قاباتتى ۇيگە ارناپ 36 بلوكتى-ءمودۋلدى قازان­دىق سالىنادى.

تالعار دەمەكشى, الماتى ماڭىنداعى بۇل شاعىن قالادا قازاندىق قويۋ ءىسى 2018 جىلدان باستالعان ەدى. بۇگىنگە دەيىن اۋدان ورتالىعىندا 32 بلوكتى-ءمودۋلدى قازاندىق ورناتىلعان. ياعني قازىر 142 كوپ پاتەرلى ءۇي نەمەسە 4 489 ابونەنت گازبەن جىليتىن قازاندىقتار ارقىلى ورتالىق جىلىتۋ جۇيەسىنە قوسىلىپ, قىستان قىسىلماي شىعىپ وتىر. تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالاتىن نارسە, قالاداعى ۇيلەردى شاعىن قازاندىقتارعا قوسۋ بارىسىندا تۇرعىن ءۇي الابىنىڭ اۋلالارىن اباتتاندىرۋ ءىسى دە قوسا ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ماسەلەن, بىلتىر وسى تالعار بويىنشا اۋلاىشىلىك الاڭداردى اباتتاندىرۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا 1 ملرد 311 ملن تەڭگە بولىنگەن. بۇل قارجىعا بارلىعى 123 كوپ پاتەرلى ءۇيى بار 70 اۋلا اباتتاندىرىلادى. ال اباتتاندىرۋعا «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى» اياسىندا 200 ادام تارتىلىپ, جۇمىسپەن قامتىلعان. جۇمىستىڭ ساپاسى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قۋان­تىپ وتىر ەكەن. ولار اسىرەسە, تۇر­عىن ۇيلەردى بلوكتى-ءمودۋلدى قازاندىق قوسقاننان كەيىنگى ورتالىق جىلۋعا قول جەتكەنىنە جانە ۇزاق جىلداردان بەرى جوندەۋ كورمەگەن اۋلالاردىڭ كوركەيتىلىپ جاتقانىنا ءدان ريزا.

– ءبىزدىڭ ۇيدە نەگىزىنەن ەگدە ادامدار تۇرادى. بۇرىن ولاردىڭ كوپشىلىگى ءوز پاتەرلەرىن جىلىتۋ ءۇشىن كۇن سايىن جوعارعى قاباتقا كومىر, وتىن تاسىپ, كەرى قاراي كۇل شىعارۋعا ءماجبۇر بولاتىن. بۇل ۇلكەن ادام تۇرماق جاستاردىڭ وزىنە دە اۋىر عوي. قازىر ول قيىنشىلىقتان قۇتىل­دىق. پاتەرىمىز وسى قىستا ءتىپتى ىستىق بولدى. اۋلانىڭ دا اجارىن كىرگىزىپ, جاڭا كەلبەتكە كەل­تىرىپ قويدى. نەمەرەلەرىمىز ەمىن-ەركىن ويناپ ءجۇر, – دەيدى تالعار قالاسى, اباي كوشەسىندەگى №87 ءۇيدىڭ تۇرعىندارى.

ايتپاقشى, الماتى وبلى­سىنداعى شاعىن قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىنداعى كوپ پاتەرلى ۇيلەردى جىلۋمەن قامتۋ وڭىردەگى ەكولوگيا تالاپتارىنا قاتىستى ماسەلەنى دە وڭىنان شەشۋگە ىقپال ەتىپ وتىر ەكەن. اتاپ ايتقاندا, بلوكتى-ءمودۋلدى قازاندىقتاردىڭ تابيعي گازعا قوسىلۋى شاعىن قالالارداعى ۇيلەردىڭ قاتتى وتىن تۇتىنۋىن ازايتىپ, قورشاعان ورتانى لاس­تايتىن زياندى زاتتاردىڭ ءبو­لىنۋىن شەكتەگەن كورىنەدى. بىل­تىر تالدىقورعان قالاسىن­داعى ەكى جىلۋ قازاندىعى تابيعي گازعا اۋىستىرىلعان بولاتىن, بۇعان 1,88 ملرد تەڭگە قارجى جۇم­سالعان. ناتيجەسىندە, قالادا­عى اۋا ساپاسىنىڭ جاقسارعانىن تۇرعىندار دا, ماماندار دا ايتىپ وتىر. بۇيىرسا, بيىل وبلىس ورتا­لىعىنداعى تاعى ەكى قازاندىق تابيعي گازعا اۋىستىرىلادى.

وسى ەكولوگياعا قاتىستى تا­لاپ­تار الماتى قالاسى ما­ڭىن­­داعى اۋدانداردا وتكىر تۇرعا­نى انىق. دەمەك, مەگاپوليس ىرگە­سىن­دەگى ەلدى مەكەندەردەگى كوپ پاتەر­لى ۇيلەردىڭ ورتالىق جىلىتۋ جۇيەسىنە قوسىلۋى تەزدەتىپ اياق­تالۋى ءتيىس.

– الماتى قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان اۋداندارداعى تۇرعىن ءۇي الاپتارىن, الەۋمەتتىك, وندى­رىس­تىك جانە وزگە دە نىسان­داردى تابيعي گازعا كەزەڭ-كەزە­ڭىمەن كوشىرۋ جۇمىستارى جول­عا قويىلعان. قازىرگى تاڭدا 129 كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيگە ار­نالعان 21 بلوكتى-ءمودۋلدى قا­زان­دىق پايدالانۋعا بەرىلگەن. ناتي­جەسىندە, 3 857 ابونەنت ورتا­لىق جىلۋعا قوسىلدى. قازىر تاعى 14 قازاندىق قۇرىلىسى اياق­تالۋعا جاقىن. بۇل جولى 23 كوپ­ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي ورتالىق جىلۋعا قوسىلىپ, 1041 ابونەنت جايلى ءومىردىڭ قىزىعىن كورمەك. بۇيىرسا, قالا ماڭىنداعى اۋدان­داردىڭ عانا ەمەس, وبلىس­تاعى ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىعىنا تابيعي گاز جەلىسىن جەتكىزۋ ماقساتى تۇر, – دەيدى تاقىرىپقا وراي پىكىر بىلدىرگەن وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ.

جالپى,  الماتى-تالدىقورعان ماگيسترالدى گاز قۇبىرى سالىن­عاننان كەيىن بۇعان دەيىن كوگىلدىر وتىن تۇتىنۋ كولەمى 20 پايىزدان اسپايتىن ايماقتاعى گاز جەلىسىنە قوسىلۋ كورسەتكىشى 59 پايىزعا دەيىن وسكەن. تاياۋ بولا­شاقتا تالدىقورعان-ءۇشارال جانە شەلەك-كەگەن باعىتىنداعى ماگيسترالدى گاز جەلىسىن سالۋ ارقىلى شالعايداعى اقسۋ, سارقان, الاكول, كەگەن جانە رايىمبەك اۋداندارىنىڭ 195 ەلدى مەكەنى گازبەن قامتىلاتىن بولادى. ناتيجەسىندە ايماقتىڭ 1,6 ملن تۇرعىنى نەمەسە ءوڭىر حالقىنىڭ 76 پايىزى كوگىلدىر وتىننىڭ يگىلىگىن كورە باستاماق. ال بۇل كەزدە شاعىن قالالاردىڭ كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەرىنە گازبەن جۇمىس ىستەيتىن بلوكتى-ءمودۋلدى قازاندىقتار ورناتۋدى 100 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ مۇمكىندىگى تۋادى.