ستوكگولم. رەسەي ەگەمەن, تاۋەلسىز جانە بولىنبەگەن ۋكراينامەن بىرگە بەيبىت ءومىر ءسۇرۋدى قابىلداي الا ما؟ الدە, اشىق سوعىسقا شىعۋ ۋاقىت ەنشىسىندە عانا ما؟ بۇل شىعىس ەۋروپادا ۇزاق ۋاقىتتان بەرى كەلە جاتقان ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە ەدى. ول رەسەيدىڭ اسكەري كۇشتەرى قىرىمدا جانە ۋكراينانىڭ شىعىس شەكاراسى ماڭىندا توپتاستىرىلۋىنان كەيىن قايتادان كۇن تارتىبىنە شىقتى.
ۋكراينانىڭ تاۋەلسىزدىگى – وسىدان وتىز جىل بۇرىن كەڭەس وداعىن ءبىرجولاتا ىدىراتۋعا جول اشقان ماسەلە. باسقا كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەندىگىن جاريالاۋى بولەك تە, ۋكراينانىڭ تاۋەلسىزدىك جاريالاۋى مۇلدەم باسقاشا اسەر ەتتى. بۇل وقيعا كەڭەس وداعىنىڭ تاعدىرىن شەشتى دەسەك تە بولادى. وسىلايشا, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين اتاپ ايتقان «حح عاسىرداعى ەڭ ۇلكەن گەوساياسي اپات» باستالدى.
كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى جيىرما جىلدا رەسەي, نەگىزىنەن, ءوز مەملەكەتىن قۇرىپ, بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىرۋعا كوڭىل ءبولدى. بىراق مۇنداي باسىمدىق ۆلاديمير پۋتين 2012 جىلى ءۇشىنشى رەت پرەزيدەنتتىككە تۇسۋگە شەشىم قابىلداعاندا وزگەردى (ول ءبىر مارتە پرەمەر-مينيستر رەتىندە قىزمەت ەتىپ, پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا قايتادان سايلانۋعا قۇقىلى بولعانعا دەيىن دميتري مەدۆەدەۆ مەملەكەت باسقاردى). ەندى ول ەۋرازيالىق وداق دەپ اتالاتىن رەۆيزيونيستىك باعىتتى باستادى.
ۋكراينا ءوز كەزەگىندە ورتالىق ەۋروپاداعى كورشىلەرىمەن ىنتىماقتاستىققا ۇلكەن باسىمدىق بەردى. اتالعان مەملەكەتتەر ەۋروپالىق وداققا كىرگەنىمەن, ولارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ ۋكراينانىڭ رەسەيمەن تاريحي جانە مادەني بايلانىستارىن السىرەتۋىنە ەشقانداي سەبەپ بولماۋى ءتيىس ەدى.
وسى تۇرعىدا ۋكراينامەن تەرەڭ جانە جان-جاقتى ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرعان ەۋروپالىق وداقتىڭ «شىعىس سەرىكتەستىگى» اتالعان ەلدى جارتى جولدا قالدىرماي, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا جاسالعان قادام-تۇعىن. ەۋروپالىق وداق پەن ۋكراينا تاراپى قول جەتكىزگەن ساۋدا كەلىسىمدەرىنىڭ ەشقايسىسى ۋكراينانىڭ رەسەيمەن جاساعان ساۋدا كەلىسىمىمەن سايكەس كەلگەن جوق. بىراق كرەمل احۋالعا باسقاشا قارادى. بۇل كەلىسىمدەردى قابىلداي الماعاندىقتان, رەسەي بيلىگى ۋكراينانى باسقارۋدا السىزدىك تانىتقان, بوساڭ پرەزيدەنت ۆيكتور يانۋكوۆيچتى ەو-دان باس تارتۋعا شاقىرىپ, قىسىم جاساي باستادى. سونىڭ سالدارىنان يانۋكوۆيچتى قۋىپ جىبەرگەن (ماسكەۋگە قاشىپ كەتتى), 2014 جىلى باستالعان سوعىسقا اكەپ سوققان جاپپاي حالىقتىق كوتەرىلىس بولدى.
كرەمل بيلىگى ۋكراينانى تۇراقتى قىسىم جاسالعاندا سىنىپ تۇسەتىن, ءالسىز مەملەكەت رەتىندە قاراستىرعانى انىق. ءوز رەۆانشيزمىن اقتاپ الۋ ءۇشىن رەسەيلىك شەنەۋنىكتەر ۋكرايناداعى جاعداي جويىلعان يمپەريالاردان قالعان بولىكتەردى قايتا جيناۋ دەگەندى سىلتاۋراتىپ, سىرتقى الەمگە جەتكىزۋگە تىرىستى. بەلگىلى دارەجەدە مۇندا شىندىق بار ەكەنىنە قاراماستان, رەسەي مەن باسقا دا زاماناۋي مەملەكەتتەر تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا دا وسىنداي ارگۋمەنتتى العا تارتۋعا مۇمكىندىك بار. ماسەلە تاريحتى قاي جەردەن باستاپ قاراۋدا جاتىر.
ۋكراينانى ناقتى مەملەكەت ەمەس دەگەن پىكىرگە ابدەن سەنگەنى سونشالىق, كرەمل بيلىگى 2014 جىلدىڭ باسىندا قىرىمدى تارتىپ الۋ ۋكراينانىڭ قۇلدىراۋىن تەزدەتەدى دەگەنگە سەنىمدى بولعان ءتارىزدى. وسىلايشا رەسەي ۋكراينانىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىگىندە جاڭا رەسەي دەپ اتالاتىن (نوۆوروسسيا) ايماق قۇرىپ, باقىلاۋىنان تىس جەرلەردى «باتىس گاليتسيانىڭ» مەنشىگىنە قالدىرادى.
وسى ۇلكەن امبيتسيانى ەسكەرگەن رەسەي تاراپى ۋكراينداردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ ءۇشىن جاپپاي دەزينفورماتسيالىق وپەراتسيا جۇرگىزىپ, قارسى تاراپتى كوتەرىلىسشىلەر, «ەرىكتىلەر» جانە قارۋلارمەن قامتاماسىز ەتتى. بىراق بۇل ارەكەت ناتيجەسىز اياقتالدى. باسقا ەلدەرگە باسىپ كىرۋ دوستىققا باستامايتىنى انىق. بۇل جولى دا ەشتەڭە وزگەرگەن جوق. كرەمل بيلىگى ۋكراينانى ءبولۋدىڭ ورنىنا ۋكراين حالقىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە بىرىكتىرە الدى. 2014 جىلعا قاراي رەسەي ۋكراينانىڭ دونباسس ايماعىنداعى سەپاراتيستىك توپتىڭ سارقىنشاقتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, قۇتقارۋ ءۇشىن تۇراقتى ارميا باتالونىن ورنالاستىرۋىنا تۋرا كەلدى.
سودان بەرى ساياسي كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ارەكەتتەرى (ەكى مينسك كەلىسىمى) ناتيجەسىز اياقتالدى. ءالى كۇنگە دەيىن ءتۇرلى دەڭگەيدە جالعاسىپ كەلە جاتقان قاقتىعىستار 14 مىڭنان استام ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ, ميلليونداعان تۇرعىننىڭ ۇيلەرىن تاستاپ كەتۋگە ماجبۇرلەدى. ۋكراينا جۇرتشىلىعى بىتىمگە كەلۋ جونىندەگى كەز كەلگەن كەلىسسوزدەردە قيىندىقتارعا تاپ بولعانىمەن, بەيبىتشىلىك ورناتۋعا كرەملدىڭ ۋكرايناداعى انكلاۆتارىنان باس تارتۋى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ءپۋتيندى قولدايتىن رەسەيدەگى قوعامدىق پىكىردىڭ ۇلتشىل سەگمەنتى ۋكرايناداعى مۇنداي «جەڭىلىستى» قابىلداۋى قيىنعا سوعادى.
رەسەي قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, رەسەي ۋكراينانىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىگىندە اسكەري جاتتىعۋ وتكىزۋ ءۇشىن ەكى تولىق ارميا مەن ءۇش دەسانتتىق ءبولىم اپاردى. بىراق مۇنداي جاتتىعۋ نە ءۇشىن كەرەك؟ جۇمىلدىرۋ ۋكرايناعا باعىتتالعانى انىق. پۋتين وكىلىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, رەسەي ۋكرايناداعى ورىس تىلدىلەرگە شابۋىل جاسالعاندا وعان جول بەرمەۋ ماقساتىندا ارالاسۋعا نيەتتى.
وسىنداي تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ الداعى اپتالاردا نەمەسە ايلاردا اشىق قاقتىعىسقا اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىنە قاراماستان (بۇعان ءتىپتى كرەملدىڭ شەشىم قابىلداۋشىلارى دا سەنىمدى ەمەس), رەسەي ءوزىنىڭ رەۆانشيستىك امبيتسياسىنان باس تارتقانعا دەيىن ونداعى احۋال قاۋىپتى بولىپ قالا بەرمەك. ماسەلە, سايىپ كەلگەندە, سوعىس نەمەسە بەيبىتشىلىك تۋرالى. رەسەي ەگەمەن, دەموكراتيالىق ۋكراينامەن قاتار ءومىر ءسۇرۋدى قابىلدامايىنشا, ورتا جولدان تۇراقتىلىق تابۋ مۇمكىن ەمەس.
مۇنىڭ سالدارى رەسەي مەن ۋكراينادان تىس جەرلەرگە دە اسەر ەتەدى. رەسەيلىك رەۆيزيونيزم ءساتتى جۇزەگە اسسا, وندا بۇل جوسپار كيەۆتى جاۋلاپ الۋمەن توقتاپ قالماي, ەۋروپاداعى قىرعي-قاباق سوعىستان كەيىن قالىپتاسقان ءتارتىپتى بۇزۋعا تىرىسادى. بۇل رەسەي ءۇشىن عانا ەمەس, بارىنە وتە قاۋىپتى ەكەنى ءسوزسىز. كرەمل ەۋروپانىڭ قالعان بولىگىمەن تەكەتىرەسىپ جۇرگەندە ورىس حالقىنا لايىقتى دەموكراتيالىق جانە گۇلدەنگەن بولاشاق قۇرۋ مۇمكىن ەمەس.
ەندەشە, ءوڭىردىڭ كەلەشەگى ۋكراينانىڭ تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى.
كارل بيلدت,
شۆەتسيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org