الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى الاياقتار اقشا تابۋدىڭ جولىندا الداپ-ارباۋدىڭ نەبىر قيتۇرقى ادىستەرىن ويلاپ تاۋىپ جاتىر.
ونىڭ «جاڭعىرىعى» ءبىزدىڭ ەلگە دە جەتكەن. كەزىندە جۇرتتى الداپ-اربايتىن ارەكەتتەر قارجىلىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنسە, قازىر ولاردىڭ باعىتى سان الۋان. ساراپشىلار قازىرگى ماركەتينگتىك جەلىلەردى دە قارجى پيراميدالارىنىڭ جاڭارعان نۇسقاسى دەپ اتاپ ءجۇر.
سوڭعى بەس جىلدا قازاقستاندا قارجى پيراميدالارىن قۇرۋعا بايلانىستى 600-دەن استام قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. بۇل كورسەتكىشتىڭ ۇشتەن ءبىرى 2020 جىلدىڭ ەنشىسىندە ەكەن. باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وسى ۋاقىت ىشىندە قارجى پيراميدالارىنا اقشا سالعان وتانداستارىمىز بارلىعى 14 ملرد تەڭگەدەن استام شىعىنعا ۇشىراعان. ال 1990 جىلداردان بەرگى جالپى شىعىن – 21,6 ملن دوللاردى قۇرايدى ءارى شىعىن كولەمى جىل سايىن 1%-دان 6%-عا دەيىن ءوسىپ وتىردى.
2020 جىلداعى ەڭ شۋلى ءىس – «L-Capital» اق-نا بايلانىستى تىركەلىپتى. ونىڭ سالىمشىلارى 2 ملرد تەڭگە كولەمىندە شىعىنعا ۇشىراعان. باس پروكۋراتۋرا تاراتقان دەرەكتەردە كومپانيانىڭ بۇرىنعى ينۆەستورلارىنان ءالى دە وتىنىشتەر ءتۇسىپ جاتقانى ايتىلادى, دەمەك, شىعىننىڭ سوڭعى مولشەرى تۋرالى ايتۋ ءالى ەرتە.
2020 جىلدىڭ سوڭىندا قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتى وسى تاقىرىپتا ارنايى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ساۋالداماعا قاتىسقان 6,8 مىڭ قازاقستاندىقتىڭ 39,9%-ى عانا قارجى ۇيىمدارىنىڭ ۆەب-سايتتارىن وڭتايلى قارجىلىق ءونىم نەمەسە قىزمەتتى تاڭداۋ ءۇشىن زەرتتەيدى. قاراعاندى, اتىراۋ, تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ رەسپوندەنتتەرى ولاردىڭ سايتتارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن ءجيى كىرەتىنىن ايتقان. ازاماتتاردىڭ ەداۋىر بولىگى قارجىلىق قىزمەتتەر سالاسىندا قۇقىعى بۇزىلعان جاعدايدا قايدا جۇگىنەتىندەرىن بىلمەيدى.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ قارجى نارىعىنداعى اسىرا پايدالانۋعا قارسى ءىس-قيمىل باسقارماسىنىڭ باسشىسى ماقسات شاعداروۆتىڭ ايتۋىنشا, جەلىلىك ماركەتينگ تە, قارجى پيراميداسى دا يەرارحيالىق قۇرىلىمعا نەگىزدەلگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەكەۋى دە قازاقستاندىقتارعا كرۋيز, جولداما, ساياحات ۇسىنادى, بيزنەس قۇرۋ جانە ىلگەرىلەتۋ بويىنشا ترەنينگ وتكىزەدى. سونداي-اق قارجى پيراميداسىندا بينارلىق وپتسيوندار پلاتفورماسى كەڭىنەن قولدانىلادى. مىسالى, ۇيىمداستىرۋشى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جەكە تۇلعالاردى باعالى قاعازدار نارىعىنداعى وپەراتسيالار بويىنشا وقۋعا تارتىپ, كليەنتكە باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ جانە ساتۋ وپەراتسيالارى مەن بينارلىق وپتسيوندارمەن وپەراتسيا جاساۋ مۇمكىندىگى بولاتىن ارنايى پلاتفورما ۇسىنادى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە كليەنت دەمو-شوتتى جانە ادامنىڭ اقشا تابۋىنا جاعداي جاسايتىن پلاتفورمانى قولدانا وتىرىپ, وپەراتسيالاردى دەربەس جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەدى. «كليەنتتە قاراجات جەتكىلىكسىز بولسا, وندا ول شاقىرىلعان ءاربىر قاتىسۋشى ءۇشىن بونۋس الادى. بۇل پلاتفورمالاردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدىك كومپانيالارعا تيەسىلى. ەل اۋماعىندا تىركەلگەن كومپانيالار تەك كونسۋلتاتسيالىق قىزمەت كورسەتەدى. جەرگىلىكتى جەردەگى پلاتفورما پايدالانۋشىلار ءۇشىن ادەيى ءتيىمسىز ەتىپ جاسالعان», دەدى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ وكىلى.
م.شاعداروۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, الاياقتارعا الدانىپ قالماۋ ءۇشىن كومپانيانىڭ بەدەلىن جانە ۇسىنىلىپ وتىرعان اقپاراتتىڭ دايەكتىلىگىن زەردەلەۋ قاجەت. سەبەبى دەپوزيت تارتۋعا قۇقىعى بار قارجى ينستيتۋتتارىندا ۇلتتىق بانكتىڭ ليتسەنزياسى بولۋى ءتيىس. «مىنانى ەستە ساقتاۋ كەرەك: قارجى پيراميدالارى قارجى ۇيىمىنا جاتپايدى. ولاردىڭ دەپوزيت قابىلداۋ, جەكە تۇلعالارعا بانكتەن شوت اشۋ جانە شوت جۇرگىزۋ قۇقىعى بولمايدى. سوندىقتان ولاردى قارجى رەتتەۋشىسى باقىلامايدى. رەتتەلمەيتىن ۇيىمعا اقشا سالعان كەزدە قارجىنىڭ جوعالىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى بولادى. اقشاڭىزدى سەنىپ تاپسىرعان ۇيىمدا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ليتسەنزياسى بولسا, قۇقىڭىز بۇزىلعان كەزدە وسى اگەنتتىككە شاعىمدانا الاسىز. ال قارجى پيراميداسىنا ۇرىنساڭىز, اقشاڭىزدىڭ ساقتالۋىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. قارجى ۇيىمىندا ليتسەنزيا بار-جوعىن finreg.kz سايتىنان تەكسەرۋگە بولادى», دەدى م.شاعداروۆ.
كوپتەگەن مەملەكەتتە وسىنداي قيتۇرقى الاياقتىق ىسپەن شۇعىلداناتىن كومپانيالارعا, قارجىلىق پيراميدانى قۇراتىندارعا زاڭدى تۇرعىدا تىيىم بار. قازاقستاندا دا قىلمىستىق كودەكسكە 2014 جىلى تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. زاڭعا قايشى ارەكەت ەتكەندەر 7-دەن 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. «جارناما تۋرالى» قولدانىستاعى زاڭنىڭ 13-بابىندا «قارجىلىق (ينۆەستيتسيالىق) پيراميدانىڭ قىزمەتىن جارنامالاۋعا تىيىم سالىنادى» دەپ تە جازىلعان.
قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جاتقان قارجى پيراميدالارىنىڭ باس كەڭسەسى اقش, باتىس ەلدەرىندە ورنالاسقاندىقتان, ولاردى ءبىزدىڭ ەلدىڭ زاڭىمەن جازالاۋ مۇمكىن ەمەس.
ساراپشىلار بىزدەگى قىلمىستىق كودەكستىڭ بابىمەن ولاردىڭ ءبارىن قامتۋ قيىن, سوندىقتان دارمەنسىزبىز دەيدى. سوندىقتان قازاقستاندىقتار قارجى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ءوزىن-ءوزى قورعاي ءبىلۋى قاجەت. ەڭ ءبىرىنشى ادام سەنگىسىز قارجىلىق ۇسىنىستان بىردەن باس تارتۋ قاجەت. بۇگىندە قازاقستان زاڭناماسىنا دا ءتيىستى وزگەرىس ەنگىزۋ ماسەلەسى ءپىسىپ-جەتىلگەن سەكىلدى. ويتكەنى «جەلىلىك ماركەتينگ ءپرينتسيپى» بار كومپانيالار جۇمىستارىن اشىقتان-اشىق جارنامالايدى.
قارجى پيراميداسىن قۇرۋشىلار وزىنە ينۆەستيتسيا تارتقان كەزدە بانك سەكتورىنىڭ قىزمەتىنە جۇگىنبەيدى. ولار ادەتتە ينۆەستيتسيانى ءارتۇرلى اقشا اۋدارىمدارىن جاسايتىن قوسىمشا قىزمەتتەردىڭ كومەگىمەن (مىسالى, Advanced Cash) وزدەرىنىڭ وففشورلىق ەسەپشوتتارىنا جىبەرەدى. ول جاقتان كاپيتالدىڭ قالاي جانە قايدا جۇمسالاتىنى تۋرالى مالىمەت الۋ مۇمكىن ەمەس. وففشورلىق ەسەپشوتتى اشۋعا رۇقسات ەتكەن ەلدەر مالىمەتتەردىڭ ءبارىن قۇپيا ۇستايدى.
«Exante» ينۆەستيتسيالىق كومپانياسىنىڭ ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز بويىنشا وكىلى دميتري سوچين ادامنىڭ اشكوزدىگى مەن تەز بايۋعا دەگەن ۇمتىلىسى «پيراميدالار» ءۇشىن باستى ولجا دەپ سانايدى. بارلىق قازاقستاندىقتى ءبىر مەزگىلدە الەمنىڭ ەڭ جاقسى وقۋ ورىندارىندا قارجىلىق ساۋاتتىلىق كۋرسىنان وتكىزسەك تە قارجى پيراميدالارى جويىلىپ كەتپەيدى. ادامداردىڭ «پيراميدالارعا» دەگەن سەنىمى تۋرالى ماسەلە تەك قارجىلىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىندە عانا ەمەس, پسيحولوگياسىنا دا بايلانىستى بولاتىن كورىنەدى. قارجى سالىپ, «بايىپ كەتكەندەردىڭ» ءومىرى تۋرالى بەينەروليكتەر حالىقتىڭ كوزىن بايلاپ, تەرەڭدەپ ويلانۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
جەڭىل جولمەن بايىپ كەتسەم دەگەن ءازازىل ارمان – ادامنىڭ جاراتىلىسىمەن بىرگە كەلە جاتقان السىزدىگى. بۇعان قارسى تۇراتىن كۇشتى ادام ءوز بويىنان تابا ءبىلۋى كەرەك. ساراپشى د.ءسوچيننىڭ پىكىرىنشە, «پيراميدانىڭ» ءبىرىنشى جانە باستى بەلگىسى – ۇلكەن پايداعا كەنەلەسىڭ دەگەن ۋادە. الاياقتىقتىڭ ەكىنشى بەلگىسى – مامىلە وبەكتىسىنىڭ بولماۋى. قاعاز جۇزىندەگى كەلىسىمدەر دە شالا-جانسار. «كەيبىر قۇجاتتاردا بارلىق شارت جازىلا بەرمەيدى, سوندىقتان ولاردى ارقاشان مۇقيات وقىپ شىعۋ كەرەك», دەيدى ساراپشى.
قارجىگەر ءىلياس يساەۆ قارجى پيراميداسىنىڭ «گۇلدەنۋىنە» حالىقتىڭ ەكونوميكالىق ساۋاتىنىڭ تىم تومەندىگى سەبەپ بولعانىن ايتادى. قارجىلىق پيراميدا دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءوزى كۇن سايىن قىرىق قۇبىلىپ جاتىر. ءتىپتى تسيفرلانعان ەلەكتروندى امياندارعا قارجى سالىنعانى تۋرالى قۇجاتتىق دالەل دە جوق. قۇقىقتىق سالادا مۇنداي ءىس-شارالاردى جۇرگىزەتىن ينتەرنەت الاياقتارىن قاداعالاۋ وتە قيىن.
اقپارات قۇرالدارىندا قارجىلىق پيراميدالار تۋرالى ءجيى جازىلعانىمەن, ولاردىڭ ارەكەتىن كاسىبي تالداۋ جاعى كەمشىن. سەبەبى اقپارات قۇرالدارى عانا ەمەس, قارجى ساراپشىلارىنىڭ ءوزى بۇل تاقىرىپتى تالداپ بەرۋگە ماماندانباعان. قارجى كومپانيالارىنىڭ ىشكى نارىققا اسەرى تۋرالى ەكونوميكالىق جانە ماتەماتيكالىق تالداۋ جاسالعان جوق. باق بەتىندەگى جاريالانىمدار «جاۋ كەتكەن سوڭ قىلىشىڭدى تاسقا شاپ» دەگەنگە كوبىرەك ۇقساپ بارادى. «بۇرىن شەتەلدىك قارجى پيراميدالارىنا الدانىپ كەلگەن سالىمشى ەندى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جەلىلىك ماركەتينگتىك ۇيىمداردىڭ قاقپانىنا ءتۇسىپ جاتىر», دەيدى ءى.يساەۆ.
بۇل ماسەلەگە قاتىستى ۇكىمەت تاراپىنان ناقتى شەشىم شىعارىلۋى ءتيىس. دۇرىسى, قارجى پيراميدالارى كوزبوياۋشىلىققا جول بەرمەس ءۇشىن وزىنە قاتىستى بارلىق تاۋەكەلدى, جاسىرىن پايىزداردى اشىپ بەرەتىن «سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ تازا كولەمىن ناقتى كورسەتۋى كەرەك» دەگەن باپتى قوسۋ كەرەك. «وزبەكستان, رەسەي وسىنداي باپتاردى زاڭداستىرعان. بۇل قادامعا ءبىز دە بارۋىمىز كەرەك. مۇنداي جاعدايدا قارجى پيراميدالارى زاڭدى تىركەلگەن ەلدەرگە سۇراۋ سالىپ, وتەماقى تالاپ ەتۋگە, قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە قورعاۋعا مۇمكىندىك تۋادى. وسىعان قول جەتكىزسەك, قارجى پيراميدالارىنىڭ جۇمىسىن توقتاتۋعا ءبىر قادام جاقىندايمىز», دەيدى ساراپشى.
الەۋمەتتانۋشى-عالىم ايسۇلۋ مولدابەكوۆا الەۋمەتتىك جەلى ادامنىڭ بويىندا دەمونستراتيۆتى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ پايدا بولۋىنا اكەلەتىنىن, ال ۆيرتۋالدى ءومىر – كوبىنە ادامنىڭ قيالىنداعى كەيىپكەردى ايشىقتايتىنىن, ياعني ونىڭ شىنايى بەينەسى ەمەس ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى سۋرەتتەردى وزگەرتەتىن ەففەكتىلەردىڭ ءوزى ادامداردى «كەمشىلىكسىز», ء«مىنسىز» كورسەتەدى. جاستار جازبالارىندا كوبىنە سىرتقى پىشىنگە, سانگە كوبىرەك كوڭىل بولىنسە, ورتا جاستاعىلار مازمۇنعا ەكپىن قويادى. «ادامداردىڭ ءپروفيلىن زەرتتەۋ ارقىلى ول تۋرالى الەۋمەتتىك مالىمەتتەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى. مۇنى جارناما جاساۋشىلار جاقسى قولدانادى. جەكە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن دە باستى نازاردا ۇستاۋ كەرەك. مىسالى, تۋعان جىل, كۇن, اي, ءدىنى, مەكەن-جايى سياقتى مالىمەتتەر قۇپيا دەرەكتەرگە جاتادى», دەيدى ا.مولدابەكوۆا.
ساراپشى ايتقان دايەكتەردى سارالاساق, قۇپيا بولۋى ءتيىس جەكە دەرەكتەردى ادامنىڭ ءوزى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تاراتىپ جاتىر. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرى جوق قوعامدا بۇل وتە قاۋىپتى. سوندىقتان, ادامدار الەۋمەتتىك جەلىگە ساقتىقپەن قاراۋى ءتيىس. «الەۋمەتتىك جەلىدە قازاق تىلىندەگى سالالىق, كاسىبي كونتەنت جەتىسپەيدى. وسى باعىتتى كوبىرەك قولعا الۋ كەرەك. قازىر ونلاين-فورمات بولعاندىقتان الەۋمەتتىك جەلى مۇمكىندىكتەرىن حالىقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق, شەبەرلىك, كاسىبي ماشىقتارى مەن داعدىلارىن دامىتاتىن كونتەنتتەر جاساۋعا قولدانۋ قاجەت. سەبەبى جەلى قولدانۋشىلارى ء(وز قاراجاتىن جۇمساپ) تاۋلىگىنە كەمىندە 2-3 ساعات ۋاقىتىن الەۋمەتتىك جەلىگە بولەدى. بۇل اۋديتوريانى ءتۇرلى ءدىن ۋاعىزشىلارى, كاسىپكەرلىك, جەتىستىك كىلتىن «ۇيرەتۋشىلەر» ءوز پايدالارىنا يگەرىپ كەتىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلى الەمدىك ترەند دەسەك تە, شەت ەلدەردە ءدال بىزدەگىدەي حالىق جاپپاي الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تۇتقىنىنا اينالماعان. سوندىقتان الەۋمەتتىك جەلىدەگى كونتەنتتى جاقسارتۋ باعىتىندا ءتۇرلى جوبالار قولعا الىنعانى ءجون, دەيدى ا.مولدابەكوۆا.
رەسەيلىك «Depot WPF» قارجىلىق-ساراپتامالىق اگەنتتىكتىڭ وكىلى الەكسەي اندرەەۆ قارجىلىق پيراميدا ۇيىمدارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى وتە قىسقا مەرزىمدە جۇمىس ىستەيتىنىن, قارجى, ينۆەستيتسيا نارىعىندا قانداي ترەندتەر پايدا بولسا, ولار سونىڭ قاسىنان تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. سىرت كوزگە ولاردىڭ قايسىسىنىڭ پيراميدا ەكەنىن بىردەن اجىراتۋ قيىن. مىسالى, 2018 جىلى ماسكەۋ مەترولارىندا كريپتوۆاليۋتا دەپ تەمىر جەتوندار ساتىلعانى ەسىمىزدە. بۇل دا الاياقتاردىڭ ءىسى. ا.اندرەەۆتىڭ ويىنشا, قارجى ۇيىمدارىنىڭ ينتەگراتسيالانۋى قازىر دە جالعاسىپ جاتىر. ولاردىڭ ءىزىن كەسىپ, جۇمىسىنا تىيىم سالۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن, زاڭدى ۇيىم رەتىندە قاي ەلدە تىركەلگەندىگىن انىقتاۋدى قيىنداتاتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى دە وسى.