وتكەن اپتادا جاھاندىق جىلىنۋعا قاتىستى سامميت ءوتىپ, وعان الەمنىڭ بىرقاتار ەلىنىڭ باسشىلارى قاتىستى.
ەكى كۇنگە سوزىلعان ونلاين كونفەرەنتسيا «جەر كۇنىنە» وراي ۇيىمداستىرىلدى. ءىس-شارا اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ءوتتى. ال اق ءۇيدىڭ بۇرىنعى باسشىسى دونالد ترامپ كەزىندە اقش كليماتتىڭ وزگەرۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا جاسالعان پاريج كەلىسىمىنەن شىققان ەدى. ساراپشىلار دجو بايدەننىڭ باستاما كوتەرىپ, 40 مەملەكەتتىڭ باسشىسىن جيناپ, سامميت ۇيىمداستىرۋىن د.ترامپتىڭ ارەكەتىن جۋىپ-شايۋعا تالپىنۋ دەپ سانايدى.
سونىمەن ەكى كۇنگە سوزىلعان سامميت بارىسىندا نە ايتىلدى؟ بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەررەش ءوز سوزىندە جاھاندىق جىلىنۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن اتقاراتىن شارۋا كوپ ەكەنىنە توقتالدى. «بۇگىنگى سامميت كليماتتى رەتتەۋگە باعىتتالعان جۇمىستىڭ وڭعارىلا باستاعانىن كورسەتەدى. بىراق الدا ءالى جۇمىس كوپ. كەلە جاتقان كليمات داعدارىسىنا جول بەرمەس ءۇشىن شۇعىل تۇردە بۇگىنگى ايتىلعانداردى ورىنداپ, بيىلعى جىلدى ادامدار مەن پلانەتامىز ءۇشىن تاعدىرشەشتى كەزەڭگە اينالدىرۋىمىز قاجەت», دەدى ول.
اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن 2030 جىلعا دەيىن پارنيكتى گازداردى شىعارۋ كولەمىن ازايتۋدى 50 پايىزدان 52 پايىزعا دەيىن جەتكىزەتىنىن مالىمدەدى. بۇل كورسەتكىش ەۋروپالىق وداق ۇستانعان دەڭگەيگە شامالاس. قارت قۇرلىقتىڭ بەدەلدى ۇيىمى 2030 جىلعا قاراي كومىرتەگى گازىن شىعارۋ كولەمىن 55 پايىزعا ازايتۋعا كەلىسكەن-ءدى.
ايتسە دە, سامميت بارىسىندا باقۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنا ءبىرتالاي سىن ايتىلدى. ماسەلەن, داۋلەتتى ەلدەر كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسىپ, كەدەي ەلدەرگە جاردەمدەسۋ ءۇشىن جىل سايىن 100 ميلليارد دوللار قاراجات ءبولىپ وتىرۋى ءتيىس-تۇعىن. بىراق بۇل ۋادە تولىق ورىندالعان جوق. بۋتان, گابون, برازيليا سەكىلدى ەلدەردىڭ باسشىلارى وسى ماسەلەگە كوڭىل اۋداردى.
انتيگۋا مەن باربۋدا پرەزيدەنتى گاستون براۋن كەدەي ەلدەردىڭ قارىزىن جەڭىلدەتۋدى سۇرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كليمات داعدارىسى مەن كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن زارداپ شەككەن مەملەكەتتەر ءۇشىن قازىرگى تاڭدا قارىز قايتارۋ باس اۋىرتار ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
الەم الدىندا ايىپتى بولعان اقش جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەسۋگە كوبىرەك قاراجات بولۋگە ۋادە بەردى. دجو بايدەننىڭ ايتۋىنشا, رەسمي ۆاشينگتون بۇل سومانى ەكى ەسەگە ۇلعايتپاق. بىراق اقۇي باسشىسى ناقتى تسيفر كەلتىرگەن جوق ەدى. كەيىنىرەك اقش-تىڭ «جاھاندىق كليمات قورىنا» بولەتىن قارجىسى 2 ميلليارد دوللارعا جەتەتىنى انىقتالدى.
قازىرگى تاڭدا ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە قاجەتتى زات – كومىر. بىراق اۋاعا پارنيكتى گازدار شىعارۋ جونىنەن وسى وتىن ءتۇرىنىڭ زيانى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. سامميت بارىسىندا بۇل ماسەلە دە كەڭىنەن تالقىلاندى. اسىرەسە كومىردەن مۇلدەم باس تارتۋ – كليمات جىلىنۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن قاجەت.
بۇگىندە ازيا مەن ەۋروپانىڭ دامۋشى ەلدەرى, ءتىپتى اقش تا ءالى كۇنگە كومىر جاعىپ وتىر. جىل وتكەن سايىن اتالعان مەملەكەتتەر ودان باس تارتىپ, تۇتىنۋ كولەمىن ازايتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2007 جىلى اقش-تىڭ ءوندىرىس كولەمى 1 ميلليارد توننانى قۇراسا, 2018 جىلى 700 ميلليون تونناعا دەيىن ازايعان.
دەگەنمەن, قازىرگى تاڭدا كومىردى كوپ تۇتىناتىن ەل – قىتاي. ول جىل سايىن 4,3 ميلليارد توننا «قارا وتىن» جاعادى. بۇل الەمدىك كومىر تۇتىنۋ مولشەرىنىڭ شامامەن جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايدى. ونىڭ ۇستىنە, قىتايدىڭ كومىرگە دەگەن قۇمارلىعى باسەڭدەر ەمەس.
وسىعان قاراماستان, سامميت بارىسىندا قىتاي تاراپى 2025 جىلعا تامان «قارا وتىندى» تۇتىنۋ مولشەرىن باقىلاۋعا الىپ, كەلەشەكتە بىرتە-بىرتە ازايتۋعا ۋادە بەردى. ايتا كەتەرلىگى, بەيجىڭ بيلىگى العاش رەت كومىرگە تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ تۋرالى ءسوز قوزعاپ وتىر. Energy Foundation China كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى دەۆيد ۆانس ۆاگنەردىڭ ايتۋىنشا, وسى مالىمدەمە ارقىلى كوممۋنيستىك پارتيا ماڭىزدى ءارى ناقتى ساياسي قادام جاسادى.
كومىردى ەكسپورتتاۋدان ەكىنشى ورىندا تۇرعان وڭتۇستىك كورەيا كوپ ۇزاماي سىرتقا ساۋدانى ازايتاتىنىن, كەيىنىرەك مۇلدەم توقتاتاتىنىن جەتكىزدى. بىراق جاپونيا مەن قىتاي ەكسپورت كولەمىن ازايتۋ تۋرالى ءلام-ميم دەگەن جوق.
سونىمەن قاتار ونلاين كونفەرەنتسيا بارىسىندا بىرقاتار مەملەكەت بۇعان دەيىنگى پارنيكتى گازدار شىعارۋ كولەمىن ازايتۋ تۋرالى جوسپارىنا تۇزەتۋ ەنگىزەتىنىن جەتكىزدى. جاپونيا كومىرتەگى گازدارىن ءبولۋ دەڭگەيىن 50 پايىزعا دەيىن ازايتۋعا كەلىستى. بۇعان دەيىن ول 46 پايىزدىق مەجەنى ۋادە ەتكەن ەدى.
وڭتۇستىك افريكا 2025 جىلعا قاراي ەلدەن بولىنەتىن پارنيكتى گازدار كولەمىن باقىلايتىنىن ايتىپ, ودان كەيىنگى مەرزىمدە قادام-قاداممەن تومەندەتۋگە كەلىستى. كانادا ءوز كەزەگىندە 2030 جىلعا قاراي پارنيكتى گازدار كولەمىن 45 پايىزعا دەيىن ازايتپاق.
كومىرتەگىمەن كۇرەسۋدىڭ ءبىر باعىتى – ونىڭ باعاسىنا دا قاتىستى. ەۋروپالىق وداق «قارا وتىننىڭ» باعاسىن ارتتىرۋ ارقىلى پارنيكتى گازدار شىعارىلۋىن ازايتۋدى كوزدەيدى. ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى ۋرسۋلا ۆون دەر ليايەننىڭ ايتۋىنشا, ەو وسىعان باسىمدىق بەرىپ وتىر.
«كومىرتەگى شىعارىلىمىنىڭ باعاسىن باقىلاۋ جاسىل ەنەرگياعا ينۆەستيتسيا سالۋدا ماڭىزعا يە. ءبىز كومىرتەگىن بيزنەس جوسپارىمىزدان سىزىپ تاستاۋىمىز قاجەت», دەدى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى چارلز ميچەل.
كانادا پرەمەر-ءمينيسترى دجاستين تريۋدونىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, كانادادا ءار بولىنگەن كومىرتەگى گازى تونناسىنىڭ قۇنى شامامەن 170 دوللاردى قۇرايدى. بۇل 2030 جىلعا قاراي شىعارىلۋ كولەمىن ازايتۋعا كومەكتەسپەك.
فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون دا مۇنداي باستامانى قولداپ وتىر. ول كومىرتەگىنىڭ باعاسىن قىمباتتاتپاساق, كەلەشەكتە تازا ەنەرگيا جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن دەگەن قاۋپىن جەتكىزدى.
ايتسە دە, سامميت بارىسىندا ەلدىڭ ءبارى كومىرتەگى گازىن ازايتۋعا كەلىسە كەتكەن جوق. ماسەلەن, ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا مودي كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا دا اسەر ەتەتىنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان كەيىنگى الەمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەزىندە تۇرعىنداردىڭ ءومىر سالتىن ۇمىتىپ كەتپەۋ كەرەك. ويتكەنى پارنيكتى گازدار شىعارۋدى بىردەن ازايتۋ ولاردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنە زيان تيگىزۋى ىقتيمال.
ءموديدىڭ الاڭداۋى ورىندى. قازىرگى تاڭدا ءۇندىستان الەمدە قىتايدان كەيىن كومىر تۇتىنۋ بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇر. گانديدىڭ وتانداستارى جىل سايىن شامامەن ميلليارد تونناعا جۋىق «قارا وتىن» جاعادى. ونىڭ ۇستىنە, پارنيكتى گازدار شىعارۋ بويىنشا الەمدە ءۇشىنشى ورىندا تۇر. جىل سايىن شامامەن 3 گيگاتوننا كومىرقىشقىل گاز شىعارادى. ياعني جاھاندىق پارنيكتى گازداردى شىعارۋدىڭ 7 پايىزى – ۇندىستانعا تيەسىلى.
ارينە ەل بيلىگى پاريج كەلىسىمىنە سايكەس 2030 جىلعا قاراي پارنيكتى گازداردى شىعارۋ كولەمىن 33-35 پايىزعا دەيىن ازايتۋعا ۋادە بەردى. قازىرگى تاڭدا وسى باعىتتا جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. بىراق حالىقارالىق ستاندارتقا ساي تەحنولوگيا ەنگىزىپ, سانى 1,4 ميللياردقا جەتكەن حالىقتى اسىراۋ وڭايعا سوقپايتىنى انىق.
وسى ورايدا, مىنا ماسەلەنى ەسكەرە كەتكەن ءجون. ماسەلەن, پارنيكتىك گازدى شىعارۋ كولەمى قالاي ەسەپتەلۋى ءتيىس؟ نەمەسە ءوز مىندەتىن ورىنداعان مەملەكەتتەر كەلەشەكتە قالاي ارەكەت ەتۋى كەرەك؟
بۇلاي سۇراق قويۋىمىزدىڭ سەبەبى مىنادا. مىندەتىن ورىنداعان مەملەكەتتەر اۋاعا كومىرقىشقىل گازىن ءبولۋدىڭ كوبەيۋىنە جاناما اسەر ەتىپ وتىر. مىسالى, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا سەكىلدى دامىعان ەلدەر پارنيكتىك گازدى شىعارۋ كولەمىن ايتارلىقتاي ازايتتى. وسىلايشا, تۇماندى البيوننان تۇمان تارقاپ, ەيفەل مۇناراسىن ءتۇتىن باسپاي, نەمىستەر تازا اۋامەن تىنىستاي باستاعان. الايدا اتالعان ەلدەر تۇتىناتىن تاۋارلار الەمنىڭ باسقا بولىگىندەگى كومىرقىشقىل گازىنىڭ ارتۋىنا سەپ بولىپ وتىر. ماسەلەن, پاريج كەلىسىمىنەن كەيىن باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قىتايدان ساتىپ الاتىن تاۋارلارى كۇرت ارتقان. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتايدىڭ پارنيكتىك گازدى كوپ شىعارۋىنا جول اشتى. سوندىقتان ەلدىڭ گەوگرافيالىق شەكاراسىنان عانا شىعاتىن كومىرقىشقىل گازىن عانا ەمەس, سول مەملەكەت تۇتىناتىن بۇكىل تاۋاردى وندىرۋدەن شىعاتىن پارنيكتىك گازدىڭ كولەمىن انىقتاۋ وتە وزەكتى.