ءماجىلىس سپيكەرى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن جالپى وتىرىس ءوتىپ, پالاتا دەپۋتاتتارى بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنە جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە قاتىستى زاڭ جوبالارىن ماقۇلدادى.
اتاپ ايتقاندا, دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ءتيىستى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.
زاڭ جوباسى پارلامەنتتىڭ, ەسەپ كوميتەتىنىڭ, سونداي-اق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىستارىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. قۇجات جونىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اسەت ەرعاليەۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا بيۋدجەتتىك تاۋەكەلدەر مەن مەملەكەتتىك قارجىنىڭ تۇراقتىلىعى تۋرالى تالدامالىق ەسەپ قالىپتاستىرىلماق.
«بيۋدجەتتىك تاۋەكەلدەر مەن مەملەكەتتىك قارجىنىڭ تۇراقتىلىعى تۋرالى ەسەپتى جىل سايىن پارلامەنتكە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جوباسىمەن بىرگە ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. قۇجاتتا مەملەكەتتىك قارجى جاعدايىنا اسەر ەتەتىن ماكروەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق, قارجىلىق جانە باسقا دا تاۋەكەلدەردىڭ تالداۋى قامتىلدى. وسىنداي قۇجاتتى قالىپتاستىرۋ بيۋدجەتتىك تاۋەكەلدەردى ءتيىمدى باسقارۋعا جانە ولاردى بيۋدجەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋدىڭ ەڭ از كولەمدە بەلگىلەنگەن جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر قاراجاتىن باسقا شىعىستارعا قايتا ءبولۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
ستراتەگيالىق جوسپارلاردى ساپالى جوسپارلاۋ جانە ورىنداۋ ماقساتىندا, بولىنگەن قاراجات تولىق يگەرىلمەگەن جاعدايدا, جىل سوڭىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەرى قايتارىلۋىنا بايلانىستى, ءتورتىنشى توقساندا ستراتەگيالىق جوسپارلاردىڭ نىسانالى ينديكاتورلارىن وزگەرتۋگە تىيىم سالىنادى», دەدى اسەت ەرعاليەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى اياسىندا بولىنگەن قاراجاتتىڭ پايدالانىلۋىنا باقىلاۋ مەن مونيتورينگتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاي جانە قارجىلاي ەمەس قولداۋ وپەراتورلارىنا, سونداي-اق قارىز الۋعا مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنە قازىناشىلىقتا شوتتار اشۋ كوزدەلىپ وتىر.
«بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اۋديتورلىق ەسەپ ناتيجەلەرى بويىنشا زاڭنامادا بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا پايدالانىلماعان نىسانالى اۋدارىم سومالارىن 3 اي ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قايتارۋ كوزدەلەدى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قولما-قول اقشا تاپشىلىعىن جابۋعا قارىزدار ءبولۋ مەرزىمىن 3 جىلدان 6 ايعا دەيىن قىسقارتۋ ۇسىنىلادى. بۇل جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ۇلعايتۋعا ىقپالىن ارتتىرۋعا ءتيىس.
ەسەپتىلىكتى جەتىلدىرۋ اياسىندا 2024 جىلدان باستاپ «شوتتاردىڭ بىرىڭعاي جوسپارى» جاڭا قۇرالىن ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى جىلدىق ەسەپتى جەتىلدىرۋ اياسىندا, ستراتەگيالىق جوسپارلار مەن وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلامالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى تۋرالى ەسەپتەردىڭ نەگىزىندە بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى تۋرالى اناليتيكالىق ەسەپتى قالىپتاستىرۋ كوزدەلىپ وتىر», دەدى مينيستر.
سونداي-اق پارلامەنتتە جىلدىق ەسەپتى قاراۋ كەزىندە اكىمدەردىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن نىسانالى ترانسفەرتتەردى پايدالانۋ تۋرالى ەسەبى تىڭدالماق. بۇل جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ نىسانالى ترانسفەرتتەردى پايدالانۋ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرماق.
«مەملەكەتتىك قارىز الۋدى جەتىلدىرۋ اياسىندا قارىزعا العان قاراجاتتى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە يگەرمەگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ءۇشىنشى تۇلعالار ءۇشىن بورىشتىق مىندەتتەمەلەردى قابىلداۋعا تىيىم سالىنادى», دەدى اسەت ەرعاليەۆ.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين مەملەكەتتىك سىرتقى قارىزدى يگەرمەگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنا جۇكتەلۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
سپيكەردىڭ پىكىرىنشە, سىرتقى قارىز قاراجاتىن يگەرمەگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك, «ب ۇلىڭعىر» بولماۋعا ءتيىس. ول ناقتى جازىلۋى كەرەك. ەگەر قۇجاتتىڭ ۇكىمەتتىڭ نۇسقاسى قابىلدانسا, وندا ءىس جۇزىندە جاۋاپكەرشىلىك ۇيىمنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنا ەمەس, ونىڭ ورىنباسارىنا جۇكتەلەتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان مۇنداي سايكەسسىزدىكتەرگە جول بەرۋگە بولمايدى.
نۇرلان نىعماتۋلين سىرتقى قارىزدىڭ يگەرىلمەۋى بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىندارعا الىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ءتيىستى نورمانى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
بۇعان قوسا, ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى بولجاۋ كەزىندە ايماقتاردىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. سوندىقتان دەپۋتاتتار جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسىمدەردى بولجاۋ ءتارتىبىن جەرگىلىكتى ۋاكىلەتتى ورگاندارعا بەرۋدى ۇسىنادى.
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتاردىڭ باستامىلىعىمەن ازىرلەنگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
«زاڭ جوباسى مۇگەدەك ادامداردىڭ كەمسىتۋسىز ءبىلىم الۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2019 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەندى. سونداي-اق قولدانىستاعى زاڭنامانى 2015 جىلى قازاقستاندا راتيفيكاتسيالانعان مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياعا سايكەس كەلتىرۋگە باعىتتالعان.
ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە ءوتۋ ادام قۇقىقتارى تۋرالى حالىقارالىق حاتتامالارعا جانە بارلىق بالانىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى مەن وعان تەڭ قولجەتىمدى قۇقىعىنىڭ بولۋىنا نەگىزدەلگەن. ەلىمىزدە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن 162 مىڭنان استام بالا نەمەسە بالالاردىڭ جالپى سانىنىڭ 2,7 پايىزى ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنە ەرەكشە كوزقاراستى تالاپ ەتەدى», دەدى وسى ماسەلە جونىندە بايانداما جاساعان ءماجىلىس دەپۋتاتى جانات وماربەكوۆا.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, 2011 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى كەزەڭ-كەزەڭمەن دامىتۋ باستالعان. قازاقستاندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ينكليۋزيۆتى ورتا قۇرۋ بويىنشا شارالار كوزدەلگەن.
«زاڭنامالىق دەڭگەيدە رەتتەۋدى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەر بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋ قاراستىرىلىپ وتىر. بىرىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىندە وقىتۋ ءۇشىن ارنايى جاعدايلار جاساۋ ەسەبىنەن ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالار ءۇشىن مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر كوزدەلگەن. ەكىنشىدەن, وقۋ پروتسەسىندە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداپ وتىرۋدىڭ ارنايى شارتتارى رەگلامەنتتەلگەن. ۇشىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرىن باعالاۋ ەنگىزىلەدى. ول ءۇشىن باعالاۋ ولشەمدەرىن, قاجەتتىلىكتەردى ايقىنداۋ ادىستەمەسىن, سونداي-اق «ەرەكشە» بالالارمەن جۇمىس جاساۋ بويىنشا پەداگوگتەرگە ادىستەمەلىك ۇسىنىمداردى ايقىندايتىن ءتيىستى قاعيدالار ازىرلەنەدى. تورتىنشىدەن, وقۋ جوسپارلارىنىڭ, باعدارلامالار وزگەرمەلىگىن, يكەمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالار, سونداي-اق ءبىلىم الۋشىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى جەتىستىكتەرىن باعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن. بۇل – ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ جەتەكشى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى. بەسىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ارنايى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋدە, ونىڭ ىشىندە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردى ارنايى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداپ وتىرۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ورنالاستىرۋ ەسەبىنەن اكىمدىكتەردىڭ قۇزىرەتى كەڭەيتىلدى», دەدى جانات وماربەكوۆا.
ءماجىلىس توراعاسى ءبىلىمدى ۇرپاق تاربيەلەۋ جولىندا ەشقانداي كەدەرگى بولماۋعا ءتيىس دەدى. «سەبەبى ءبىلىم سالاسى – ۇلتىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ جالپى ءبىلىم, سونىڭ ىشىندە, ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ تالاپتارىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ارنايى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسىعان وراي ازىرلەنىپ, بۇگىن ماقۇلدانعان زاڭ جوباسىندا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلە قامتىلىپ وتىر», دەدى نۇرلان نىعماتۋلين.
ەندى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە زامانعا ساي ستاندارتتار ەنگىزىلەدى. بۇل جولدا ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرى ەسكەرىلەدى. نۇرلان نىعماتۋليننىڭ پىكىرىنشە, اتالعان بالالاردىڭ مارتەبەسى زاڭ دەڭگەيىندە تولىقتاي جانە ناقتى رەتتەلەدى.
«بۇل زاڭ جوباسى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا باسقالارمەن بىردەي ساپالى ءبىلىم الۋعا, وسى سالانى بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋگە, ينكليۋزيۆتى ءبىلىمدى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋعا جول اشاتىن بولادى», دەدى پالاتا سپيكەرى.
وسى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزدى.
جالپى وتىرىستا پالاتا «2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى.
وتىرىس سوڭىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى. ولار – الەكساندر ميليۋتين, ماقسات رامانقۇلوۆ, ەرلان سمايلوۆ, فايزوللا قامەنوۆ, ءزۇلفيا سۇلەيمەنوۆا, ازات سەمبينوۆ, ازامات ابىلداەۆ, گۇلنار بيجانوۆا, امانعالي بەردالين, شاميل وسين.