التىنسارين جانە قوستاناي مەكتەبى (ونىڭ باستاۋ ارناسى – ترويتسك كەزدەيسوق تاڭداۋ ەمەس)

باستاۋىش مەكتەپ اشۋ نىساناسىنا تورعاي, ىرعىز, رايىم, پەروۆسك بەكىنىستەرىمەن قاتار ترويتسك قالاسى دا ەنەدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ داۋرەنى تۇ­سىندا ترويتسك كوپەستەر قالاسى رەتىندە داڭقى شىقتى. مۇنداعى ساۋدا ءىسى قازاق دالاسىمەن قاتار تاشكەنت, بۇقارا, حيۋا سىندى قالا­لارىمەن تىعىز جۇرگىزىلەتىن ەدى. قالادا تۇركىتىلدەس تاتار جۇرتىنىڭ ساۋدا-سات­تىق ءىسى جاقسى دامىدى جانە ولار­دىڭ الەۋ­مەتتىك ىستەرگە ىقپالى زور بولدى.

تاتار جۇرتىنىڭ ىقپالىنداعى ساۋدا قالاسىندا قازاق بالالارىنا ارنالعان ورىس مەكتەبىن اشۋ باستاماسى 1861 جى­لى وبلىستىق باسقارما توراعاسى ۆ.ۆ.گري­گورەۆتىڭ تاراپىنان كوتەرىلەدى. ول سول جىل­دىڭ 16 قاڭتارىندا ورىنبور جانە سامارا گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ اتىنا قىزمەتتىك حات جازىپ, شىعىس وردامەن (قوس­تاناي ءوڭىرى) شەكتەسەتىن شەكارا بو­يىن­داعى ترويتسك قالاسىندا باستاۋىش قازاق-ورىس مەكتەبىن اشۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. بۇل قاجەتتىلىكتى توراعا ورىنبور مەكتەبىنىڭ جۇمىس جاساۋى قازاقتار اراسىندا ورىس بىلىمىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتقانىن, شىعىس وردادان شىققان 50 شاقتى قازاق بالاسى ترويتسك قالاسىنداعى تاتار مولدالارىنان ءبىلىم الاتىنىن, ال سول مۇسىلماندىق بىلىم­گە قارسى تۇرا الاتىن بالاما رەتىندە ورىسشا وقۋدى ەنگىزۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ پا­يىمدايدى. سونىمەن قاتار ول حاتتا قازاق قاۋىمىنان بەلگىلى, بەدەلدى 23 ادام قول قويعان ءوتىنىش تۇسكەنىن تىلگە تيەك ەتە كەلە, ءوتىنىش يەلەرى ورىس وقۋىن وقىتاتىن مەكتەپتەردىڭ اشىلۋىنا ىنتالى ەكەنىن, مەكتەپ اشىلعان جاعدايدا وقۋشىلاردىڭ تاماعى مەن كيىمى, مەكتەپتىڭ شارۋاشىلىق ءىسىن جۇرگىزۋدى ءوز مويىندارىنا الاتىنىنا ىقىلاس ءبىلدىرىپ وتىرعانىن دا ەسكە سالادى. حات سوڭىندا توراعا مەكتەپ اشۋ جۇمى­سىنىڭ شىعىنىن ەسەپتەيدى, قازاق بالالارىن مەكتەپكە قابىلداۋداعى ۇستانىمداردى ايقىندايدى جانە مەكتەپ ءىسىن جۇرگىزۋدەگى ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ جۇيەسىن بەلگىلەيدى. ۆ.گريگورەۆتىڭ ۇسى­نىسى گەنەرال-گۋبەرناتور تاراپىنان قولداۋ تابادى. گۋبەرناتور ىشكى ىستەر مينيس­ترىنەن مەكتەپ اشۋ ىسىنە رۇقسات سۇراي­دى. مينيستر گۋبەرناتورعا مەكتەپ اشۋعا قا­جەتتى 1300 سوم قاراجاتتىڭ 250 سومىن قازاق­تاردىڭ ءۇي سالىعىنان الۋعا رۇقسات ەتەدى.

ترويتسكىدە مەكتەپ اشۋ مەن ونى ۇيىم­داستىرۋ جۇمىستارى ورىنبور اكىمشىلىگى تاراپىنان وسىلايشا جولعا قويىلادى.

* * *

1861 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە ترويتس­كىدە قازاق بالالارىنا ارنالعان باستاۋىش مەكتەپ سالتاناتتى تۇردە اشىلادى. وعان 26 قازاق بالاسى قابىلداندى. مەكتەپتىڭ اشىلۋىنا سول جىلدىڭ تامىز-قازان ايلارى ارالىعىندا ارنايى ىسساپارعا شىعىپ, ورىنبور وبلىسىنىڭ شىعىس بولىگىن ارالاعان ۆ.گريگورەۆتىڭ ءوزى دە قاتىسادى. ايتۋلى وقيعاعا وراي مەكتەپ اشىلعان كۇنى ات جارىس-بايگە ۇيىمداستىرىلىپ, 16 قىركۇيەك كۇنى قازاقتاردىڭ سىيلى كىسى­لەرىنە ارنالعان (24 كىسى) سالتاناتتى داستار­قان جايىلادى.

وبلىستىق باسقارما توراعاسى مەكتەپ­تىڭ اشىلۋى تۋرالى سانكت-پەتەبۋرگتە شىعاتىن «سەۆەرنايا پچەلا» گازەتىندە «وتكرى­تيە كيرگيزسكوي شكولى ۆ ترويتسكە» دەگەن ماقالا جاريالايدى. ماقالانى ول: «قازىر بۇرىنعىداي ەمەس: وقىرمانداردى وتانىمىزدا ءجۇرىپ جاتقان وقۋ ءىسى دە مازالايدى, وتانداستارىمىزدى جاقسى جاڭالىقپەن قۋانتقىمىز كەلەدى; قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا ءبىزدىڭ ترويتسكىدە قازاق بالالارىنا ارنالعان مەكتەپ اشىلدى;  بۇل وقيعا قاي جاعىنان بولسا دا اسا ماڭىزدى», دەگەن جولدارمەن باستاي كەلە, قازاق دالاسىندا ورىس ءبىلىمىن تاراتۋدىڭ  العاشقى كەزەڭىندە تۋىنداعان قيىنشىلىقتاردى تىلگە تيەك ەتەدى. قازاق جۇرتى اراسىندا تۇسىن­دىرمە جۇمىسىن جۇرگىزۋدىڭ ارقا­سىندا كوپ نار­سەنىڭ وزگەرگەنىن, ەندى قازاق­تىڭ بي-سۇلتان­دارى ورىس مەكتەبىن اشۋعا وزدەرى ىقىلاس تانىتاتىن جاعدايعا جەت­كەنىن اتاپ وتەدى. 

مەكتەپتىڭ مۇعالىمى ءارى مەڭگەرۋشىسى بولىپ ى.التىنسارينمەن بىرگە ورىنبور مەك­تەبىن بىتىرگەن نۇرىم مۇڭسىزباەۆ, ال مۇسىلمان ءدىنى ساباعىنا قازاق اراسىنان شىققان مولدا قازىباي ورىنباەۆ (ۋرۋمباەۆ) بەكىتىلەدى.

ترويتسك مەكتەبىندەگى شاكىرتتەردىڭ سانى بەلگىلەنگەن ۆاكانسيانى كوپ جىلدار بويى ۇنەمى تولتىرىپ وتىردى. مەك­تەپ ترويتسكىدە 23 جىل جۇمىس ىستەدى. وسى جىلداردا كوپ­تەگەن شاكىرت ءبىلىم الدى. 1873 جىلى ترويتسكىدە ەر بالالار گيمنازيا­سى اشىلادى. ورىس-قازاق باستاۋىش مەك­تەبىن بىتىرگەن شاكىرتتەر اتالعان گيمنازيادا وقىپ, ودان كەيىن ۋنيۆەر­سيتەت­تەرگە وقۋعا جولداما الاتىن بولدى. قازان ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان الديا­روۆ, م.قاراباەۆ, ا.بالعوجين, ورسك مۇعا­لىم­دەر مەكتەبىنىڭ تۇلەگى قازىكەرەي شوتاەۆتار (چۋتاەۆ) – وسى ءبىلىم ساتىلارىنان وتكەن شاكىرتتەر.

 * * *

ترويتسك قالاسى ءحىح عاسىردىڭ 80-جىلدارىنا دەيىن الدىمەن ورىنبورعا قاراعان شىعىس وردانىڭ ورتالىعى بولىپ كەلدى. وندا قازاقتارمەن شەكارالىق كوميس­سيانىڭ اتىنان قارىم-قاتىناس جاسايتىن وكىلى (پوپەچيتەل) قىزمەت اتقارادى, سونى­مەن قاتار پاتشالىق اكىمشىلىكتىڭ قازى­­ناشىلىق-قارجىلىق مەكەمەلەرى شىعىس ورداعا قاتىستى جۇمىستاردى جۇر­گىزىپ وتىرعان.

1868 جىلى قابىلدانعان ۋاقىتشا ەرەجەگە سايكەس قازاق دالاسى جاڭا اكىمشىلىك ايماقتارعا ءبولىنىپ, تورعاي, ورال, اقمولا, سەمەي وبلىستارى قۇرىلادى. تورعاي وبلى­سىنىڭ قۇرامىنا تورعاي, ىرعىز, ەلەك (اقتوبە), نيكولاەۆسك (قوستاناي) ۋەزدەرى كىرەدى. نيكولاەۆسك ۋەزىنىڭ ورتا­لىعى  نومينالدى تۇردە نيكولاەۆسك ستانيتساسى بولعانىمەن, اكىمشىلىك ورتالىق  ترويتسكىگە شوعىرلاندى. 1879 جىلدان باس­تاپ نيكولاەۆسك ۋەزىنىڭ ورتالىعىن نوۆو­نيكولاەۆسكىگە, ياعني قوستانايعا كو­شىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنادى. 1882-1884 جىلدارى ۋەزد ورتالىعى قوستانايعا تولىق ورنىعادى. قوستانايدىڭ ۋەزد ورتا­لىعى بولۋى ينسپەكتور التىنسارينگە تور­عاي­داعى اتقارعان 23 جىل قىزمەتىن تۋعان جەرىندە جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك اشتى.

1884 جىلى ترويتسكى مەكتەبى قوستانايعا كوشىرىلەدى. ترويتسك اكىمشىلىگى قالادا 23 جىل جۇمىس جاساعان مەكتەپتى جاڭا ورتا­لىققا – قوستانايعا بەرگىسى كەلمەدى. مۇنى بىزدەر ى.ءالتىنساريننىڭ 1883 جىلدىڭ 2 تامىزىندا ۆ.كاتارينسكيگە جازعان حاتىنىڭ مازمۇنىنان كورە الامىز. وندا ول بىلاي دەيدى: «وقۋ الەمىنىڭ باسشى­لىعىندا نە بولىپ جاتقانى, ارينە, قىزعىلىقتى. گ. ينسپەكتور... ۆ-نىڭ قول­داۋى ارقىلى ترويتسك مەكتەبىن ءوز مەكە­مەسىندە قالدىرعىسى كەلەدى. ترويتسك مەك­تەبى تولىق اياعىنان تۇردى, ونىڭ جۇمىسى جاقسى ءجۇرىپ جاتىر. ر., شاماسى, تاعى دا ونى بۇزعىسى كەلەدى, ال شىن­دىعىندا نوۆونيكولاەۆسكىدە وعان جاڭا عيمارات سالى­نىپ جاتىر. ر-عا بوگدە جۇرتتارعا ارنالعان ءبىر مەكتەپ كەرەك دەيدى, ويتكەنى وعان وزىنە قاراستى ايماق­تا جاڭادان سونداي مەكتەپ جاساپ, ونى اياعىنان تۇرعىزۋعا شاماسى جوق جانە ول ونىڭ قولىنان كەلمەيدى».

قوستانايداعى جاڭا عيماراتتى سالۋعا تورعاي وبلىسى وقۋ ينسپەكتورىنىڭ مىن­دەتىن اتقارۋشى ى.التىنسارين كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى (التىنسارين 9 جىل (1879-1888) ينسپەكتور مىندەتىن اتقارىپ, ومىر­دەن وتەر الدىنداعى 1888 جىلى تولىق لاۋازىمعا يە بولادى). جاڭا ورىندا, جاڭا مەك­تەپتىڭ جانىندا بولعان ول قۇ­رى­­لىس جۇمىسىن جۇرگىزۋگە باسشىلىق جا­ساي­دى. مەكتەپ اعاشتان سالىنىپ, وعان قاجەتتى بورەنەلەر قوستانايدان 40 شاقىرىم  جەردەگى اراقاراعاي ورمانىندا دايىندالىپ, قالاعا جەتكىزىلەدى. ينسپەك­تور مەكتەپتى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, قامقور­لىق كورسەتتى: ونىڭ كەرەك-جاراعى مەن مۇعالىمدەرىن جاساقتاۋعا, جۇمى­سىنىڭ جاندانۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى. كوپ ۇزاماي قوستاناي مەكتەبى تورعاي وبلى­سىنداعى ۋەزدىك مەكتەپتەر قاتارىندا ۇزدىك دەپ تانىلدى. 

ءالتىنساريننىڭ بەدەلى مەن ابىرويى جانە قاجىرلى قايراتى ارقاسىندا ترويتسك مەكتەبى قوستانايعا ورنىعادى جانە ونىڭ ەسىمىمەن مەكتەپتىڭ جاڭا ورتاداعى كونە سۋاتتان باستاۋ الاتىن تىڭ تاريحى باستالادى. مۇندا قوستاناي ءوڭىرىنىڭ مىڭداعان شاكىرتى ءبىلىم نارىمەن سۋسىندادى. بيىل ى.ءالتىنساريننىڭ 180 جىلدىعى مەن ءتۇپ باستاۋى ترويتسكىدە جاتقان العاشقى ورىس-قازاق باستاۋىش مەكتەبىنىڭ 160 جىلدىعى قاتار كەلىپ وتىر. جۇلدىزدار قاتار تۇرىپ جىمىڭدايدى دەگەن وسى بولار...

الماسبەك ابسادىق,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى