الەمدىك ەكونوميكا پاندەميا داعدارىسىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە دايىندىقتى باستاپ كەتكەنىن بايقاپ وتىرمىز. «بەلدى بەكەم بۋىڭدار» دەگەن ەسكەرتپە بۇۇ تاراپىنان اشىق ايتىلا باستادى.
حالىقارالىق ۇيىم ەكونوميكالىق داعدارىس بۇل جولى «ۇزاق بولاتىنىن, اسىرەسە كەدەي جانە ءالسىز الەۋمەتتىك توپتار اراسىندا ايرىقشا سەزىلەتىنىن» ەسكەرتتى. «ۆيرۋس الەمدىك ەكونوميكانىڭ نەگىزگى كۇرە تامىرلارى ارقىلى شەكارا اسىپ كەتتى. پاندەميا ەڭ ءالسىز الەۋمەتتىك توپتارعا سوققى بەرگەن الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوزىن ەسەڭگىرەتىپ جىبەردى», دەيدى يۋنكتاد باس حاتشىسى مۋحيسا كيتۋي.
داعدارىستىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى قامسىز ەمەس ەكەن. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ەلىمىزدە ەكونوميكالىق احۋال ناشارلاعان جاعدايدا ىسكە اسىرىلاتىن «ب» جوسپارى بارىن حابارلادى. مۇنىڭ الدىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اسەت ەرعاليەۆ ۇلتتىق بانك جانە قارجى نارىعىن دامىتۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, داعدارىسقا قارسى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەپ جاتقانىن, وعان كونترتسيكلدىك سيپاتتاعى شۇعىل شارالار توپتاماسى كىرەتىنىن ايتقان بولاتىن. بۇل جوسپاردا حالىق پەن بيزنەسكە قولداۋ كورسەتەتىن شارالار لەگى مەن ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جۇمىستار ەنگەن. مينيسترلىكتىڭ حابارلاۋىنشا, پاندەميا كەزىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە, شاعىن ءوندىرىستى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. «بىلتىردان بەرى بۇل سەكتورعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. مەملەكەت شوب-تى سالىق جۇكتەمەلەرىنەن جانە جالعا الۋ اقىسىنان بوساتتى, سونداي-اق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرە باستادى» دەدى مينيستر جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋىندە.
مەملەكەتتىڭ وسىنشاما قاراجات ءبولىپ, قولداۋ كورسەتۋى – داعدارىستىڭ كەزەكتى تولقىنىنا قام-قارەكەتسىز وتىرماعانىنىڭ بەلگىسى. سەبەبى پاندەميا قاۋپى ءالى سەيىلگەن جوق. وتاندىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى بولىگىنە ارنالعان ورتا جانە شاعىن بيزنەستى سەرپىلتۋ, سول ارقىلى ەكونوميكانىڭ وزگە سالالارىن جانداندىرۋ باستى ستراتەگيالىق جوسپارعا اينالىپ وتىر.
مينيستر ۇسىنعان دەرەككە سۇيەنسەك, قازاقستاننىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسىنىڭ جالپى كولەمى 6,3 ترلن تەڭگەنى قۇراعان. بۇل دەگەنىڭىز ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 9 پايىزى. رەسەيدە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4 پايىزى كولەمىندە قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلگەن. «پاندەميا مەملەكەتتىڭ قوعام مەن ەكونوميكا ومىرىندەگى ءرولىن ارتتىردى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ءتيىمدى جۇمىسى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن تۇسىندىك. ماسەلەن, كوپتەگەن ازامات جۇمىسىنان ايىرىلدى نەمەسە اقىسىز ەڭبەك دەمالىسىنا جىبەرىلدى, ال ولاردىڭ شىعىندارىن مەملەكەتتىك جاردەماقى عانا جاۋىپ بەردى. ونداي جاعداي قازاقستانعا عانا ءتان ەمەس, اقش, ەۋروپا, جاپونيادا دا جاعداي تۋرا وسىلاي بولدى. ناتيجەسىندە, تسيفرلاندىرۋ, يننوۆاتسيالىق ءوسىم, ينۆەستيتسيا ءۇشىن جاھاندىق باسەكەلەستىك, جاسىل ەكونوميكاعا ۇمتىلىس ەرەكشە قارقىنمەن العا جىلجىدى» دەيدى ءا.ەرعاليەۆ.
سىرتقى فاكتورلاردىڭ ىشكى نارىققا اسەرى ەسكەرىلەدى
وتاندىق ەكونوميكاعا اسەر ەتۋشى سىرتقى فاكتورلار دەپ الەمدەگى ەپيدەميالىق جاعدايدى, ونداعى جوسپارلى ۆاكتسينالاۋدى, دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسىنداعى احۋالدى, سونداي-اق الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى قالىپقا كەلۋ ءۇردىسى مەن مۇناي, مەتالداردىڭ باعالارىن قالىپقا كەلتىرۋدى اتاۋعا بولادى. ايتالىق, جىل باسىنان بەرى مۇناي باعاسى 27%-عا ءوسىپ, ءبىر باررەل ءۇشىن 65 اقش دوللارىن قۇراسا, مەتالداردىڭ ورتاشا باعاسىنىڭ ءوسۋى 6,5%-دى قۇراپ وتىر. حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ بولجامى بويىنشا, 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا مۇنايدىڭ ءبىر باررەلى 55,9 دوللاردى قۇرايدى, الەم ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى 4-5,1% ارالىعىندا بولادى.
«جوعارىدا كورسەتىلگەن ۇردىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 3% دەڭگەيىندە بولجانىپ وتىر. ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جوسپارلانىپ وتىرعان اۋقىمدى شارالاردى ىسكە اسىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, اعىمداعى جىلى ناقتى سەكتور ءوسۋىنىڭ نىعايۋى, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ جانە تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىنىڭ قالپىنا كەلۋى ەكونوميكا ءوسۋىنىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرى بولماق» دەلىنگەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىندە.
ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ەپيدەميالىق احۋالعا بايلانىستى
ۇكىمەت ەكونوميكاعا تيگەن سوققىنى بيزنەسكە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن م ۇلىك سالىعىنان, توتەنشە جاعداي كەزىندە نەسيە تولەمىن مەرزىمىنەن كەشىكتىرگەن ءۇشىن الىناتىن ايىپپۇل مەن وسىمنەن بوساتۋ ارقىلى جۇمسارتۋعا تىرىسىپ جاتىر. سونداي-اق مەملەكەت الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعاسىن ۇستاپ تۇرۋعا جانە ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىعى ساقتالۋىن قاداعالاۋعا ۋادە بەردى.
ساراپشى ەرلان يبراگيمنىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر داعدارىستىڭ ءوز قاھارمانى بولادى. ەكونوميكانىڭ السىزدىگىن دۇرىس باعالاي ءبىلۋ – داعدارىستان شىعاتىن باستى جول.
بiلiكتi دە بەدەلدi ساراپشىلاردىڭ ۇزاقمەرزiمگە جاساعان بولجامدارىنىڭ بارلىعىندا دەرلiك ازىق-تۇلiكتiڭ الەمدiك باعاسىنىڭ وسە بەرەتiنi, ال ەنەرگيانى تۇتىنۋ باعاسى قازiرگiدەي جوعارى دەڭگەيدە قالاتىنى ايتىلادى. «بۇل پروتسەستەر قازاقستان ءۇشiن تيiمدi بولۋى تيiس, ويتكەنi بiزدiڭ ەل – ەنەرگيا ەكسپورتتاۋشى ەل. الايدا ونىڭ پايداسىن كورۋ ءۇشiن مەملەكەت iرi مۇناي-گاز جوبالارىنداعى وزiندىك ۇلەسiن 50%+1 دارەجەسiنە جەتكiزۋi تيiس, ياعني جەراستى بايلىعىن يگەرۋگە قاتىستى كەلiسiمدەردi ءوز پايداسىنا ورايلاستىرىپ, قايتا قاراۋى كەرەك. بۇل فاكتورلار − جاڭا باعىتقا جاسالعان بiرiنشi قادام عانا. سوسىن گازى بار, باسقاسى بار, قازاقستاندا شىعارىلاتىن شيكiزات تەگiس الەمدiك باعامەن جانە ەشبiر دەلدالسىز ەكسپورتتالىپ, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ۇكىلەپ وتىرعان «ب» جوسپارىندا ناقتىلانۋى ءتيىس. ەگەر وسى تەتىكتەر جۇمىس ىستەسە, 2021 جىلدىڭ داعدارىس مەنەدجەرلەرى قالىپتاسادى», دەيدى ە.يبراگيم.
ساراپشى اتاپ وتكەندەي, ەكونوميكا مەن قارجى نارىعىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتى باعامداۋ ارقىلى دا داعدارىستىڭ الدىن الۋعا بولادى. نارىق نەمەسە ەكونوميكانىڭ ءالسىز تۇسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كوپ نارسە قاجەت ەمەس. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكونوميكالىق جانە پاندەميالىق داعدارىس قوس وكپەدەن قىسقان سىن ساعاتتا ادام فاكتورىنا – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاپ قالۋعا باسىمدىق بەرگەن شەشىمى كوپتىڭ قولايىنا جاققانىن, بۇل شەشىم داعدارىس مەنەدجەرلەرىن قالىپتاستىرۋعا جول اشاتىن تاريحي شەشىم بولعانىن ايتادى. سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ قازىرگى قۇرامىنا 1993-1996 جىلدارداعى ۇكىمەتتىڭ تاجىريبەسىن قايتا زەردەلەگەنى دۇرىس.
ە.يبراگيم «داعدارىسقا تاس-ءتۇيىن دايىنبىز» دەپ, قوس بىردەي جوسپاردىڭ بەتىنە قاراپ, كوڭىلىن جايلاندىرىپ وتىرعان ۇكىمەتتىڭ وسى كۇنگە دەيىن قايتالانا بەرگەن قاتەلىكتىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي وتىرعانىن دا قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ياعني كەز كەلگەن داعدارىستا قالقانىمىز بولادى دەپ ۇكىلەپ وتىرعان قوس بىردەي جوسپاردىڭ ستراتەگيالىق باعىتىندا ءمىن جوق. ءتىپتى توتەنشە جاعدايلاردا ء«ۇپ» ەتە قالعان جەلدىڭ دە اسەرىن جانە قانشا شىعىنعا باتاتىنىن الدىن الا ەسەپتەپ قويعان. ساراپشى وسى تۇستا الداعى ۋاقىتتا ەسكەرىلۋگە ءتيىس ەڭ باستى باعىت – بۇگىنگە دەيىنگى قابىلدانعان جوسپارلاردىڭ ناتيجەسى تاۋەلسىز ساراپشىلار تاراپىنان زەرتتەلمەگەنىن, باسقاشا ايتقاندا, الدىڭعى جوسپاردا كەتكەن قاتەلىكتەن ساباق الىنباعانىن ەسكەرتتى.
مۇناي قىمباتتايدى دەگەن قيالعا سەنۋگە بولمايدى
داعدارىس جاعدايىندا جوسپار قۇرىپ, باعىت-باعدارىڭدى ءتۇزىپ الۋ – الەمدىك تاجىريبەدە بار ءۇردىس. اقش پەن جاپونيا دا داعدارىسقا قارسى ءىس-قيمىلداردىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە ءوتتى. تاۋەلسىز ساراپشىلاردان تۇراتىن جۇمىس توبى 2020 جىلى قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ەكونوميكاعا اسەرىن ناقتى زەرتتەگەن, ناتيجە بەرگەن تۇستارىن العا جىلجىتتى. ۇكىمەت تاراپىنان الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى اقپاراتتى باقىلاۋ باسىمدىققا يە بولا باستاعانىن ايتقان ە.يبراگيم سىندى قابىلداۋ كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانىن دا جەتكىزدى. ءىجو-ءنىڭ داعدارىسقا دەيىنگى دەڭگەيىنە ورالۋ كەم دەگەندە ءبىر جىل ۋاقىتتى الادى. داعدارىسقا دەيىنگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنە جەتۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسۋ ءۇشىن تاعى ءبىر-ەكى جىل قاجەت بولادى, سوندىقتان الدىمىزدا وتە ۇزاق قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسى تۇر. «قازىر مۇناي قىمباتتايدى دەگەن ادەمى قيالعا سەنىپ قالۋعا بولمايدى. مۇنايدىڭ ەكونوميكاعا اسەرى «اسپيريندىك» دەڭگەيدە ەكەنىن وتكەن تاجىريبە دالەلدەدى. قازىر داعدارىستىڭ ىقپالىن السىرەتەتىن شەشىمدەردىڭ ءوزىن ءارتاراپتاندىرىپ, وزگەرتىپ وتىرۋ كەرەك. تاپ قازىر تريگگەرلەر (داعدارىستى ەڭسەرۋگە باعىتتالعان امالدىق جۇيەلەر) جۇمىس ىستەسە, جوسپار كۇشىنە ەنەدى» دەپ سەنۋگە دە بولمايدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا قاۋىپ-قاتەردىڭ قاي بۇيىردەن سوعارىن بىلمەيمىز. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى, «ا» جوسپارىنىڭ قانداي ناتيجەگە جەتكەنىن, بولىنگەن قارجىنىڭ قانداي تەتىكتەرگە جۇمساعانىن جانە قايتارىمىن اشىپ ايتىپ, ەكى جوسپاردى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ مەنتالدى ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە جۇرگىزۋ كەرەك», دەيدى ە.يبراگيم.
باستى دونور – مۇناي
ەكونوميكالىق جوسپارىمىزدى نەمەسە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى كورشى ەلدەرگە, سونىڭ ىشىندە رەسەيگە قاراپ ۇيلەستىرە بەرۋدىڭ كۇنى ءوتتى, دەيدى ساراپشىلار. ولاردىڭ ەكونوميكاسىنا اسكەري-وندىرىستىك تەحنولوگيالار كەشەنى كۇش بەرىپ تۇر. ال بىزدە ونداي مۇمكىندىك جوق. كارانتينگە بايلانىستى كوپتەگەن شاعىن جانە ورتا فيرما جۇمىسىن توقتاتتى, ال جۇمىسشىلار نە ەڭبەكاقىسىز ەڭبەك دەمالىسىندا, نە مۇلدەم جۇمىستان شىعارىلدى. الەمدىك ءىجو-دەگى شىعىننىڭ قانشا ەكەنىن باعالاۋ قيىن ەكەنىن ايتقان ساراپشى داعدارىستىڭ سالدارى الداعى 5-6 جىلعا دەيىن بايقالاتىنىن, ءبىز قازىر مۇناي كەزەڭىنەن تازارماعانىمىزدى ايتتى. ەكونوميكانىڭ دا, ۇلتتىق قوردىڭ دا باستى دونورى – مۇناي. ال ونىڭ ءتۇبى سارقىلىپ, مۇنايدان كۇش كەتە باستاعان كەزدە ەكونوميكادا «جاڭا شىندىق» پايدا بولىپ, «ب» جوسپارىنىڭ الەۋەتى ناق وسى كەزدە بايقالادى.
بىزدە قازىر ينفلياتسيا دەڭگەيى − 7 پايىز. رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 3 پايىزدىڭ اينالاسىندا تۇر. ءدال قازىر رەسەي ەكونوميكاسىنا قورعانىس كەشەندەرىنەن ءتۇسىپ جاتقان سالىقتار دەم بەرىپ تۇرعانى انىق. ءىجو دەم بەرىپ تۇرعان فاكتور تۋرالى ۇكىمەت شىنداپ ويلانۋى جانە اشىق ايتۋى ءتيىس ەكەنىن, رەسەيدىڭ باسى ارتىق شىعىنعا باستار تەتىكتەردىڭ ءبارىن تىيىپ تاستاعانىن ايتقان ساراپشى ءبىزدىڭ ەلدە كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ شىعىندارعا دەگەن «تابەتى» تىيىلماي تۇرعانىن, ادەمى كولىك, توي-دۋمان مەن باسى ارتىق شىعىنعا اڭسارى اۋىپ تۇراتىنىن دا ەسكە سالىپ ءوتتى. «قازىر مۇناي باعامى 60 دوللاردان اسسا, قۋاناتىن بولدىق. ء«بىزدىڭ تەڭگەگە نەمەسە ءىجو-گە قىمبات مۇناي, قىمبات تەڭگە اسەر ەتە المايتىنىن تۇسىنەتىن كەز جەتتى. التىن-كۇمىس, ۋران ءوندىرۋ ىستەرى قارقىنداپ دامۋى قاجەت» دەگەن پىكىرلەر 2020 جىلدان بەرى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ال ساراپشىلاردىڭ «ەكونوميكا الىپساتارلىقتان ارىلعانى ءجون» دەگەن پىكىرلەرىنىڭ ايتىلا-ايتىلا اقجەمدەنىپ كەتكەنىن ەل سەزەدى. دەمەك, ەندىگى جوسپار مەملەكەت باسشىسى ءجيى ايتىپ جۇرگەن قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن العا جىلجىتۋدان باستالۋ كەرەك. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ «ب» جوسپارىندا وسىنىڭ تەتىكتەرى ناقتىلانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەيدى ە.يبراگيم.
ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆ ەلدە پاندەمياعا دەيىن شەكتەۋلەردى جوسپارلاۋ, «ا», «ۆ», «س» جوسپارلارى تۋرالى تۇسىنىكتىڭ بولعانىن, ونىڭ ءبارى جاعداي ۋشىعىپ كەتكەن جاعدايداعى ستسەناريلەردى قاراستىرعانىن ايتادى. مۇنداي جاعدايدا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ساياسات ايقىن بولۋى كەرەك. «ەكونوميكالىق ساياساتتا «ا» جوسپارىمەن قاتار «ب» جوسپارى قاتار ءجۇرۋى كەرەك. باسقاشا ايتقاندا, «ب» جوسپارى قۇتقارۋ جاستىقشاسىنىڭ كومەگىن اتقارۋى ءتيىس. ءبىز ەكى الپاۋىت مەملەكەتتىڭ ورتاسىندا تۇرمىز. قىتاي ءوسىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشكى-سىرتقى ءوسىمى وزدەرى قالاعان دەڭگەيدىڭ شەكاراسىنان شىقپايدى. ال اقش سانكتسياسى رەسەيگە اقشا ساناۋدى جانە ونى رەتىمەن جۇمساۋدى ۇيرەتتى. قازىر رەسەي باسى ارتىق شىعىنعا جول بەرمەيدى. بىزگە دە ەكونوميكالىق ساياساتتى قارجىنى ۇنەمدەۋدەن جانە ەكونوميكالىق ساياساتقا تۇزەتۋ ەنگىزۋدەن باستاۋ كەرەك», دەدى ا.قۇسايىنوۆ.
2020 جىلى ەل ەكونوميكاسىنىڭ 2,6 پايىزعا قۇلدىراپ, ۇلتتىق دامۋ جوسپارى دا بەكىتىلگەنىن ەسكە تۇسىرگەن ساراپشى 3 پايىزدىق ەكونوميكالىق ءوسۋ قازاقستاننىڭ دامۋىنا تەجەۋ بولاتىنىن ايتتى. الداعى ۋاقىتتا ىشكى فاكتورلاردىڭ مۇمكىندىگىنە يەك ارتۋ كەرەگىن ايتقان ساراپشى «ا» مەن «ب» جوسپارلارىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگى وسى تۇستا بايقالاتىنىن جەتكىزدى. دەمەك, ۇكىمەتتىڭ «ب» جوسپارىنىڭ كارتاسى ءالى اشىلعان جوق.