تەڭگە تەڭسەلىپ تۇر

ناۋرىز ايىنىڭ سوڭعى اپتاسى تەڭگە باعامىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ما­ڭىزدى فاكتورىمەن ەستە قالدى.  وپەك كە­لىسىمىنىڭ تيىمدىلىگى جايلى كۇدىك كۇن سا­ناپ كۇش الىپ كەلەدى. تەڭگە تەك مۇ­ناي باعاسى ەمەس, يمپورت پەن باسقا فاك­تور­لاردىڭ قىسىمىندا «ەنتىگىپ» قالدى.  

ساراپشىلار دوللاردىڭ نەگىزگى الەم­دىك ۆاليۋتالارعا قاتىستى باعامى نى­عاي­عانىن ايتادى. ۆاليۋتا قۇنىنا اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر ۇيرەنشىكتى فاكتور − ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلار نارىعىن­داعى جاع­داي مەن مۇناي قورى تۋرالى ما­لىمەتتەر. Brent ماركالى مۇناي بار­رەلى قۇنىنىڭ تومەندەۋى تەڭگە باعا­مىنا دا كەرى اسەر ەتكەن. ناۋرىز مەرە­ك­ە­سىنىڭ الدىندا  وتاندىق قور بيرجاسىن­دا دوللار ورتاشا باعامىنان ەكى ەسە قىمبات ساتىلىپ, دوللاردىڭ تاپ­شى­لىعى بايقالعان ەدى. مەرەكەلىك دە­ما­لىس­تان كەيىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىر­­باستاۋ باعامى الدىڭعى اپتاداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ ورتاشا باعامىمەن سالىس­تىرعاندا 0,5%-عا السىرەدى.

ۇلتتىق بانكتىڭ مونەتارلىق وپەراتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى نۇرجان تۇرسىنحانوۆتىڭ ايتۋىن­شا, ۇلتتىق  ۆاليۋتانىڭ السىرەۋى ەڭ الدى­مەن جاڭا لوكداۋن اياسىندا مۇناي­عا سۇرانىستىڭ قالپىنا كەلۋ قار­قى­نى­نىڭ بەلگىسىزدىگىنە جانە دامۋ­شى نارىقتارداعى تاۋەكەل-سەنتيمەنتىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى. «اپتانىڭ باسىنان باستاپ ەنەرگيا تاسىمالداۋ­شىلار نارىعى قۇبىلمالى بولدى. الەمدە COVID-19 اۋرۋىنىڭ ءوسۋى جانە بىرقاتار ەۋروپا ەلدەرىندە كاران­تين­ شەكتەۋلەرىنىڭ كۇشەيۋى اياسىندا سۇ­رانىستىڭ بولاشاعىنا قاتىستى الاڭ­­داۋشىلىق 22-23 ناۋرىزدا «قارا ال­تىن­نىڭ» باعاسىن ءبىر باررەل ءۇشىن 60 دوللارعا دەيىن, 7%-عا تومەندەتتى. الاي­دا مۇناي كەلەسى كۇندەرى تەڭىز ساۋدا جول­دارىنىڭ بىرىندە قوزعالىسقا كەدەرگى كەل­تىرگەن تايۆاندىق Evergreen Marine كوم­پانياسىنىڭ كونتەينەرلىك تاسىمالداۋشىسى ارقىلى سۋەتس كانالىنىڭ بۇعاتتالعانى تۋرالى حابارلامالار اياسىندا تومەندەدى. الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا بۇل كولەمى 13 ملن باررەلگە دەيىن مۇناي جەتكىزىلىمىن كەشىكتىرۋى مۇمكىن», دەيدى ن.تۇرسىنحانوۆ .

سۋەتس كانالىنداعى وقيعا اياسىندا ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلار باعاسىنىڭ تۇزەتىلۋىنە قاراماستان مۇناي باعاسىنىڭ ودان ءارى ءوسۋ-وسپەۋى بەلگىسىز بولىپ قالۋدا. ۆاكتسينالاردىڭ باياۋ جۇرگىزىلۋى, جاڭا لوكداۋنداردىڭ ەنگىزىلۋى ەكونوميكانىڭ تەز قالپىنا كەلۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى جانە پاندەميانىڭ ورشۋىنە بايلانىستى ەۋروپادا اۋە قاتىناسىنىڭ جۋىردا اشىلۋى دا ەكىتالاي.

الەمدىك ۆاليۋتا نارىعىنداعى تەرىس تاۋەكەل-سەنتيمەنتى دە دامۋشى ەلدەر­دىڭ ۆاليۋتالارىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋ­دە. اي­تالىق, تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردو­عان­­نىڭ ورتالىق بانك توراعاسىن اۋىس­تى­رۋ تۋرالى شەشىمىنەن كەيىنگى اپتا تۇرىك ليراسىنىڭ 17,3%-عا كۇرت ال­سى­رەۋى­مەن باستالدى. بۇعان دەيىن بۇ­قارا­لىق اقپارات قۇرالدارىندا مول­شەر­لەمەنى كوتەرۋگە قارسى بولعان ساحاپ كۆاد­جيوعلى ورتالىق بانكتىڭ سوڭعى ەكى جىل­داعى ءۇشىنشى توراعاسى بولىپ تاعا­يىن­دالدى. اپتانىڭ باسىندا كۇرت قۇلد­ىر­ا­ع­اننان كەيىن ۆاليۋتا ەڭسەسىن ءسال تىكتەدى.

ۇلتتىق بانك وكىلىنىڭ سوزىنشە, رە­سەي­­­لىك بانكتىڭ نەگىزگى مولشەرلەمەنى كوتەرۋى­نە قاراماستان ءرۋبلدىڭ السىرەۋى جال­­عاس­تى. اپتانىڭ باسىنان باستاپ رە­سەي ۆاليۋتاسى دوللارعا قاتىستى 3,5%-عا ال­سىرەدى. بۇعان مۇناي باعاسىنىڭ تومەن­دەۋى سيپاتىنداعى تەرىس فاكتور جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ جاڭا سانكتسيا­لاردىڭ جاريالانۋىن كۇتىپ, رۋبلدىك وبليگاتسيالاردان باس تارتۋى ىقپال ەتتى. ماسەلەن, اپتا باسىنان بەرى 10 جازعى فەدەرالدى قارىز وبليگاتسيالارىنىڭ  كىرىستىلىگى ءبىر ساتتە 7,31%-عا دەيىن جەتىپ, 7,23%-عا دەيىن 13 بازيستىك تارماققا كوتەرىلدى. «قۇلدىراپ بارا جاتقان رۋبلدىك مەملەكەتتىك بورىش نارىعىن قولداۋ ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قارجى مينيسترلىگى سەيسەنبىدە فقو اۋكتسيوندارىنان باس تارتىپ, 2021 جىلعى ءى توقسانداعى 1 ترلن رۋبلدىك توقساندىق جوسپاردىڭ 403 ملرد ءرۋبلىن عانا ورنالاستىردى. بۇل شەشىم مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار نارىعىنداعى احۋالدى ازداپ قالىپقا كەلتىرۋگە سەپتىگىن تيگىزدى», دەيدى ن.تۇرسىنحانوۆ.

جالپى العاندا, ينۆەستورلاردىڭ تاۋە­كەلگە اۋەستىگىنىڭ تومەندەۋى مەن ەۋرو­­پا­داعى كوروناۆيرۋس توڭىرەگىندەگى احۋا­ل­دىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى اپ­تا­نىڭ باسىنان باستاپ, دامىعان ەلدەردىڭ ۆاليۋ­تا يندەكسىنە قاتىستى 0,7% بولعان دول­لار­دىڭ نىعايۋى جالعاسۋدا. J.P. Morgan (EMCI) دەرەگىنشە دامۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتا يندەكسى اپتانىڭ باسىنان باستاپ 2%-عا دەرلىك السىرەدى.

تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامى سىرتقى فاكتورلاردىڭ سەرپىنىنە سايكەس قالىپ­تاسادى. مۇنايعا سۇرانىس پەرسپەكتيۆالارىنا قاتىستى بەلگىسىزدىكتىڭ ساقتالۋى جانە دامۋشى ەلدەردىڭ اكتيۆتەرىنە بايلانىستى ينۆەستورلاردىڭ تاۋەكەلگە اۋەستىگىنىڭ السىرەۋى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامىنا اسەرىن تيگىزۋدە.

قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداس­تىعىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى مەرەي يسا­بەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, سىرتقى جاع­دايلار ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قىسىم جاسايدى. اتاپ ايتقاندا, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋى تاۋەكەلگە دەگەن سۇرانىستى ازايتىپ, پايدا بولعان نا­رىقتىق ۆاليۋتا مەن اكتيۆتىڭ قۇنىن تو­مەندەتەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, الداعى كۇن­دەرى گەوساياسي قاۋىپ-قاتەرمەن بايلانىستى جا­عىمسىز جاڭالىقتار الگوريتمى باسىم بولۋى مۇمكىن, بۇل مۇناي باعاسىنا, سون­داي-اق رۋبل مەن تەڭگەگە قىسىم جاسايدى.

كەلەسى ساراپشى ءىلياس يساەۆتىڭ پىكى­رىن­شە, كوروناۆيرۋستىڭ سالدارىنان بولعان ەكونوميكالىق پروبلەمالار دا تەڭگە باعامىنا كەرى اسەر ەتىپ جاتىر. الەمدىك ەكونوميكاداعى رەتسەس­سيا 2022 جىلدىڭ العاشقى جارتى­سى­نا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن دەگەن ساراپ­شىلار بولجامى شىندىققا اي­نا­لاتىن ءتۇرى بار. سەبەبى دوللاردى ۇس­تەپ قورەكتەندىرۋ ەڭ تومەنگi مول­شەرiندە. بۇدان ءارى ول شەگiنە المايدى. دەمەك دوللاردى ۇستەپ قورەكتەندiرۋ كوتەرiلمەيiنشە, الەمنىڭ اقش-تان باسقا مەملەكەتتەرiندە «جاقسارتۋ نىشانىن» كورۋ قيىن بولادى. «ال دوللاردى ۇستەپ قورەكتەندiرۋ مولشەرiن كوتەرەتiن بولسا, وندا اقش  ەكونوميكاسى رەتسەسسيالىق جاعدايىن تەرەڭدەتە تۇسەدi. وسى ۋاقىتقا دەيiن مۇناي باعاسىنىڭ سونشالىقتى جىلدامدىقپەن وسپەۋiنە رەسەيدەگى مۇناي ەكسپورتتاۋشىلارىنىڭ ءوندiرiس كولەمiن 10 پايىزعا ءوسىرۋى اسەر ەتكەن. مۇنى  وپەك كارتەلiنiڭ ساراپشىلارى ايتىپ جاتىر. ونىڭ  iشiندە, اسiرەسە دايىن تاۋار ەكسپورتى قوماقتى ۇلەس يەمدەنەتiن ەلدەر مەيلiنشە قيىنشىلىققا دۋشار بولۋى مۇمكىن», دەيدى قارجىگەر ءى.يساەۆ.

  ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر قارجى ترەيدەرلەرىنىڭ ايى وڭىنان تۋدى. ولار ىشكى نارىقتا دوللارعا سۇرانىستى كۇرت ارتتىرىپ, تەڭگە باعاسىن قولدان ارزانداتىپ جىبەرۋى دە ابدەن مۇمكىن. «قازىر تەڭگە ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلاردىڭ قىسىمىندا تۇر. سوندىقتان, مۇنى تەڭگە باعامىنا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەتىن جايتتاردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. مۇنى ەسكەرسەك, قازاقستاندا ەكونوميكا ءوسىمى باياۋلاپ, ەكسپورت پەن يمپورت كولەمى ازايادى, ياعني جاعداي ءماز ەمەس. دەۆالۆاتسيا سالقىنىن رەسەي ءرۋبلىنىڭ جاعدايىنا قاراپ باعامدايتىن بولدىق. قازىر ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىن وڭدى-سولدى اياماي جۇمساپ جاتىرمىز. بۇلاي جالعاسا بەرۋى مۇمكىن ەمەس», دەيدى قارجىگەر.

قارجىگەر اتاپ وتكەندەي, قىمبات دوللار − سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا نەگىزدەلگەن تەندەنتسيا عانا. مۇناي باعاسى دا ۇلتتىق ەكونوميكاعا اسەرى قاۋىپ توندىرەتىن نەمەسە گۇلدەندىرىپ جىبەرەتىن دەڭگەيدە ەمەس. دوللار الداعى ۋاقىتتا ارزانداۋى مۇمكىن. بىراق ارزان دوللار ۇلتتىق بانكتى بوساڭسىتىپ الماۋى ءتيىس. دوللاردى قولدان قىمباتتاتۋ ءوز مىندەتىن اتقاردى. سوندىقتان دوللار باعامىنا قاراپ ەلەڭدەي بەرەتىن كەز ەمەس قازىر. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك دوللار مەن تەڭگە باعا­مى­نا ەلەڭدەي بەرمەي, ءىجو-گە جول اشاتىن تەتىكتەر جايلى ويلاۋى ءتيىس. قازىر دول­لار­دىڭ باعامىنا تۇتىنۋشىلاردىڭ, ين­ۆەس­تورلاردىڭ الابوتەن ىقىلاسى دا دەم بەرىپ تۇرۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل دوللارعا, ودان قالسا دوللارعا بايلانعان يمپورتقا دەگەن تاۋەلدىلىگىمىزدى تەرەڭدەتىپ جىبەردى. «كەيبىر ساراپشىلار «ۇلتتىق بانك قور بير­جاسى ارقىلى اينالىمداعى دوللار­دى كەرى ساتىپ الۋى مۇمكىن» دەگەن بولا­تىن. ەگەر ول راس بولسا, نارىقتاعى تەڭ­گە اينالىمىنىڭ ازايۋى دوللار پوزي­تسيا­سىنىڭ كۇشەيۋىنە نەگىز بولدى. ەكس­پورت­تاۋشىلار تاراپىنان دوللاردى ساتۋ كولەمى ازايىپ, مۇناي باعاسى وتكەن جىل­عا قاراعاندا تومەندەگەندىكتەن, تەڭگە نىعاي­ما­دى. ال يمپورت وسىمىنە بايلانىستى دوللاردى ساتىپ العىسى كەلەتىندەردىڭ سانى ارتتى. سوندىقتان دوللاردىڭ ارزانداعانى نەمەسە قىمباتتاعانى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ينديكاتورى ەمەس», دەيدى ءى.يساەۆ.

الماتى