ءوز زامانىنان وزا تۋعان اباي قازاققا «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەپ وسيەت قالدىردى. ال مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ عۇلاما تۋرالى «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا: «عىلىمداعى جاڭالىقتار ادامدى العا جەتەلەيدى. اقىل-ويمەن عانا وزاتىن كەزەڭ كەلدى», دەگەن ەدى.
ءيا, عىلىم – قۋاتتى كۇش. وسىنى تەرەڭنەن تۇسىنگەن ەلدەر ءاردايىم عىلىمعا كوڭىل ءبولىپ وتىرادى, سالاعا كولەمدى ينۆەستيتسيالار سالىپ, تۇراقتى دامۋىن ءاردايىم نازاردا ۇستايدى. بۇل تۇرعىدا قازاقستاننىڭ دا وتاندىق عىلىمعا دەگەن قولداۋى مەن سالانى ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان شارالارى ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. كوبىمىز باعامداي بەرمەيتىن تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعى ءبىر تابىسى – توقىراۋ جىلدارىنداعى جانە ودان كەيىنگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭگە قاراماستان وتاندىق عىلىمدى ساقتاپ قالۋىمىز. بۇگىندە قازاقستاندىق عالىمدار الەمدەگى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ ماماندارىمەن يىق تىرەسە الاتىن الەۋەتكە يە.
باس باسىلىم تۇراقتى تۇردە شىعارىلىپ وتىراتىن «عىلىم» بەتى ارقىلى وتاندىق عىلىمنىڭ ءاربىر وڭ قادامىن قالت جىبەرمەي, قازاقستاندىق عالىمداردىڭ جەتىستىكتەرىن ۇدايى ناسيحاتتاپ كەلەدى. وسى جولى دا «Egemen Qazaqstan» گازەتىن ءساۋىر ايىندا وتاندىق عىلىمنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اشقان جاڭالىقتارىمەن, عىلىمداعى جاڭا ەسىمدەرمەن تانىستىرماق.
بۇل كۆوتا – قاي كۆوتا؟
تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە ەلىمىزدە عىلىمنىڭ دامۋى جاڭاشا قارقىن الدى. بۇعان عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋدىڭ سەپتىگى ءتيىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر جارقىن مىسالى, الداعى ۋاقىتتا عالىم ايەلدەرگە ارنايى كۆوتا ەنگىزىلمەك. بۇل قۋانىشتى جاڭالىق نازىك زەرتتەۋشىلەردى ەلەڭ ەتكىزدى. دەگەنمەن, كوكەيدە سۇراق كوپ.
نەگىزى جاعىمدى جاڭالىقتى العاش ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ جەتكىزدى. مينيسترلىكتىڭ القا وتىرىسىندا ۆەدومستۆو باسشىسى:
– جاس زەرتتەۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ءبىز عىلىمي گرانتتارعا كونكۋرستار جاريالاۋ كەزىندە ارنايى كۆوتا ەنگىزدىك. قازىر ءبىز جاس عالىم ايەلدەردىڭ سانىنا قاتىستى دا ءدال وسىنداي كۆوتانى ەنگىزەمىز دەپ شەشتىك. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ عالىم ارىپتەستەرىمىزبەن كەزدەسۋلەردە بىرنەشە مارتە ايتىلدى, – دەگەن ەدى.
ءيا, قۋانتارلىق شەشىم شىعارىلدى. بىراق جوعارىدا جازعانىمىزداي, سۇراق كوپ. بۇل گرانت بولا ما, الدە تاعىلىمداما ما؟ ونىڭ تالاپتارى قانداي بولماق؟ ايەل-عالىم بولسا بولدى ما, جوق جاس مولشەرىنە شەكتەۋ بار ما؟ ساناداعى سان ساۋالدى عىلىم كوميتەتىنىڭ باسشىسى جاننا دۋلاتقىزىنا قويدىق. ول:
– ەلباسى ن.نازارباەۆ جاستار جىلىندا جاس عالىمدارعا ارناپ بولەك گرانت قاراستىرۋدى تاپسىردى. ءدال وسى جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانت ەنگىزىلمەي تۇرعاندا بارلىق عىلىمي-زەرتتەۋدىڭ گرانتتىق قۇجاتتاماسىندا جوبا قاتىسۋشىلارىنىڭ 40 پايىزدان كەم ەمەس ۇلەسىنىڭ جاستاردان بولۋىن تالاپ ەتەتىن شارت بولعان. مىنە, سول شارت جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانت ەنگىزىلگەندە دە الىنىپ تاستالماي, ساقتالدى. مەن مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن, اتالعان شارت قازىر كوتەرىلىپ وتىرعان كۆوتا ماسەلەسىنىڭ مىسالى بولا الادى. عالىم ايەلدەرگە ارنالعان كۆوتا – ەشقانداي دا ەرەكشەلىك, بولماسا تاعىلىمداما ياكي بولەك گرانت ەمەس, ايەل زەرتتەۋشىلەردى عىلىمعا ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا مينيستر اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن, تىكەلەي قولداۋىمەن قولعا الىنعان شەشىم, دالىرەك ايتقاندا, گرانتتىق قۇجاتتاماعا ەنگىزىلەتىن شارت. ماسەلەن, بولاشاقتا بارلىق باعىتتاعى كونكۋرستىڭ قۇجاتتاماسىندا «مەملەكەتتىك گرانتتان ءۇمىتتى جوبا توبىنىڭ قۇرامىنداعى قاتىسۋشىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلەسى ايەل زەرتتەۋشىلەردەن بولۋى ءتيىس» دەگەن تالاپ ەنگىزىلەدى. ونىڭ ناقتى قانشا پايىز بولاتىنى ءتۇرلى سالا بويىنشا ايەلدەردىڭ ۇلەسى مەن الەۋەتىن تالداعاننان كەيىن بەلگىلەنەدى. ال ايەل عالىمداردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە ەشبىر شەكتەۋ قويىلمايدى. ول ماگيسترانت, دوكتورانت نەمەسە دوكتور, پروفەسسور بولۋى دا مۇمكىن, – دەپ جاۋاپ بەردى.
عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايتقانداي, اقيقاتىندا قازاقستاندىق عالىم ايەلدەردىڭ وتاندىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كورسەتكىشتەرى ەرلەردەن كەم ەمەس. دەگەنمەن, عىلىمنىڭ ءىشىنارا سالاسىندا ايەلدەر ۇلەسىنىڭ تىم از ەكەنى قوعامدا ايەل زەرتتەۋشىلەرگە وتباسىنىڭ (اسىرەسە انا رەتىندەگى) جاۋاپكەرشىلىگىن عىلىممەن قاتار ارقالاپ ءجۇرۋدىڭ جەڭىل تيمەيتىنىن كورسەتەدى. ماسەلەن, ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 27 اي بولاتىن 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالار بويىنشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىنان جەڭگەن جوبالاردىڭ قاتىسۋشىلار قۇرامىن قارايىق. «جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەر» باعىتىندا جوبالاردىڭ 36%-ى, ياعني 85 ادامنىڭ 31-ءى – ايەلدەر. ال «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىس» باعىتىنداعى جوباعا قاتىسۋشى 7 ادامنىڭ تەك 1-ەۋى, ياعني 14%-ى – ايەلدەر. سول سياقتى «اقپاراتتىق, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جانە عارىشتىق تەحنولوگيالار» باعىتىنداعى جوباعا قاتىسۋشى 30 ادامنىڭ 8-ءى, ياعني 26%-ى – ايەلدەر. ال كەيبىر سالالاردا عالىم ايەلدەردىڭ 3-4 بالاسىمەن بىردەي «عىلىمي ءونىمىن ومىرگە اكەلىپ», جەتىلدىرىپ, دامىتىپ وتىرۋى – جانكەشتىلىكپەن تەڭ تىرلىك.
وسى جاڭالىق شىققالى بەرى عىلىمدا جۇرگەن كەيبىر نازىك جاندار ءالسىز ەمەسىن ايتىپ, كۆوتانى الەۋەتىنە كۇدىك كەلتىرۋ دەپ ءتۇسىنىپ جاتتى. بىراق مۇنى ماڭىزدى, ءتىپتى قاجەتتى مۇمكىندىك دەپ قابىلداعاندار دا بولدى. سونىڭ ءبىرى – قۇقىق PhD دوكتورى, زاڭگەر-عالىم حاليدا اجىعۇلوۆا. ويتكەنى ونىڭ ويىنشا, ءالى كۇنگە دەيىن عىلىمدا ايەلدەرگە قاتىستى جاسىرىن ديسكريميناتسيا بار.
ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازاقستانداعى عالىم ايەلدەردىڭ ۇلەسى 52 پايىزدى قۇرايدى. ەندى قاراڭىز, بىزدە عىلىمي جوبالاردىڭ باسىم بولىگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بازاسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. ال سول ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2019 جىلعا جۇرگىزگەن زەرتتەۋىندە 116 جوو-نىڭ (مەملەكەتتىك جانە جەكە) تەك 28-ىندە (31,8%-ى) ايەل-رەكتور ەكەنى كورسەتىلگەن. سونىڭ ىشىندە 41 مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تەك 6-ىن (ياعني نەبارى 14%-ى) ايەل ادام باسقارادى. بۇعان نە سەبەپ؟ ايەلدەر وزدەرىنىڭ ءتيىمدى مەنەدجەر, ءتىپتى مەملەكەت باسشىسى بولا الاتىنىن الدەقاشان دالەلدەدى. بىراق ءبىزدىڭ ەلدە ايەلدەردىڭ جوو باسشىسى بولۋىنا ءتۇرلى كەدەرگىلەر بارى انىق. ايەلدەرگە قاتىستى زاڭدى تىيىمدار بولماسا دا, جاسىرىن كەمسىتۋشىلىك نەمەسە مەنەدجەرلەرگە ارنالعان شەكتەن تىس بيۋروكراتيالىق تالاپتار بار, ونى كاسىبي جانە وتباسىلىق جاۋاپكەرشىلىكتى قاتار الىپ جۇرگەن كەزدە ورىنداۋ قيىن. ايتالىق, ەگەر ايەلدەردە عىلىمي جوبالاردىڭ جەتەكشىسى رەتىندە تاجىريبە بولسا, جوو رەكتورى بولۋعا مۇمكىندىگى جوعارى. الايدا مەملەكەتتىك عىلىمي كونكۋرستارعا تاپسىرىلعان ءبىراز جوبا فورمالدى تەكسەرىستەن وتپەيدى. ويتكەنى جوبا جەتەكشىسىنىڭ حالىقارالىق رەيتينگى جوعارى جۋرنالداردا جاريالانعان ماقالاسى جوق. اقيقاتىندا ءبىزدىڭ قوعامدا اقىسىز ءۇي جۇمىستارىنىڭ كوپ بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن ايەلدەرگە تيەسىلى. ماقالاعا قاتىستى (1 عىلىمي ماقالا جازىپ, جاريالاۋعا 6 ايدان 2 جىلعا دەيىن ۋاقىت كەرەك) تالاپتى ەنگىزگەندەر وسى نارسەنى, ياعني ايەل-عالىمنىڭ ءبىر ۋاقىتتا عىلىممەن جانە بالا باعۋمەن, ءۇي شارۋاسىمەن اينالىساتىنىن ۇمىتىپ كەتكەن سياقتى. سول سەبەپتى مەن مينيسترلىكتىڭ مۇنداي قادامىن قولدايمىن. ال گرانتتىق كونكۋرستارداعى ايەل زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇلەسى 30%-دان كەم بولماۋى ءتيىس, – دەيدى ح.اجىعۇلوۆا.
شىنىندا رەيتينگى جوعارى جۋرنالداردا ماقالاسىنىڭ جوقتىعى ايەل-عالىمنىڭ عىلىمي جوباعا مىقتى جەتەكشى بولا المايتىنىن كورسەتپەيدى عوي. سوندىقتان ساراپشى ح.اجىعۇلوۆا ايەلدەرگە ارنالعان كۆوتا اياسىندا عىلىمي جوبالاردىڭ ايەل جەتەكشىسىنە قويىلاتىن تالاپقا جەڭىلدىكتەر ەنگىزۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. مىسالى, ماقالانىڭ بولۋىن عىلىمي جوبا باستالاردا ەمەس, سوڭىندا تالاپ ەتۋگە بولادى. سوندا عالىم ايەل عىلىمي جوباعا جەتەكشىلىك ەتۋ بارىسىندا سول زەرتتەۋىنە قاتىستى ماقالا جازىپ تا, جاريالاپ تا شىعادى.
P.S. جوعارىدا جاۋاپتى مەكەمەنىڭ باسشىسى اتاپ وتكەندەي, بۇل كۆوتا ايەل عالىمداردى ىنتالاندىرۋدىڭ ۇلگىسى بولسا, وندا وسى جۇيەنى, سونداي شارتتى عىلىم سالاسىنداعى سىيلىقتاردى تاعايىنداۋ تارتىبىنە دە ەنگىزگەن ابزال. الىستان مىسال ىزدەمەي-اق قويالىق, 2015 جىلدان بەرى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن بەرىلەتىن ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ بىلتىرعى لاۋرەاتتارى تىزىمىندە 15 ادامنىڭ 2-ەۋى (13%-ى) عانا – ايەل عالىم. وسى سىيلىقتى يەلەنگەندەردىڭ ىشىندە ايەلدەر ۇلەسى 20%-عا دا جەتپەي كەلەدى. ايتپاقشى, ەلىمىزدە جىل سايىن ۇزدىك عالىمدارعا كۇلتەگىن, ق.ساتباەۆ, ش.ءۋاليحانوۆ, د.قوناەۆ, م.اۋەزوۆ, ا.باراەۆ, ى.التىنسارين اتىنداعى سىيلىقتار مەن وعان قوسا 150-دەن 350 اەك-كە دەيىنگى كولەمدە سىياقى تاعايىندالادى. ال قازاقتان شىققان قانشاما قايتالانباس عالىم ايەلدەرگە وسىنداي سىيلىق اتاپ, ونى وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن قىز-كەلىنشەكتەرگە بەرسە, جانكەشتى جۇمىستى باعالاۋ بولماي ما؟..