ۇلى دالانىڭ قايسار دا باتىر قىزدارىنىڭ ءبىرى – بوپاي قاسىمقىزى. تاريحتا اتىن اتاۋعا تىيىم سالعان كەزەڭنىڭ كەدەرگىلەرىنەن اسىپ, ساياساتتىڭ قامالىن بۇزىپ ءوتىپ كەلگەن ەل جادىنداعى باتىرلار مەن ارۋلار رۋحىنا باس يە وتىرىپ, تۇزدە جالعىز جورتقان جولبارىستاي تاعدىر كەشىپ, ازاتتىق جولىندا شەيىت كەتكەن كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ جاۋىنگەر قارىنداسى بوپاي تۋرالى ايتساق, ول – قازاقتىڭ قاھارماندىق ەپوسىندا:
تاۋدا بولار تارعىل تاس,
تارىقسا شىعار كوزدەن جاس.
تار قولتىقتان وق تيسە,
شىعادى سۇيەپ قارىنداس.
قارىنداسىڭ بولماسا,
جاۋدا قالار جالعىز باس, –
دەپ جىرلاناتىن, جاۋعا اتتانىپ بارا جاتقان باتىر اعانىڭ ءوزى قايىرىلىپ ءسوز تاستاپ, سەنىم ارتاتىن ەرجۇرەك قىزدار سويىنان. مايدان الاڭىندا داڭقى داۋىرلەپ تۇرعان كير پاتشانى اتتان عانا ەمەس, تاقتان دا تۇسىرگەن, ءتۇسىرىپ قانا قويماي, باسىن الىپ, اسكەرىن تاس-تالقان ەتكەن ساقتىڭ باتىر پاتشايىمى تۇمار حانىم – توميريس, قاھارمان ارۋ زارينا, قالماقتارعا قارسى جورىقتىڭ قاس باتىرلارىمەن تىزە قوسقان ابىلاي حاننىڭ قىزى ايتولقىن, قابانباي باتىردىڭ جارى گاۋھار مەن قىزى نازىم كوتەرگەن ەرلىك تۋىن كەشەگى بودانعا تۇسەر زاماندا ءوز قولىنا العان بوپاي حانشايىم تۋرالى ە.بەكماحانوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىندە, ت.ب تاريحي-تانىمدىق كىتاپتار مەن باسىلىمداردا قۇندى مالىمەتتەر بەرىلسە, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇيشى» پوەماسى مەن ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ تاريحي تريلوگياسىندا حانشايىمنىڭ كوركەم بەينەسى سومدالعان. ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇيشى» پوەماسىندا بوپاي حانشا قاراشاش اتىمەن وقيعاعا ەنگەن. ەپيك اقىن سۋرەتتەگەن بوپاي – قاراشاشتىڭ بولمىسى:
قاراشاش اقىلى داريا,
التىن باسى,
ايەلدىڭ اق سۇڭقارى,
حانزاداسى.
ءوز باسىن مىڭ قاراعا
تەڭگەرمەيتىن,
كەنەنىڭ كەڭەسىندە اقىلداسى.
«دات!» – دەدى حاننىڭ وجەت
قاراشاشى,
نەمەرە, حان كەنەنىڭ
قارىنداسى.
«حانىشا, نە داتىڭ بار؟» –
دەدى كەنە,
اڭىرىپ تۇرىپ قالدى
اينالاسى.
سىرتتان قىز سىلكىنگەندەي
بەرىپ سىرتىن,
تالايدىڭ ايدىنىمەن
العان سۇرقىن.
ءيىلدى «الديار!» دەپ
حان الدىنا,
قالدى ۇيىپ ءۇيدىڭ ءىشى,
بولدى جۇرت جىم.
«قامالىم, حان دانىشپان,
كەنەم – قۇتىم,
مەنىڭ دە سىرتىم ءبۇتىن,
ءىشىم ءتۇتىن…
حان كەنەدەن تۇتقىنعا تۇسكەن كۇيشى جىگىتتى ساۋعاعا سۇراپ الىپ, سول كۇيشى كۇيىنە ەرەكشە ىقىلاستى بولعان ەرجۇرەك ارۋدىڭ ەرەكشە بولمىسىن اقىن «ايەلدىڭ اقسۇڭقارى, حانزاداسى», «وجەت», «سىرتتان قىز» دەگەن ايرىقشا ايقىنداۋلارمەن سۋرەتتەيدى. پوەمادا ەر مىنەزدى ارۋدىڭ كۇيگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى مەن سەرتىندە تۇرىپ, كۇيشى جىگىتتىڭ باسىنا بوستاندىق بەرۋى اسقاق بولمىسى مەن جاراتىلىسىن, ەرلەرگە بەرگىسىز ەرەكشەلىگىن تانىتادى. مىنە, ەردىڭ ءوزى تارتىنىپ قالار جورىققا اعاسىنا تىلەكشى, قولتىعىنان سۇيەپ شىعار قارىنداس بولىپ ىلەسكەن باتىر قىزدىڭ بولمىسى كوركەم تۋىندىدا عانا ەمەس, اقيقاتىندا وسىنداي.
بوپاي – ابىلايدىڭ ۇلى قاسىمنان تۋعان التى ۇلدىڭ ىشىندەگى جالعىز قىزى. قاسىم مەن ونىڭ بايبىشەسى ايكۇمىستەن كەنەسارى, سارجان, ەسەنگەلدى, كوشەك, اعاتاي اتتى ۇلدار مەن بوپاي اتتى قىز تۋعان ەكەن.
بوپاي ءابىلحايىر حاننىڭ سامەكە اتتى ۇلىنا ۇزاتىلادى. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, سامەكە سۇلتان جانە ونىڭ تۋىستارى كەنەسارى حان باستاعان قوزعالىسقا قوسىلۋدان باس تارتادى. بوپاي حانشا بولسا, اعاسىنا تىلەكشى ءارى دەمەۋشى بولىپ, ءوز باۋىرىنان وربىگەن التى ۇلىن الىپ, اسكەرگە كەلىپ قوسىلادى. حان كەنە باستاعان مايدانعا باستان اياق قاتىسىپ, جاۋ شەبىنە جورىقتار ۇيىمداستىرادى. ەل مۇددەسى جولىنا باسىن تىككەن قايسار ارۋ وسىلاي اعانى قولدار ناعىز قارىنداستىڭ قاس ۇلگىسىنە اينالادى.
بەلگىلى تاريحشى ە.بەكماحانوۆ ەڭبەگىندە: ء«وزىنىڭ اسكەري ەرلىكتەرىمەن كەنەسارىنىڭ قارىنداسى بوپايدىڭ دا داڭقى شىقتى. ول كوتەرىلىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق ونىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى. ول ءوزىنىڭ كۇيەۋى سامەكە مەن ونىڭ تۋىستارى سۇلتان سارتەكە جانە دوسان ابىلقايىروۆتاردى دا كوتەرىلىسكە قاتىسۋعا شاقىرعان ەكەن, ولار قارسى بولعان» (بەكماحانوۆ ە.قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىندا. الماتى: سانات, 1994.), – دەپ جازىلعان.
بوپاي حانشانىڭ وزىمەن بىرگە مايدانعا كىرگەن التى ۇلىنىڭ ءبىرى – نۇرحان دەلىنەدى. پاتشا اسكەرىمەن بولعان ءبىر شايقاستا ونىڭ تۇتقىنعا تۇسكەنى تۋرالى ە.بەكماحانوۆ ارحيۆ مالىمەتتەرىن كەلتىرەدى. ورىس اسكەرىنىڭ ءجۇزباسى لەبەدەۆ تۇتقىنداردىڭ ىشىندە كەنەسارىنىڭ تۋعان جيەنى, ياعني بوپاي اتتى قارىنداسىنىڭ ۇلى نۇرحاننىڭ بار ەكەنىن جانە ونىڭ قاتتى قارسىلىق كورسەتكەندىكتەن جارالانعانىن جازادى.
كەسكىلەسكەن قان مايدان, قاباققا قار, كىرپىككە مۇز توڭعان قاھارلى جورىق ايەل زاتىنىڭ قولى دا, جولى دا ەمەس. دەسەك تە, ۇلتىمىزدىڭ تاريحىندا ەرلەرمەن بىرگە ەرلىك جورىعىنا اتتانعان قىزدار از ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. سولاردىڭ بىرەگەيى بوپاي حانشايىمنىڭ ەرەكشە باتىلدىعىن, قايتپاس قايسارلىعىن تانىتاتىن اڭىز اڭگىمەلەر ەل اراسىنا كەڭ تاراعان.
بوپاي حانشا بۇل قوزعالىستا التى ءجۇز ادامنان تۇراتىن جاساقتى باسقارادى. جاساق اسكەردى كولىكپەن جانە اس-اۋقاتپەن جابدىقتاۋعا مىندەتتى بولادى. كوتەرىلىسكە قوسىلماعان ەل ىشىندەگى بايلار مەن سۇلتانداردىڭ مال-م ۇلىكتەرىنە كۇش كورسەتىپ, تارتىپ الۋلارىنا تۋرا كەلەدى.
بوپاي حانشايىم قاتىسقان ءىرى مايدانداردىڭ ءبىرى – 1838 جىلى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ امانقاراعاي دۋانىنا جاسالعان شابۋىل. سونداي-اق ول 1847 جىلدارداعى قىرعىز ماناپتارىنا شابۋىل جاساعاندا كەنەسارى اعاسىمەن بىرگە بولادى.
ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە قاراعاندا, بوپاي حانشانىڭ قاسىندا كوپ قىز جاساعى بولعان. ولاردىڭ ىشىندە ارعىن رۋىنان شىققان التىنشاش جانە تابىن رۋىنان شىققان اقبوكەن دەگەن قىزدار بولعان ەكەن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۋعىنىنا ۇشىراعان قىرعىز تاريحشىسى بەلەك سولتونوەۆتىڭ «قىرعىز تاريحى» ەڭبەگىنىڭ «1847 جىلعى كەنە حاننىڭ قىرعىزعا ەكىنشى شابۋىلى» تاراۋىندا كەنە حان قىرعىزعا جورىققا اتتاناردا بوپايحان دەگەن قارىنداسى: «تۇسىمدە ساماي شاشىم ورتەنىپ كەتتى, قىرعىزعا بارماڭىز» دەگەنى, حان اعاسىنىڭ ونى تىڭداماي, اقىرى وسى ساپاردا مەرت بولعانى تۋرالى ايتىلادى.
حان اعاسى شەيىت كەتكەن سوڭ ءبىر جىل وتكەندە قىرعىزداردىڭ قولىنا تۇسكەن قازاقتاردى جانە ولاردىڭ ات-تون, م ۇلىكتەرىن بوپاي حانشا كەلىپ, جيىپ اكەتكەن ەكەن. بوپايدىڭ بۇل ارەكەتى ونىڭ ەلىنە قانشالىقتى جاناشىر, قامقور بولعانىنان دا حابار بەرەدى.
بوپاي حانشا قازىرگى اقتوبە وبلىسىندا, ىرعىز وزەنىنىڭ بويىندا دۇنيەدەن وتكەن. ايتەكە بي اۋدانىندا بوپاي حانشا اتىنداعى اۋىل بار. باتىر انامىزدىڭ زيراتى وسى اۋىلعا جاقىن توبەشىكتە ورنالاسقان دەسەدى.
ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىندا ەرلەرمەن قاتار مايدان الاڭىنا كىرگەن باتىر قىز بوپاي حانشا دا قاھارمان ارۋلار قاتارىنان ورىن الاتىن ايتۋلى تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى رەتىندە ۇرپاق جادىندا ساقتالۋى ءتيىس.
جانات ايمۇحامبەت,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور