جول جاعدايى كوپكە دەيىن ماڭعىستاۋداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن ەدى. بىراق سوڭعى ونشاقتى جىل كولەمىندە جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ءوڭىردىڭ جول ساپاسىن ەداۋىر جاقسارتتى. «قازىرگى تاڭدا كولىك جولدارىنىڭ 80%-نىڭ ساپاسى جاقسى جانە بۇل كورسەتكىش كوپتەگەن ايماقپەن سالىستىرعاندا كوش ىلگەرى» دەيدى «جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» رمك ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا فيليالىنىڭ ماماندارى.
جالپى جول – سالعىرت قارايتىن ماسەلە ەمەس. جول – ەكونوميكانىڭ كۇرە تامىرى. سوندىقتان جولدى جوندەۋ – قاشان دا وزەكتى, ال جوندەلگەن جولعا كۇتىم كەرەك. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جوندەلگەن جولداردى بۇلدىرەتىن فاكتورلار از ەمەس. سونىڭ ىشىندە شامادان ارتىق جۇك ارتقان اۋىر كولىكتەر اسفالت جولدارعا زيان كەلتىرۋدە. جولدىڭ تۋ-تالاقايىن شىعاراتىن اۋىر كولىكتەرگە قاتىستى تەكسەرۋلەر ۇنەمى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مىسالى, 2020 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ارالىعىندا كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتورلارىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلگەن رەيدتىك شارالار كەزىندە 1207 جۇك كولىگى توقتاتىلىپ, سالماعى تەكسەرىلگەن. ناتيجەسىندە مولشەردەن كوپ جۇك ارتىپ, زاڭدى بۇزعان تۇلعالارعا 33 ملن 90 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنعان.
سونداي-اق باياندى مەن اتاش اۋىلدارىندا بولعان شۋلى وقيعالار جولدارعا قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن كورسەتكەن بولاتىن. ناقتىراق ايتساق, 2020 جىلدىڭ شىلدە ايىندا مۇنايلى اۋدانىنىڭ باياندى اۋىلىندا بولعان جايت ەلدىڭ نازارىن ماڭعىستاۋعا اۋداردى. اۋىل ازاماتتارى ءالى قاتىپ ۇلگەرمەگەن جول توسەمەلەرىن قولمەن كوتەرگەندە ونىڭ استى ەشتەڭە توسەلمەگەن قۋىس ەكەنى ءمالىم بولدى. بۇل جايت الەۋمەتتىك جەلىلەرگە لەزدە تارادى. وسى وقيعادان كەيىن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى ب.اتامقۇلوۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, ورەسكەل قاتەلىكتەر انىقتالدى. جول ينجەنەرلەرى جوبانىڭ سمەتالىق قۇجاتتارىنىڭ تولىق ەمەستىگىن, باياندى اۋىلىنداعى 6 كوشەگە ورتاق ءبىر عانا قۇجات جاسالعانىنا كوز جەتكىزدى.
– قۇجاتتاردا كوشەلەردىڭ ۇزىندىعى, توسەمنىڭ قۇرىلىمدىق قاباتتارىنىڭ ەنى مەن قالىڭدىعى تۋرالى بىردە-ءبىر اقپارات جوق. بۇدان وزگە, مەردىگەر مەكەمە اسفالت-بەتون قوسپانى توسەۋ كەزىندە دە قاتەلەسكەن. نەگىزگى وڭدەۋگە ارنالعان بيتۋم شىعىنىن نورمادان ەكى ەسەگە از كورسەتكەن. سونىڭ سالدارىنان اسفالت توسەمى مەن استىڭعى قاباتى ءبىر-بىرىمەن دۇرىس قابىسپاي قالعان. وسىنىڭ بارلىعى جولدى سالۋشى مەردىگەر مەن قابىلداپ الۋشى اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن بايقاتتى, − دەيدى «جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» رمك ماڭعىستاۋ وبلىسى فيليالىنىڭ ديرەكتورى ەلتاي تاياليەۆ.
كوپ ۇزاماي باياندىداعى جولدىڭ كەم-كەتىگى تولىق تۇزەلدى. كىنالى تۇلعالار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
سونداي-اق 2020 جىلدىڭ 23 قىركۇيەگى كۇنى تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ اتاش اۋىلىنداعى ب.اقسامباەۆ كوشەسىنە اسفالت توسەۋ كەزىندە گاز قۇبىرى جول ورتاسىندا قالىپ قويعانى جايلى اقپارات ەلدى تاعى دۇرلىكتىردى. جولدى جوبالاۋشى سەرىكتەستىك كوشە بويىندا تومەن قىسىمدى گاز قۇبىرى تۇرعانىن ۇمىتىپ كەتكەن. ونىڭ ورنىن اۋىستىرۋ تۋرالى تەحنيكالىق تالاپتاردى اۋىلدى گازبەن جابدىقتاۋشى مەكەمەگە دە جولداماعان. جول سالىپ كەلە جاتقان جۇمىسشىلار قۇبىردى اينالىپ وتپەي, سونىڭ ۇستىنەن اسفالت توسەپ تاستايدى. ۇلتتىق جول ساپا ورتالىعىنىڭ ارالاسۋىمەن گاز قۇبىرى از ۋاقىتتا جولدىڭ استىنا جىبەرىلدى. ءوز ىسىنە سالعىرتتىق تانىتقان مەردىگەر مەكەمە ءوز اقشاسىنا كوشەنىڭ وسى بولىگىنە جاڭادان اسفالت توسەپ شىقتى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا كولىك جولدارىن سالۋمەن اينالىساتىن جەكە مەكەمە باسشىلارى وزدەرىنە تاپسىرىس بەرۋشى اكىمدىكتەرمەن بايلانىس جوقتىعىن ايتادى. ماسەلەن, تەندەر ۇتىپ العان كاسىپورىن وزىنە ناقتى نۇسقاۋ بەرىلمەگەندىكتەن, جول قۇرىلىسىن ءوز بىلگەنىمەن اياقتاپ شىعادى. جول قۇرىلىسىنداعى كەم-كەتىكتەر وسىدان شىعادى, ال زاردابىن كەيىن حالىق تارتادى.
جول تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ونىڭ ساپاسى مەن كۇتىمىنەن بولەك, جول ماماندارى – ءوز الدىنا ۇلكەن تاقىرىپ. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا ورتا ەسەپپەن 3 مىڭعا جۋىق مامان قاجەت. اسىرەسە جول شەبەرلەرى, ينجەنەر-سمەتاشىلار, زەرتحاناشىلار, جول قۇرىلىسى ينجەنەرلەرى, اۆتوگرەيدەر جۇرگىزۋشىلەرى, مەحانيزاتورلار, تاعى باسقا دا ماماندار جەتكىلىكسىز.
ءتىپتى ماڭعىستاۋدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا جول سالاسى بويىنشا جوعارى ءبىلىمى بار مامان تاپشىلىعى بايقالۋدا. «جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» رمك ماڭعىستاۋ وبلىسى فيليالى ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردەگى جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى مەن ولاردىڭ بولىمدەرىندە بارلىعى 63 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى. الايدا ولاردىڭ اراسىندا تەك 16 ادامنىڭ جول سالاسى بويىنشا جوعارى ءبىلىمى بار. ال «قاراقيا اۋداندىق تۇرعىن-ءۇي شارۋاشىلىعى, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىندە 9 قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەدى. ولاردىڭ اراسىندا جول سالاسى بويىنشا ديپلومى بار ادام جوق. ال «بەينەۋ اۋداندىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمى» مم-دە 9 ادام جۇمىس ىستەسە, ونىڭ بىرەۋى عانا «كولىكتى پايدالانۋ جانە جول قوزعالىسى مەن تاسىمالدى ۇيىمداستىرۋ» ماماندىعى بويىنشا ديپلوم العان. سونداي-اق ماڭعىستاۋ اۋداندىق تۇرعىن-ءۇي شارۋاشىلىعى, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى» بولىمىندە 13 ادام بولسا, ونىڭ بىرەۋىندە عانا «كولىك, كولىكتىك تەحنيكا جانە تەحنولوگيالارى» بويىنشا ديپلوم بار ەكەن. ءتىزىمدى وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. مەكەمەلەردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ماماندار جەتكىلىكسىز.
جول ماماندارى ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ «جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» رمك باسشىلىعى مەكتەپ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەرمەن كەزدەسىپ, جولشى ماماندىعىنا تارتۋ ماقساتىندا «1000 مەكتەپ» باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العان.
– قازاقستاندا جول سالاسى ماماندارىن دايارلاۋمەن 30-عا جۋىق ۋنيۆەرسيتەت پەن 50-گە تارتا كوللەدج اينالىسادى. ماڭعىستاۋدا ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى مەن ح.وزبەكعاليەۆ ەسىمى بەرىلگەن پوليتەحنيكالىق كوللەدج بار. كوللەدجدىڭ ەكى ستۋدەنتى اي سايىن 60 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى شاكىرتاقى الىپ, اقتاۋداعى فيليالدا كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ ءجۇر. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ءبىزدىڭ ۇجىمعا قوسىلادى دەگەن ۇمىتتەمىز, – دەيدى ە.تاياليەۆ.
2020 جىلدان باستاپ, «1000 مەكتەپ» جوباسى اياسىندا مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ اراسىنان جىل سايىن كەمى 2-3 بالا جول سالاسى ماماندىعىن تاڭدايتىن بولسا, تاياۋ ون جىلدا بۇل سالاداعى مامان تاپشىلىعى ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە بولادى ەكەن.
ماڭعىستاۋ وبلىسى