جەردى عارىشتان باقىلاۋ – وڭتايلى ءتاسىل

200 مىڭعا جۋىق جەر ۋچاسكەسىنە تالداۋ جۇرگىزىلدى

قازىر عارىش يندۋسترياسىندا اقش وق بويى وزىپ تۇرعانى بارشاعا ءما­لىم. بۇرىنعىداي سالادا NASA عا­رىش اگەنتتىگى عانا جەكە-دارا كوش باس­تاپ تۇر دەپ ويلاساڭىز قاتەلەسەسىز. ما­سەلەن, قۇراما شتاتتارداعى جەكەلەگەن كومپانيالار, اتاپ ايتقاندا, يلون ماسك باسقاراتىن SpaceX, دجەفري بەزوس نەگىزىن قالاعان Blue Origin سىندى كوممەرتسيالىق ۇيىمدار عارىش الە­مىندەگى جاڭا ۇردىستەردى ەنگىزىپ, الدارىنا جان سالماي كەلەدى. قازاقستان الەمدىك الپاۋىتتارمەن جاھاندىق جارىسقا تۇسپەسە دە بۇل باعىتتاعى جەتىستىكتەرى جوق ەمەس.

سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ءتۇرلى سالادا عارىشتىق مونيتورينگ ۇتىمدى پايدالانىلىپ كەلەدى. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن الىپ كورەلىك. بۇگىندە رەسپۋبليكا اۋماعىندا اتالعان باعىتتا پايدالانىلماي بوس جاتقان جەرلەر سوت تارتىبىمەن الىنادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جاۋاپتى ۆەدومستۆو بوس جەرلەردى الۋ ءراسىمىن دايىنداپ, جەڭىلدەتتى. بىرىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن تەكسەرۋ كەزەڭدەرى مەن ونى الۋ مەرزىمى ەكى جىل­دان ءبىر جىلعا دەيىن قىسقارتىلدى. ەكىنشىدەن, جەردىڭ قولدانىلۋ پروتسەسىن باقىلاۋ عارىشتىق مونيتورينگ ارقىلى اۆتوماتتى تۇردە جۇرگىزىلەدى.

«شارتتى تۇردە بەلگىلى ءبىر ازاماتتىڭ يەلىگىندە مىڭ گەكتار جەر بار دەلىك. الاي­دا بۇل اۋماق ماقساتسىز بوس جاتىر. ال كەيبىر فەرمەرلەر شارۋاشىلىعىن جۇرگىزەيىن دەسە, جەر تاپپاي قينالىپ وتىر. وسى ورايدا عارىش تەحنولوگيالارى ارقىلى (جەردى قاشىقتان زوندتاۋ دەرەكتەرى نەگىزىندە وزگەرىستەردى ۋاقتىلى انىقتاۋ) ءتيىستى ولقىلىق انىقتالىپ, ەگەر دە جەر پايدالانۋشى ءبىر جىلدىڭ كولەمىندە سىن-ەسكەرتپەنى تۇزەمەسە, وندا جەر ۋچاسكەسىن تاركىلەۋ تۋرالى سوتقا ارىز بەرىلەدى», دەپ ءتۇسىن­دىردى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق ماماندارى.

عارىشتان مونيتورينگ جۇرگىزۋدە «قازاقستان عارىش ساپارى» كومپانيا­سىنىڭ ماڭىزى ۇلكەن ەكەنىن ايتا كەت­كەن ءجون. ال جەر رەسۋرستارىنىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋىن كەڭىستىك دەرەك­تەر دەپار­تامەنتىنە قاراستى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ءوندىرىسى مونيتورينگى باس­قارماسىنىڭ جەردى پايدالانۋ موني­تورينگى ءبولىمى باقىلاپ كەلەدى. جەردى قاشىقتان زوندتاۋ (جقز) دەرەكتەرىنىڭ تالداۋى كورسەتكەندەي, بوس جاتقان ەگىستىك جەردىڭ كولەمى 1 ملن گەكتاردان اسىپ جىعىلادى. بۇل ورايدا 185 760 جەر ۋچاسكەسىنە تالداۋ جۇرگىزىلگەن.

باسقارما ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ تسيفرلى كارتاسىن دايىنداپ, ولاردى جاڭارتىپ وتىرۋ ماڭىزدى. سەبەبى ۋاقىت وتكەن سايىن القاپتاردىڭ شەكارالارى وزگەرىپ تۇراتىندىقتان, كارتالاردى ناقتى وڭدەلەتىن اۋداندارعا ساي ەتىپ ۇنەمى رەتتەپ وتىرۋ قاجەت. دالدىگى جوعارى القاپتاردىڭ ەلەكتروندى كارتالارى ورتا جانە جوعارى شەشىمدەگى جقز دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە فەرمەرلەردىڭ قاتىسۋىنسىز ازىرلەنەدى. سونىمەن قوسا جەردى پايدالانۋعا قاتىستى عارىش­تىق مونيتورينگتە مەملەكەتتىك جەر كاداس­ترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ, سول سەكىلدى جەر تەڭگەرىمى مەن ءۇش جىلدىق كەزەڭدى قامتيتىن جقز مالىمەتتەرىنىڭ ماڭىزى زور. «قازاقستان عارىش ساپارى» اقپاراتىنا سۇيەنسەك, قازىر 13 195 330,1 گەكتار ەگىستىك جەر تسيفر­لاندىرىلدى. ونىڭ ىشىندە اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, جامبىل جانە الماتى وبلىس­تارىنىڭ جەرلەرى قامتىلعان.

بۇدان بولەك, ەسەپكە الىنباعان ەگىستىك جەرلەرى دە انىقتالىپ وتىر. مىسالى, جوعارىدا اتالعان 6 وڭىردە عارىشتىق تەحنولوگيالار ارقىلى 367 878,1 گەكتار ەسەپكە الىنباعانى بەلگىلى بولدى.

جايىلىمدى يگەرۋدە ۇقىپتىلىق قاجەت

ەلىمىز جايىلىمدىق جەر رەسۋرستارى جاعىنان الەمدە بەسىنشى ورىندا تۇر. ايتسە دە بۇل وتاندىق اگروونەركاسىپتىك سەكتوردا قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى ەكەنى امبەگە ايان.

«جايىلىمدى جەرلەر ءتيىمسىز, شەكتى جۇكتەمەدەن ارتىق پايدالانىلىپ كەلەدى. بۇل اتالعان جەرلەردىڭ توزۋىنا نەمەسە تولىق كولەمدە يگەرىلمەۋىنە الىپ كەلەدى. جايىلىمدى القاپتاردى پايدالانۋىن باعالاۋ جقز جۇيەلەرى, اتاپ ايتقاندا KazEOsat-2 سپۋتنيگىنىڭ ورتاشا رۇقسات ەتىلگەن عارىشتىق سۋرەتتەرى ارقىلى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن سايكەستەندىرۋ اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى», دەدى «قازاق­ستان عارىش ساپارى» ۇك» اق اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن موني­تورين­گىلەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلنار قابجانوۆا.

جقز دەرەكتەرىنە سەنسەك, جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋدى باعالاۋ ناتيجەلەرى مىناداي: اقمولا وبلىسىندا – 30,2%-عا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 18,4%-عا, قاراعاندى وبلىسىندا – 19,3%-عا, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 11,6%-عا, جامبىل وبلىسىندا – 12,7%-عا جانە الماتى وبلىسىندا 11,9%-عا جۇكتەمە تومەن ەكەنى انىقتالعان.

جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدا­لا­نۋدىڭ عارىشتىق مونيتورينگى جۇمىس­تارىنىڭ ناتيجەلەرىنە بايلانىستى دەرەكتەر مەملەكەتتىك ورگاندارعا zher.gharysh.kz گەوسەرۆيستىك قىزمەتى ارقىلى بەرىلەدى.

«قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق اقپاراتىنا سايكەس ازىرگە عارىشتىق تەحنولوگيالار تەك التى وبلىستا قولدا­نىلادى. بيىل باس پروكۋراتۋرانىڭ سۇرا­نىسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى القاپ­تارى مەن جەر رەسۋرستارىن پايدا­لانۋدىڭ عارىشتىق مونيتورينگى بارلىق وڭىردە ىسكە اسادى دەپ جوسپارلانۋدا.

ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر عارىشتىق باقىلاۋ ارقىلى ەلىمىزدە 9 مىڭعا تارتا زاڭسىز قوقىس ورىندارى انىقتالىپ, زاڭدى بۇز­عاندار جاۋاپقا تارتىلعان.

بۇدان باسقا, جەردى قاشىقتان زوندتاۋ جۇيەلەرىنىڭ ورمان ورتتەرىنىڭ وشاعىن انىقتاۋدا دا سەپتىگى مول. 2020 جىلى ءىرى ورمان ورتتەرى 5 وڭىردە تىركەلىپتى. ناقتى ايتقاندا, شىعىس قازاقستاندا 4 346 گەكتار جەر, ونىڭ ىشىندە «سەمەي ورمانىنا» قاراستى 3 785 گەكتار جەر ءتىلسىز جاۋ­دىڭ قۇرساۋىندا قالعان. سونىمەن قاتار تۇركىستان وبلىسىندا – 4 681 گەكتار, پاۆلودار وبلىسىندا – 2 مىڭ گەكتار, باتىس قازاقستاندا – 1 316 گەكتار, سول سەكىلدى الماتى وبلىسىندا 7 836 گەكتار جەر ورتەنگەن. عارىشتىق موني­تورينگتىڭ كومەگىمەن قىزىل جالىن­نىڭ تارالۋ اۋقىمى تەجەلدى. جىل­جى­مايتىن م ۇلىكتىڭ ورنالاسقان جەرىن انىقتاۋدا دا جقز جۇيەلەرىنىڭ پايداسى جەتەرلىك. تۇتاستاي العاندا, عارىش تەح­نولوگيالارىنىڭ يگىلىگى ەسەپسىز جانە ونىڭ قامتىماعان سالالارى جوق دەسەك تە بولادى. قۋانتارلىعى سول, قازاقستان زاما­ناۋي ۇردىستەن قالىس قالماي, بۇل باعىتتا تابىستى جوبالارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.