قازاق حاندىعىن كىمدەر باسقاردى؟

1. كەرەي حان

شىعۋ تەگى. ورىس حاننىڭ شوبەرەسى, توقتاقيا حاننىڭ نەمەرەسى, بولات سۇلتاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1457/1458-1465/1466.

ماڭىزدى وقيعالار. 1457 جىلى تۋىسى جانىبەك حانمەن بىرگە دەشتى قىپشاقتا بيلىك قۇرعان شايبانيلىق ابىلقايىر حاننان ءبولىنىپ, جەتىسۋ جەرىندە قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالادى. العاشقى قازاق حانى بولدى.

 2. جانىبەك حان

شىعۋ تەگى. ورىس حاننىڭ شوبەرەسى, قويىرشاق حاننىڭ نەمەرەسى, باراق حاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1465/1466-1474.

ماڭىزدى وقيعالار. كەرەي حانمەن بىرگە جەتىسۋ جەرىندە قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالادى. كەرەي حاننان سوڭ بيلىككە كەلدى. ابىلقايىر حان قايتىس بولعاننان كەيىن دەشتى قىپشاقتا قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىن تۇپكىلىكتى ورناتتى.

 3. بۇرىندىق حان

شىعۋ تەگى. كەرەي حاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1474-1510.

ماڭىزدى وقيعالار. قازاقتىڭ ءۇشىنشى حانى. 1470-1490 جىلدارى قازاق حاندىعىنىڭ سىر بويىنداعى قالالار مەن وڭىرلەر ءۇشىن كۇرەسىن باستادى, ءبىرشاما جەڭىسكە قول جەتكىزدى. 1510 جىلى تاقتى قاسىم حانعا قالدىرىپ, سامارقانعا كوشىپ كەتتى.

4. قاسىم حان

شىعۋ تەگى. جانىبەك حاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1511-1521.

ماڭىزدى وقيعالار. قازاقتىڭ ءتورتىنشى حانى. قاسىم حان – حاندىقتىڭ كۇشەيۋ كەزەڭىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزگەن بيلەۋشى. بۇرىندىق حان تۇسىندا سىر بويى ءۇشىن جۇرگىزىلگەن كۇرەستەردە قازاق اسكەرلەرىنىڭ باس قولباسشىسى بولادى. XVI عاسىر باسىندا جانىبەك حان ۇلدارىنىڭ اراسىندا زور بەدەلگە يە بولىپ, 1510 جىلعى ماۋەرەنناحرداعى شايبانيلىق بيلەۋشى مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ قازاق جەرىنە جاساعان جورىعىنا تويتارىس بەرىپ, ونىڭ اسكەرىن ۇلىتاۋداعى ۇرىس بارىسىندا تاس-تالقان ەتىپ جەڭەدى. وسى وقيعادان كەيىن بۇرىندىق حان امالسىزدان سامارقان جاققا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى دا, قاسىم حان قازاق ەلىنىڭ تاعىن يەلەنەدى. 1511-1512 جىلدارى ماۋەرەنناحرداعى ساياسي داعدارىستى پايدالانىپ, وڭتۇستىك باعىتتا تاشكەنتكە دەيىنگى جەرلەردى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا قوسادى. 1516-1521 جىلدارى باتىس باعىتتا نوعاي ورداسىنداعى ساياسي داعدارىستى پايدالانىپ, قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ جەرىن ەدىل وزەنىنە دەيىن كەڭەيتەدى. نوعاي مىرزالارىن وزىنە تارتىپ, ولارمەن تۋىستىق قاتىناس ورناتادى.

قاسىم حاننىڭ تۇسىندا ەلدىڭ ىشكى بىرلىگى تۇراقتانىپ, قازاق حالقىنىڭ سانى ءبىر ميلليونعا جەتەدى. ىشكى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» اتتى زاڭدار جيناعى ومىرگە كەلەدى. اسكەرىنىڭ سانى ءۇش ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتىپ, قاسىم حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا قازاق حالقى تۋرالى مالىمەتتەر ماسكەۋگە, ودان ءارى ەۋروپا ەلدەرىنە تارالادى. بارلىق ورتاعاسىرلىق پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە قاسىم حان تۋرالى تەك جاعىمدى اقپاراتتار باياندالادى. قاسىم حان 1521 جىلى قايتىس بولادى. سۇيەگى سارايشىق قالاسىنداعى حاندار زيراتىنا قويىلادى.

 5. ماماش حان

شىعۋ تەگى. قاسىم حاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1521-1522.

ماڭىزدى وقيعالار. ماماش حان اكەسىنەن كەيىن تاققا وتىرىپ, كوپ ۇزاماي ءوزارا بيلىك ءۇشىن بولعان كۇرەستە قازا تابادى. قازاق حاندىعى تاريحىندا «ۋاقىتشا السىرەۋ» كەزەڭى باستالادى.

 6. تاحير حان

شىعۋ تەگى. جانىبەك حاننىڭ نەمەرەسى, ادىك سۇلتاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1522/1523-1532/1533.

ماڭىزدى وقيعالار. ماماش حاننان سوڭ تاقتى يەلەندى. ونىڭ بيلىگى تۇسىندا قازاق حاندىعىندا ساياسي داعدارىس كۇشەيە تۇسەدى. بىرنەشە رەت سىرتقى قارسىلاستاردان جەڭىلىس تابادى. «ۋاقىتشا السىرەۋ» كەزەڭى ودان ءارى جالعاسادى.

 7. احمەت حان (قوجا احمەت)

شىعۋ تەگى. جانىبەك حاننىڭ نەمەرەسى, تۋعان اكەسى بەلگىسىز.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1534-1537.

ماڭىزدى وقيعالار. تاحير حاننان سوڭ قازاق حاندىعىندا ءبىر مەزگىلدە  بىرنەشە حان پايدا بولادى. باتىس بولىكتە  احمەت (قوجا احمەت) حان بولادى. نوعايلارمەن بولعان ۇرىستاردىڭ بىرىندە جەڭىلىس تاۋىپ, قازا تابادى.

 8. توعىم حان

شىعۋ تەگى. جانىبەك حاننىڭ نەمەرەسى, جادىك سۇلتاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1533/1534-1537/1538.

ماڭىزدى وقيعالار. توعىم حان قازاق حاندىعىنىڭ «السىرەۋ  كەزەڭىندە» حان بولىپ, شاعاتايلىقتارمەن بولعان ۇرىستىڭ بىرىندە قازا تابادى.

9. بۇيداش حان

شىعۋ تەگى. تاحير حاننىڭ باۋىرى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1533/1534-1537.

ماڭىزدى وقيعالار. جەتىسۋ جەرىندە بيلىك قۇرادى. تاشكەنت بيلەۋشىسى باراق حان ۇلى دەرۆيش سۇلتانمەن بولعان ۇرىستا  24 سۇلتانمەن بىرگە قازا تابادى.

 10. حاقنازار حان

شىعۋ تەگى. قاسىم حاننىڭ كىشى ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1538-1580.

ماڭىزدى وقيعالار. قازاق حاندىعىنىڭ قايتا ورلەۋ كەزەڭى حاق­نازار حاننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. بيلىگىنىڭ العاشقى ون جىل­دىعىندا سىرتقى قاتىناستاردا بەلسەندىلىك كورسەتپەيدى, ىشكى قا­تىناستاردى رەتتەۋگە كۇش سالادى. 1550-جىلدارى نوعاي ورداسىنداعى ساياسي داعدارىس بارىسىندا حاقنازار حان نوعاي ىسىنە بەلسەنە ارالاسىپ, يسمايىل ءبيدىڭ قارسىلاستارى – شەيح-ماماي بي مەن ءجۇسىپ ءبيدىڭ ۇلدارى مەن جاقتاستارىنا قولداۋ كورسەتەدى. 1560-جىلداردىڭ  سوڭىندا نوعاي بيلەۋشىسى ءدىن-احمەت بيگە (1563-1578) قارسى كۇرەسىپ, نوعايلاردى جەم وزەنىنەن جايىق وزەنىنە دەيىن ىعىستىرادى.1570-جىلدارى حاقنازار حان سارايشىقتى يەلەنەدى. ول نوعايلارمەن كۇرەستە ءوزىنىڭ تۇپكى ماقساتى – ەدىل مەن جايىق وزەندەرىنىڭ ارالىعىن يەمدەنۋ ەكەنىن اشىق بىلدىرەدى. حاقنازار حان نوعاي ورداسىنا قارسى كۇرەس بارىسىندا قىرىم حانىمەن بايلانىس ورناتادى. قازاق حاندىعىنىڭ سولتۇستىكتەگى شەكاراسىن قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا ءسىبىر حانى كوشىممەن قاتىناس ورناتادى. ماسكەۋ پاتشاسى IV يۆان كوشىمگە قارسى كۇرەستە حاقنازار حانمەن بايلانىس ورناتۋعا ءماجبۇر بولادى. حاقنازار حان وڭتۇستىك باعىتتا بۇحارا مەن تاشكەنت بيلەۋشىلەرى اراسىنداعى قايشىلىقتى پايدالانىپ, سىرداريا بويىنداعى قالالاردى يەمدەنۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزەدى. وسى جولدا 1580 جىلى ءساۋىر ايىندا تاشكەنت بيلەۋشىسى بابا سۇلتاننىڭ وپاسىزدىعىنان قازا تابادى.

 11. شىعاي حان

شىعۋ تەگى. جانىبەك حاننىڭ نەمەرەسى, جادىك سۇلتاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1580-1582.

ماڭىزدى وقيعالار. شىعاي حان جاس كەزىندە دەشتى قىپشاققا اتى شىققان ءارى باتىر, ءارى قولباسشى بولعان. حاقنازار حاننىڭ جانىنداعى ەڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان. حاقنازار حان قازا تاپقاننان كەيىن 1580 جىلى ماۋسىم ايىندا حان لاۋازىمىمەن دەرەكتەردە ەسىمى كەزدەسە باستايدى. 1580-1581 جىلى تاشكەنت بيلەۋشىسى بابا حاننان جەڭىلىس تابادى. 1581 جىلى ماۋسىم ايىندا ىشكى ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى بۇحارا بيلەۋشىسى II ابداللاح حاننىڭ قولىنا كەلىپ, حودجەنتكە يەلىك ەتەدى. 1582 جىلى قايتىس بولادى.

 12. تاۋەكەل حان

شىعۋ تەگى. شىعاي حاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1583/1584-1598.

ماڭىزدى وقيعالار. 1586 جىلى تاۋەكەل حان العاش رەت II ابدال­لاحتىڭ يەلىگىندەگى تاشكەنت وڭىرىنە جورىق ۇيىمداستىرادى. كەلەسى جىل­دارى تاۋەكەل حان نەگىزگى قارسىلاسىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن باسقا كورشى­لەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ۇمتىلادى. شىعىس تۇركىستاندا ءوزارا كۇرەسىپ جاتقان شاعاتايلىق بيلەۋشىلەردىڭ ءبىر توبىنا قولداۋ كورسەتەدى.

قالماق تايپالارىنىڭ ءبىر تارماعىنا ءىنىسىن بيلەۋشى ەتىپ قويادى. قارا­قالپاق تايپالارىنا ءبىر ۇلىن بيلەۋشى ەتەدى. 1590-جىلداردىڭ ورتاسىندا ماسكەۋمەن ەلشىلىك بايلانىس ورناتادى. II ابداللاحقا قارسى كۇرە­سۋ ءۇشىن يران بيلەۋشىسى I ابباس شاحتىڭ ەلشىلەرىمەن بايلانىسادى.  ورتاق قارسىلاسقا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن بولاشاقتاعى جوسپارلارىن الدىن الا كەلىسەدى.1597 جىلى جانە 1598 جىلى ەكى رەت ماۋەرەنناحرعا جورىق جاساپ, ەكىنشى جورىق بارىسىندا تاشكەنت, سامارقاند قالالارى مەن وڭىر­لەرىن باعىندىرادى. بۇحارا تۇبىندەگى شايقاستا اۋىر جارالانىپ, قازا تابادى. تاۋەكەل حاننىڭ ماۋەرەنناحرعا جاساعان جورىقتارىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا سىرداريا وزەنى بويىنداعى جەرلەر تاشكەنت قالاسىمەن قوسا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا قوسىلادى. ءسويتىپ تاۋە­كەل حان­نىڭ تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ ەتنوستىق اۋماعىنىڭ قالىپ­تاسۋى اياق­تالادى.

 13. ەسىم حان

شىعۋ تەگى. شىعاي حاننىڭ ۇلى, تاۋەكەل حاننىڭ ءىنىسى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1598-1616 جانە 1627-1628.

ماڭىزدى وقيعالار. ەسىم حان – قازاق تاعىندا ەكى رەت وتىرعان بيلەۋشى. ول ماۋەرەنناحرداعى جاڭا اۋلەت – اشتارحانيلارمەن كەلىسىمگە كەلىپ, وڭتۇستىكتەگى قازاق حاندىعىنىڭ يەلىكتەرىن مويىنداتادى. سىر بويىنداعى ياسسى قالاسىن قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي ورتالىعىنا اينالدىرىپ, ول  تۇركىستان دەپ اتالا باستايدى. سول تۇستان باستاپ قازاق حاندارى مەن اتاقتى سۇلتاندار مەن بەلگىلى تاريحي تۇلعالار قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى جانىنا جەرلەنەدى. قالىپتاسقان جاڭا ۋاقىت تالاپتارىنا ساي قوعامدىق قاتىناستى رەتتەۋ ءۇشىن بۇرىنعى زاڭداردى جاڭعىرتادى. ەل اۋزىندا ول زاڭدار – «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەگەن اتاۋمەن قالادى. تاشكەنتتەگى قازاق بيلەۋشىسى تۇرسىن مۇحاممەد حانمەن قايشىلىقتا بولىپ, 1616-1624 جىلدارى شىعىس تۇركىستانعا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. كەيىننەن  تۇرسىن مۇحاممەد حانمەن كەلىسىپ, تۇركىستانعا قايتىپ ورالادى.1627 جىلى وپاسىزدىعى ءۇشىن تۇرسىن حانعا قارسى شىعىپ, ونى ولتىرەدى, ال ءوزى كەلەسى جىلى قايتىس بولادى. ەسىم حاننىڭ دەنەسى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى جانىنا جەرلەنەدى.

 14. تۇرسىن حان

شىعۋ تەگى. جانىبەك حاننىڭ ۇرپاعى, جالىم سۇلتاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1616-1627.

ماڭىزدى وقيعالار. 1613/1614 جىلى تاشكەنت قالاسىنىڭ بيلەۋشىسى, ال 1616 جىلى بۇحارا بيلەۋشىسى يمامقۇلي حاننىڭ قولداۋىمەن ەسىم حاندى شىعىس تۇركىستانعا ىعىستىرىپ, قازاق تاعىن يەلەنەدى.1625 جىلى ەسىم حانمەن قايتا تاتۋلاسادى. 1627 جىلى انت بۇزعانى ءۇشىن ەسىم حاننىڭ قولىنان قازا تابادى. حالىق اۋىز ادەبيەتىندە «انت بۇزۋشى» حان رەتىندە قالدى.

 15. جانىبەك حان

شىعۋ تەگى. شىعاي حاننىڭ ۇلكەن ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1628/1629-1646/1647.

ماڭىزدى وقيعالار. ەسىم حاننىڭ ۇلكەن ۇلى رەتىندە اكەسىنەن سوڭ تاقتى يەلەنەدى. ۇزاق جىلدار بويى جانىبەك حان ەسىمى تاريحتا ۇمىت قالىپ كەلدى. تەك سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋلەردە ونىڭ ەسىمى ءوز ورنىن تابا باستادى. ونىڭ بيلىگى تۇسىندا العاش رەت جوڭعارلارمەن سوعىس باستالدى. سول سەبەپتى 1628-1652 جىلدار قازاق حاندىعى تاريحىندا «جوڭعارلارمەن العاشقى كۇرەستەر كەزەڭى» دەپ اتالادى. شامامەن, 1646/1647 جىلى قايتىس بولعان.

16. جاڭگىر حان

شىعۋ تەگى. شىعاي حاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1646/1647/1652.

ماڭىزدى وقيعالار. «جوڭعارلارمەن العاشقى كۇرەستەر كەزەڭىنىڭ» باسىندا ەسىم حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جانىبەك تاقتى يەلەنسە, كەلەسى ۇلى جاڭگىر سۇلتان اسكەرگە باس قولباسشى بولادى.

1635 جىلعى العاشقى قازاق-جوڭعار سوعىسىندا جاڭگىر سۇلتان جوڭ­عار­لارعا تۇتقىنعا تۇسەدى, بىراق كوپ ۇزاماي جوڭعار تۇتقىنىنان بو­ساپ شىعادى. جوڭعاريا قۇرىلتايىنىڭ باسشىسى حۇندەلەن تايشى­نىڭ قىزىنا ۇيلەنەدى. بولاشاق قازاق حانى – تاۋكە حان وسى نەكەدەن دۇنيە­گە كەلەدى.

1643-1644 جىلعى قىس ايلارىنداعى جوڭعارلاردىڭ قازاقتارعا جورىعىندا 50  مىڭدىق جاۋ اسكەرىنە 600 قازاق ساربازىمەن وربۇلاق دەگەن جەردە تويتارىس بەرەدى. سامارقاننان ءجالاڭتوس باتىر باستاعان 20 000 اسكەر كەلىپ جەتەدى دە, جوڭعار حونتايشىسى كەرى شەگىنەدى. وسى شايقاستان كەيىن كوپ ۇزاماي اعاسى قايتىس بولىپ, جاڭگىر حان تاقتى يەلەنەدى. جوڭعاريا تاراپىنان بولاتىن جورىقتارعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن شىعىس تۇركىستانداعى شاعاتاي اۋلەتىنىڭ, ماۋەرەنناحرداعى اشتارحانيلار اۋلەتىنىڭ بيلەۋشىلەرىمەن وداقتار قۇرۋ ماقساتىندا بىرنەشە مارتە ەلشى اتتاندىرادى. 1652 جىلعى كەزەكتى قازاق-جوڭعار سوعىستارىنىڭ بىرىندە جاڭگىر حان قازا تابادى. سۇيەگى تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى جانىنا جەرلەنگەن.

 17. بەلگىسىز

شىعۋ تەگى. بەلگىسىز.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1652-1680.

ماڭىزدى وقيعالار. قازاق حاندىعى تاريحىندا بۇل جىلداردى «بەلگىسىز جىلدار» كەزەڭى دەپ اتاۋعا بولادى.

 18. تاۋكە حان

شىعۋ تەگى. جاڭگىر حاننىڭ ۇلى.

بيلىك قۇرعان جىلدارى. 1680-1715.

ماڭىزدى وقيعالار. تاۋكە حاننىڭ تولىق اتى-ءجونى – تاۋەكەل – مۇحاممەد باتىر حان. جاڭگىر حاننىڭ قالماق ايەلىنەن تۋعان ۇلى. تاۋكە حاندى جاس كەزىنەن اكەسى مەملەكەتتىك بيلىككە ارالاستىرىپ, بىرنەشە رەت شىعىس تۇركىستانعا ەلشىلىك قۇرامىنا قوسىپ جىبەرەدى. تاۋكە حانعا قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ماتەريالدارى بويىنشا ول 1680 جىلى بيلىككە كەلگەن. تاۋكە حان ىشكى ساياساتتا قازاق قوعامىنداعى قاتىناستاردى رەتتەۋ جانە دامىتۋ ماقساتىندا جاڭا زاڭدار جيناعىن اتاقتى بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن شىعارادى. ول زاڭدار قازاق تاريحىندا تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» دەپ اتالادى.

تاۋكە حاننىڭ رەفورمالارىنا ساي بيلەر ينستيتۋتىنىڭ ءرولى ارتىپ, بيلەر سوت مىندەتتەرىمەن قاتار اكىمشىلىك مىندەتتەردى دە اتقارادى. سىرتقى ساياساتتا كورشى ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق,  ەلشىلىك قاتىناستاردى كۇشەيتەدى. تاۋكە حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا شىعىستاعى كورشى جوڭعاريامەن قاتىناس كۇردەلى بولسا دا, ولاردىڭ جورىقتارىنا تويتارىس بەرىلدى. تاۋكە حانعا دەيىنگى قازاق قوعامىنداعى داعدارىستار مەن   تاۋكە حاننان كەيىنگى قالىپتاسقان ساياسي بىتىراڭقىلىق جاعدايدى تاۋكە حان بيلىك قۇرعان جىلدارمەن سالىستىرا كەلە, تاريحشىلار ول كەزەڭدى شارتتى تۇردە «التىن عاسىر» دەپ اتايدى.

1715 جىلى تاۋكە حاننىڭ قايتىس بولۋىنان كەيىن قازاق قوعامىن­داعى سايا­سي داعدارىستىڭ كەسىرىنەن ءبىرتۇتاس قازاق حاندىعى ساياسي بىتىراڭقىلىققا ۇشىرايدى دا, ءۇش جۇزدە جەكە  حاندىقتار پايدا بولادى. ءسويتىپ قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ءبىر عاسىرعا سوزىلعان بىتىراڭقىلىق ءداۋىر باستالادى. ال XIX عاسىردىڭ 20-جىلدارى رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتى بارىسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى حاندىق بيلىك ءبىرجولاتا جويىلادى.

 

بەرەكەت كارىباەۆ,

ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى