اعارتۋشىلىقتى التىنسارينمەن بىرگە باستاعان بەسەۋ كىم؟

ورىنبور باسقارماسى تورعايعا – ىبىراي ءالتىنساريندى, ىرعىزعا – شاحمۇرات ق ۇلى­بەكوۆتى, ترويتسكىگە – نۇرىم مۇڭسىزباەۆتى, №1 فورتقا, ياعني ارال تەڭىزى ماڭىنداعى رايىم بەكىنىسىنە – جولمۇحاممەد بايجانوۆتى, پەروۆسكىگە  حاليلۋلا قۇنانوۆتى جىبەرەدى. ال م.باحتياروۆ ورىن­بورداعى مەكتەپتە قالادى.

1861 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە ترويتسكى قالاسىندا تۇڭعىش ورىس-قازاق مەكتەبى اشىلادى. ونىڭ اشىلۋ راسىمىنە ۆ.گريگورەۆتىڭ ءوزى ارنايى بارىپ قاتىسادى جانە مەكتەپ تۋرالى ماقالا دا جازادى. دالالىق ولكەدەگى ورىس-قازاق مەكتەپ­تەرىنىڭ تاريحى وسىلايشا باستالدى.

كورنەكتى قايراتكەر-اعارتۋشى ى.التىن­سارين 1850 جىلى اشىلعان وقۋ مەرزىمى 7 جىل, قۇرى­لىمى 4 كلاستان تۇراتىن ورىنبور مەكتەبىندە وقىعانى بەلگىلى. ول – اتالعان مەكتەپتىڭ 20 وقۋشىدان تۇراتىن العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى. ولار مەكتەپتەن كەيىن رەسەي اكىمشىلىگىنىڭ دالالىق ولكەنى باس­قارۋ جۇيە­سىندەگى قىزمەتتەرگە تارتىلدى.

ورىنبور قالاسىندا قازاق بالالارىنا ارنايى اشىلعان ورىس مەكتەبىنىڭ جالپى ءتارتىبى 1844 جىلى قابىلدانعان «ورىنبور قازاقتارىن باسقارۋ ەرەجەسىندە» بەكىتىلەدى. اشىلۋ تاريحى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ورىنبور مەك­تەبى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرا­مىنداعى بوگدە جۇرتتاردىڭ الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋ جو­لىن­داعى ۇلكەن جەتىستىك رەتىندە باعالاندى. ءحىح عاسىرداعى باسىلىمدار مەك­تەپتىڭ ماڭىزىن وسىلاي باعالادى.

1852 جىلى ورىنبوردىڭ تۋماسى, سۋرەتشى ا.ف.چەرنىشەۆ مەك­تەپتە بولىپ, ونىڭ جۇمى­سىمەن تانىسىپ, 1853 جىلى ورتالىق گازەت­تەردىڭ بىرىندە «شكولا دليا كير­گيزسكيح دەتەي ۆ ورەنبۋرگە» دەگەن اتپەن ماقالا جاريالايدى. اۆتور ورىنبور مەكتەبىنىڭ ور­نالاسقان مەكەنجايىن, ونىڭ ال­عاشقى اشىلۋ تاريحىن, كۇن ءتارتىبىن, وقۋشىلاردىڭ حال-جاع­دايىن باياندايدى, وقۋ ور­نى­نىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمى­سى­نا تاڭدانىس ءبىلدىرىپ, ونى ريزا كوڭىلمەن سيپاتتايدى جانە مەك­تەپتىڭ ىشكى كورىنىسى مەن وقۋ­شى­لارىن قىلقالام بوياۋىنا ارقاۋ ەتەدى.

سونىمەن قاتار سۋرەتشى ورىن­­بورداعى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن وقۋ­شىلاردىڭ مەرەكەلىك, جازدىق, جازدىق-كوشپەلى, قىستىق, قىستىق-سىنىپتىق كيىمدەرىن كورسەتۋ ماق­ساتىندا بەس بالانى سۋرەتكە سالادى. اۆتور ولار تۋرالى بىلاي دەيدى: «وزدەرى ءبىر عاجاپ بالالار: ۇقىپتى, سۇيكىمدى, بايسالدى, ولار وزگە ازياتتىقتار سياقتى سال­ماقتى قوزعالادى, قۇددى بۇكىل ادام­زاتقا ءتان دانىشپاندىقتى بوي­لارىنا ءسىڭىرىپ العان سياقتى; كەيىن بۇلاردان قانداي جەمىس كۇتۋگە بولادى؟ سىزدەر مەنىڭ بالا­لارعا قاراپ وتىرىپ ءوز قولىممەن سالىنعان سۋرەتتە بەس دانىشپاندى كورىپ وتىرسىزدار».

ا.چەرنىشەۆ «بەس دانىشپان» دەگەن 5 شاكىرت مەكتەپكە العاش قابىل­دانعان 30 بالا اراسىنان تاڭدالىپ الىنعانى انىق. ءبىزدى مازالايتىن ساۋالدىڭ ءبىرى – سۋرەتتەگى بەس ۇلدىڭ بىرەۋى ى.التىنسارين بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگى. ويتكەنى ول مەكتەپكە قابىلدانعان كۇننەن-اق پىسىقتىعىمەن, ەلگەزەكتىگىمەن كوزگە تۇسەدى, وقۋدى ۇزدىكتەر قاتا­رىندا ءتامامدايدى. ءوزىن اۋىل­دان قالاعا وقۋعا الىپ كەلگەن جەتىباي وتەمىسوۆتى ورىن­بوردا قالدىرۋعا شەكارالىق كوميسسيا تورا­عاسىنا ءوتىنىش ايتىپ, ونى مەكتەپ جانىندا قالدىرادى. ج.وتەمىسوۆ 7 جىل مەكتەپتە بالا­لاردىڭ تاربيەسىن قاداعالاۋعا كومەكتەسەدى. سۋرەتتە كەسكىندەلگەن بالالاردىڭ ىشىندە قاي­سىسى ى.التىنسارينگە ۇقساي­تىنىن نەمەسە ونىڭ جوقتىعىن كاسىبي سۋرەتشىلەر انىقتاي الادى دەپ سەنەمىز. سەبەبى ى.ءالتىن­ساريننىڭ كەسكىنى بىزدەرگە فوتوسۋرەت ارقىلى ساقتالىپ جەتتى.

ا.چەرنىشەۆتىڭ «بەس دانىش­پانى» قاتا­رىندا, بالكىم, ى.ال­تىن­سارينمەن بىرگە مەكتەپتە وقىعان, كەيىن ءتۇرلى قىزمەت اتقار­عان ش.ق ۇلىبەكوۆ, ن.مۇڭ­سىزباەۆ, م.باحتياروۆ, ش.كوشەر­باەۆتار بار شىعار؟ كىم بىلگەن؟

1857 جىلى شەكارالىق كوميسسيا اكىمشىلىكتە اۋدارماشىلىق جۇ­مىسقا ماشىقتانۋدى يگەرۋگە جانە مەكتەپكە قابىل­دانۋ­شىلاردىڭ وقۋىنا كومەكتەسۋى ءۇشىن مەكتەپتىڭ ءۇش تۇلەگىن – ش.ق ۇلى­بەكوۆ, ش.كوشەرباەۆ, م.باح­­تياروۆتى ورىنبوردا قال­دىرادى. 1858-1860 جىلدارى ولار اكىمشىلىك تاپسىرماسىمەن شەكارالىق كوميسسياعا اۋدارماشى بولىپ قىزمەت جاساعان ن.يلمينسكيگە ورىس تىلىندەگى ءىس قاعازدارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋعا, مەكتەپتىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋعا, قازاق فولكلورى ۇلگىلەرى مەن قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق سوزدىك قورىن  جازىپ الۋعا كومەكتەسەدى.

ن. يلمينسكي اكىمشىلىك جانىندا كومەك­شىلىككە قالعان تۇلەك­تەردىڭ ءبىرى – مەرعالي باح­تياروۆ تۋرالى بىلاي  دەپ جازادى: «مەن بۇل بوزبالالاردىڭ كومەگىمەن قازاق مەكتەبىمەن تانىستىم. مەك­تەپكە ءوزىنىڭ كەزەكشىلىگىندە باق­تياروۆ الىپ كەلدى. ول وتە سىمباتتى, پىسىق, شاشى قاپ-قارا, قازاقى ءپىشىندى جاپ-جاس جىگىت ەدى. گيمناستيكانى جاقسى جاسايدى ءارى شەبەر ءبيشى,  سكريپكادا دا كەرەمەت وينايدى – وسىنىڭ ءبارىن ول ءوز بەتىنشە ۇيرەنگەن».

ن.يلمينسكي 1859 جىلدىڭ قىس ايلارىندا ماراباي اقىندى ورىنبورعا الدىرتىپ, شاحمۇرات ق ۇلىبەكوۆتىڭ كومەگىمەن «ەر تار­عىن» جىرىن جازىپ الادى. كەيىن ول جىر باسپا بەتىندە جاريالانىپ, قازاق دالاسىنىڭ ءبىر تۇپكىرىندە اشىلعان مەكتەپتەردىڭ وقۋ ۇردىسىنە قوسىمشا كىتاپ رەتىندە پايدالانىلادى. سونىمەن قاتار ن.يلمينسكي ورىنبور كەزەڭىندەگى جيناعان ماتەريالدارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاق ءتىلى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىسىن جا­زادى.

تۇيىندەي كەلگەندە, دالالىق ولكەگە ۇستاز­دىق ەتۋگە سۋرەتتەگى «بەس دانىشپان» اتتاندى ما, ال­دە جوق پا, ول ماڭىزدى ەمەس. ماڭىز­دىسى – ونىڭ بۇگىنگى تاريحي تانىمداعى را­مىزدىك سيپاتقا يە بولعان مازمۇنىندا دەپ وي­­لايمىز.

الماسبەك ابسادىق,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى