ەۋروپانىڭ بىزدەن مادەنيەتى جوعارى ەكەنىن مويىنداپ ءجۇرمىز. بارلىق سالاداعى ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, ەكونوميكاسىن وركەندەتىپ, ادامزات قوعامىنىڭ الدىنا كەتكەندىگى جوعارى مادەنيەتتىڭ ارقاسىندا دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ولاردىڭ مادەنيەتىنىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى سول, ولار تەك ەڭبەكپەن تاپقان تيىندى عانا باعالايدى. بىرەۋدەن سىي دامەتۋ دەگەن ولاردا اتىمەن جوق. ءوزىنىڭ قارىم-قابىلەتىنشە تاپقان ەڭبەكاقىسىن قاناعات تۇتىپ, ارتىق بىردەڭەنى كولدەنەڭنەن تابۋدى ويعا دا المايدى.
2010 جىلى استانامىزدا ەقىۇ ەلدەرىنىڭ كوپتەن بەرى وتكىزىلمەگەن ءسامميتى بولدى. سول جىلى ءبىزدىڭ ەل 56 مەملەكەت مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن وسى ۇيىمنىڭ توراعاسى ەدى. بىزگە دەيىن ۇيىمنىڭ ءسامميتى 11 جىل بويى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ۇيىمداستىرىلماعان, سونى تاريحقا «استانا ءسامميتى» دەگەن اتپەن ەنگىزىپ, قازاقستان عانا وتكىزە الدى. وعان ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردان 73 رەسمي دەلەگاتسيا كەلدى. سونىڭ ىشىندە ءتورت جۇزدەي شەتەلدىك جۋرناليستەر بولدى. ءبارىن قۋانتىپ, ءماز قىلامىز دەپ ويلاعان بولۋ كەرەك, ءبىزدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلار وسىندايدا ەجەلگى ادەتىمىزگە باسىپ, ولارعا باعالى سىيلىقتار دايىنداپتى. ارينە, ىشتەرىندە باعالى سىيلىق بەرۋ ارقىلى جۋرناليستەردىڭ اۋزىن الىپ, ولاردىڭ ءوز ماقالالارىن جاعىمدى جازۋىنان دا دامە بولعان شىعار...
ال بىراق... ەۋروپالىق جۋرناليستەر قاتتى شوشىنىپ, بۇل سىيلىقتى الۋدان باس تارتقان. ارينە, مەملەكەتتىك شەنەۋنىك باس تارتسا ول تۇسىنىكتى بولار ەدى, ويتكەنى ولارعا باعالى سىيلىق الماۋ زاڭمەن بەلگىلەنگەن. ال ءجۋرناليستىڭ سىيلىقتان باس تارتۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ەستىگەن جەردە ءبارىمىز دە تاڭىرقاپ قالدىق. سويتسەك, بۇل ءتۋابىتتى تاربيەدەن, بىرەۋدەن سەبەپسىز ەشتەڭە الماۋ, ارتىق دۇنيە ءدام ەتپەۋ, بىرەۋدىڭ جومارتتىعىن پايدالانباۋ, ەڭبەگىن جەمەۋ سياقتى باسقا ەگىلگەن دۇرىس سالتتان ەكەن. بىرەۋدىڭ نارسەسىن پايدالانىپ كەتۋ, ارباۋمەن الىپ قويۋ ءداستۇرى ولاردا بالا جاسىنان قالىپتاسپاعان. وسىنىڭ ارتى سايىپ كەلگەندە كوررۋپتسيانىڭ دا جولىن كەسكەن. سىبايلاس جەمقورلىق بولماعاندىقتان, جوعارىدا ايتقانداي, ولاردىڭ ەلدەرىنىڭ دامۋى دا جوعارى, تابىستارى دا تولىمدى.
ال بىزدە شە... ءبىز تۋعاننان دەمەسەك تە ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقاننان بىرەۋدەن سىيلىق ءدام ەتۋگە بەيىمدەلە باستايمىز. الدىمەن تۋعان كۇنىڭ دەپ ءبىر بەرەدى, ودان مەرەكەلەردە بەرەدى, مەكتەپتە جاقسى وقىساڭ ءۇش بەرەدى, ۇيگە شاقىرىلعان قوناق ءتورت بەرەدى... سولاي-سولاي كەتە بەرەدى. الدا-جالدا سىيلىق بەرىلمەي قالسا الۋشى عانا ەمەس, اتا-اناسىنىڭ دا وكپەسى دايىن تۇرادى. سىيلىق بەرگەندى ءبىز اقكوڭىلدىلىك, جومارتتىق, ءتىپتى جاناشىرلىق دەپ ساناپ, وعان قۇرمەتپەن قارايمىز.
ءسويتىپ, بىزدە بىرتە-بىرتە سىيلىقتىڭ كۋلتى قالىپتاسقان. ول ۇيدەن شىعىپ, قىزمەت ىستەگەن, جۇرگەن-تۇرعان ورنىڭا دا ۇلاسادى. ول بولماسا كادىمگىدەي قوڭىلتاقسىپ, بىردەڭە جەتپەي تۇراتىنداي. سونىڭ ىشىندە مۇعالىمدەرگە اتا-انالاردىڭ اقشا جيناپ, سىيلىق جاساۋى قاتاڭ قالىپتاسقان ءداستۇر بولىپ كەتكەن. ال ەگەر ءبىر اتا-انا قارسى شىعىپ, وسىنىمىز جول ەمەس, كوررۋتسيانىڭ باسى وسى دەسىنشى... ويبۋ, وندايدا «قازان بۇزعان» اتا-انانىڭ باسىنا يت تەرىسىن قاپتاپ, «اقىل ايتۋعا» ءبارى شەبەر.
ءوزىنىڭ كاسىبي مىندەتىن ورىنداپ, مەملەكەتتەن ەڭبەكاقى الىپ جۇرگەن ادامعا نەگە سىيلىق جاساۋىمىز كەرەك دەگەندى ەشكىم استە ويلامايدى. مەرەكە بولسا بولدى, تەك سىيلىق بەرۋگە اسىعامىز. ءداپ ءبىر مەرەكە سىيلىق ءۇشىن جاسالاتىن سياقتى. اسىرەسە, ايەل مۇعالىمدەردىڭ 8 ناۋرىز كۇنى سىيلىقتان قۇر قالاتىنى جوق...
ارينە, سيمۆوليكالىق قۇرمەت رەتىندە قالام, كىتاپ سىيلاۋ, شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ ءبىر شوق گۇل ۇسىنۋعا بولاتىن شىعار. مادەنيەتى جوعارى ەلدەر سويتەدى. ال ءبىز قازىر كەمىندە ءبىر سەبەت ءتاتتى-دامدىمەن قوسا ءبىر قۇشاق گۇل سىيلايمىز. ودان كەم بولسا «ۇيات سياقتى»... مۇندايدىڭ قۇنى 20-25 مىڭ تەڭگە تۇراتىنىن, ال بۇل ورتاڭقول شەنەۋنىكتىڭ ءبىر ايلىق تابىسىنىڭ بەستەن ءبىرى ەكەنىن ەشكىم دە ويلامايدى.
مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە سولاي. اسىرەسە باستىقتىڭ تۋعان كۇن, قىزمەتتە ءوسۋى, اتاق الۋى دەگەن سياقتىلاردىڭ بارىنە سىيلىق بەرەمىز. ءبىز پارا الۋدىڭ باسى وسى سىيلىق الۋدان باستالادى دەپ ەش ويلامايمىز. بالا كەزدەن سىيلىق الىپ داعدىلانىپ قالعانعاندىقتان شەنەۋنىكتەر ۇسىنىلعان پارانى دا سىيلىق دەپ قابىلداپ, قالتاعا جىمقىرا بەرەدى. ءتىپتى بىرەۋگە قىزمەتتىك مىندەتى بويىنشا جاقسىلىق جاساعان شەنەۋنىكتەر ۇنەمى كوزىمەن «سىيلىق» دامەتىپ تۇرادى. ويتكەنى, بالا جاسىنان سىيلىق الۋعا ۇيرەنگەن. مۇنىڭ پارا ەكەنىن بىلسە دە «جاقسىلىعىما جاقسىلىق جاسامايسىڭ با» دەگەندى كوزبەن ۇقتىرادى. ءوزىنىڭ مىندەتىن عانا ورىنداعانىن, سول ءۇشىن وكىمەت ەڭبەكاقى بەرەتىنىن ول ويلامايدى...
ارينە, سىيلىق بەرۋ بۇگىن باستالعان جوق جانە بىزدەن دە باستالعان جوق. ول بۇرىنعى, كەڭەستىك جۇيەدە دە بار بولاتىن. كومپارتيانىڭ كوممۋنيستەردى ءسوز جۇزىندە تازالىققا, شىنشىلدىققا, قاراپايىمدىلىققا ۇندەۋىمەن, قورقىتۋىمەن باستىقتار دا, قاراپايىم شەنەۋنىكتەر دە, مۇعالىمدەر دە باسىندا سىيلىق الۋدان قاشقالاقتاپ تۇراتىن. كەيىن, حرۋششەۆ-برەجنەۆتەردىڭ تۇسىنان باستاپ ءبارىنىڭ دە بۇعان ەتى ۇيرەندى. اقىرىن-اقىرىن قوعامنىڭ جازىلماعان داستۇرىنە اينالىپ كەتتى. ال سول زيانسىز سانالعان ءداستۇر قازىر ۇلكەن قوعامدىق پروبلەماعا اينالىپ وتىر. سىيلىق بەرە وتىرىپ ۇسىنۋشى وزىنە ءبىر پايدا ءدام ەتەدى. باستىقتان جوعارىراق قىزمەت نەمەسە كەزەكسىز سىياقى, مۇعالىمنەن بالاسىنا جاقسى باعا ءۇمىت ەتەتىنى ءسوزسىز. باستىق نەمەسە قاتارداعى شەنەۋنىك سىيلىق العان ادامىنا ەرەكشە قاراپ, ونىڭ كاسىبي شەبەرلىگى تومەن بولسا دا قولپاشتاپ, جۇمىسىنا وتىرىك ماقتاۋ جاسايدى, ءتىپتى قىزمەتىندە وسىرۋگە تىرىسادى. ءسويتىپ سىيلىق بىلىكسىز كادرلاردىڭ جوعارى ورلەۋىنە جول اشادى. بۇدان, سايىپ كەلگەندە قوعام جاپا شەگەدى.
مۇعالىم دە پەندە, «انا جولى ءبىر جاقسىلىق قىلىپ ەدى» دەپ ويلاپ, سىيلىق بەرگەننىڭ ءۇش الاتىن بالاسىنا ءتورت, ءتورت الاتىنعا بەستى قويىپ جىبەرەدى. بۇل ادىلەتسىزدىك قانا ەمەس, جاس بالاعا بەرۋمەن الۋعا بولاتىنىن كورسەتەتىن جامان ۇلگى. مۇنى كورگەن باسقا بالالار وزىنەن تومەن وقيتىن بالانىڭ باعاسى جوعارى بولعانىنا نارازى بولادى, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان سوققى الادى.
قالاي ايتساق تا قاراپايىم سىيلىقتىڭ ۇلانعايىر زيانى بار ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. اينالىپ كەلگەندە ول بۇكىل قوعامعا قاسىرەتىن تيگىزەتىن سىبايلاس جەمقورلىققا ۇلاساتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان قوعامدىق ورىنداردا, بارلىق مەملەكەتتىك مەكەمە-ۇيىمداردا سىيلىق بەرۋ مەن الۋعا زاڭدى تۇردە تيىم سالعان ءجون. ال ونى ۇيىمداستىراتىندارعا زاڭدى تۇردە قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلۋى كەرەك. سونىڭ ىشىندە بالاسى وقيتىن سىنىپتا سىيلىق الۋدى ۇيىمداستىراتىن شىعاننان شىققان شولاق بەلسەندىلەردى قۇرىقتاعان دۇرىس. بۇل بەلسەندىلەردىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ نەمەسە تامىر-تانىستارىنىڭ تاۋارلارىن وتكىزگىسى كەلىپ, اتا-انالارعا باس تارتۋعا بولمايتىن ءبىر «پايدالى» كەڭەستەر بەرىپ, اقىرى ولاردى العىزاتىن باس پايداسىن كوزدەگەندەر دە بولادى. ال مەكتەپ بىتىرەتىن بالاسى بار اتا-انالارعا وسىندايلار ءاربىر مۇعالىمگە سىيلىق الۋدىڭ «دۇرىس» ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ باعىپ, 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شىعىنداتقان كەزدەرى بولعانىن بىلەمىز...
ارينە, ءبىر كەزدە مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسى تومەن, تۇرمىستارى قيىن بولدى دەگەندى ويلاپ, اتا-انالار مۇنداي شىعىندارعا اۋىر تيسە دە ءۇنسىز كونىپ جاتاتىن. ال قازىر جوعارى كاتەگوريالى مۇعالىمدەر 400-500 مىڭ تەڭگەدەن ەڭبەكاقى الىپ جاتقاندا مۇندايدى الەۋمەتتىك قولداۋ دەگەنگە استە بولا قويماس.
اقشا جيناپ, سىيلىق جاساۋ مەكتەپتە عانا ەمەس, واوو مەن جوو-لاردا دا بار. «كۋراتورىمىزعا جيناپ جاتىرمىز» دەپ جۇگىرىپ جۇرگەن تالاي اتا-انالاردى دا كوردىك. قىسقاسى, قوعامىمىزدىڭ جەگى قۇرتىنا اينالعان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ءتۇپ تامىرى بولعان سىيلىق بەرۋ سالتى ابدەن ورىستەپ كەتكەن. ونى قۇرىقتاپ, تامىرىنا بالتا شاپپاساق, سىبايلاستىق تا ورىستەي بەرەدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى