اكەم مەكتەپتە تاريح پەن قوعامتانۋ پاندەرىنەن ساباق بەردى. سودان دا بولار, ۇيدە داستارقان باسىندا ساياسات, دەموكراتياعا قاتىستى اڭگىمەلەر ءجيى ايتىلاتىن. بىردە باتىستىق دەموكراتياعا قاتىستى ءسوز وربىگەندە اپكەم: «دەموكراتيا دەگەن بەتىمەن كەتۋ مە؟» دەپ ساۋال قويعانى بار.
ۇلكەن-كىشى دەمەي, بايىپپەن جاۋاپ بەرەتىن اكەم: «جوق, قالقام, دەموكراتيا دەگەن – وتە جاقسى دۇنيە. بىراق نە نارسەنى دە اسىرا پايدالانۋدىڭ زيانى بولادى. ماسەلەن, مادەنيەتى مەن تاربيەسى بار توپىراققا ەگىلگەن دەموكراتيانىڭ جەمىسى جاقسى جەتىلىپ, تۇتاس قوعامدىق يگىلىككە اينالادى. ال تامىرىنان تايىپ, جۇلگەسىنە جۇگەنسىزدىك جىبەرۋدى سونىمەن جابۋلاسا دەموكراتيا بەتىمەن كەتۋگە دە الىپ كەلەدى», دەپ تۇسىندىرگەن ەدى.
وسىدان 15 جىلداي بۇرىن بەلگياعا بارعان ساپارىمدا ءبىر جىنىستىلاردىڭ نەكەلەسۋىن كورگەنىم بار. سوقتالداي ەكى جىگىت نەكەسىن قيىپ, ونى تۋعان-تۋىستارى مەن دوس-جاراندارى قۇتتىقتاپ جاتتى. بەلگيا پارلامەنتىندە بولعانىمىزدا ەلدە ءبىر جىنىستىلاردىڭ نەكەلەسۋى زاڭداستارىلعانىن, ەندى سونداي وتباسىلاردىڭ بالا اسىراپ الۋى قاراستىرىلىپ جاتقانىن بىلدىك. ءار ەلدىڭ زاڭى باسقا دەگەن – وسى. دەموكراتيانىڭ بەتىمەن كەتكەنى سونداي, قايسىسىن اكە, قايسىسىن شەشە دەيتىنىن بىلمەيتىن وتباسىعا بالا اسىراپ الۋدى زاڭداستىرادى ەكەن, سەبەبى ولاردىڭ قۇقىقتارى شەكتەلمەۋى ءتيىس. ال سوندا بالانىڭ قۇقىعى قايدا قالادى؟ وتباسىنىڭ وسىنداي مودەلىن كورگەن بالانىڭ ەرتەڭى نە بولادى؟ وسىنى زاڭداستىرۋمەن بالا قۇقىعىنا زيان تيەر, ونىڭ داستۇردەن تىس ءتالىم-تاربيە الۋىنان كەلەشەگىنە نۇقسان كەلمەي مە دەگەن ويعا قالعانبىز. دەگەنمەن جات ەلدىڭ مۇنىسى بىزدەن اۋلاق بولاتىنداي كورىنگەن. «قۇلاق ەستىگەندى كوز كورەدى» دەگەندەي, ەۋروپا مەن امەريكادا ءبىر جىنىستىلاردىڭ ماحابباتىن, قۇقىعىن قورعايمىز دەپ شەرۋگە شىعادى, قىز بەن قىز, جىگىت پەن جىگىت اشىقتان اشىق مەن سوندايمىن دەپ جارياعا جار سالادى, سول جولدا كادىمگىدەي كۇرەسكە بەل بۋادى دەگەن اڭگىمەلەر تەك سولارعا ءتان ءتارىزدى ەدى. جوق, جۇلگەسىنە جۇگەنسىزدىك تۇسكەن, تابيعاتىنان تىس دۇنيەگە ەلىتكەن اداسۋدىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وركەن جايعىسى كەلەتىنىن كوردىك. جاعدايسىز, جايسىز ۇراندارىن وقىعاندا جانىڭ تۇرشىگىپ, يمانىڭ قاسىم بولادى ەكەن. دەموكراتيا, تولەرانتتىلىق دەگەننىڭ سوڭى جۇگەنسىزدىكتى دارىپتەۋگە اكەلسە, ەرتەڭىمىز نە بولار؟
ۇلگى ەتكەن ەۋروپانىڭ قارتايىپ بارا جاتقانى جەر-جاھانعا ايان. وتباسىلىق قۇندىلىقتار وردەن ەتەككە تۇسكەلى بالا تۋ ازايىپ, باتىس ەۋروپادا ادام سانى ميگرانتتاردىڭ ەسەبىنەن ۇلعايىپ جاتقانى دا بەسەنەدەن بەلگىلى جايت. ەۋروپانىڭ قاي قالاسىنان دا مۋلتيمادەنيەتتى ورتا, ياعني قىتايلىق, پالەستينالىق, سيريالىق, نيگەريالىق, تاعى باسقالاردىڭ تۇتاستاي اۋداندارىن كورۋ تاڭسىق ەمەس. ارزان ەڭبەك كۇشى ءۇشىن, ءارى قارتايىپ بارا جاتقان حالىقتى جاسارتۋ جولىنداعى امالسىز بولسا دا جاسالعان قادام. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, ەگەر ەلىمىزدەگى سوراقى كورىنىس باستالماي جاتىپ وشپەسە, سوڭى نە بولاتىنىن ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. جەرىڭنىڭ كەڭدىگىنە قىزىققاندار ءۇشىن كەرەگى دە سول ەمەس پە؟
قازاق ايەلى وسىعان دەيىن قانشاما رەت ۇلت الدىنداعى ۇلى مىندەتىن ادال ورىنداپ, 10-15-تەن بالا تاۋىپ, جويىلىپ كەتەردىڭ از-اق الدىندا تۇرعان حالىقتى تالاي امان ساقتاپ, جىعىلايىن دەگەن تۋىن تىكتەپ قالدى. بەرگى زاماندا دا الا قابىن ارقالاپ وتباسىمەن بىرگە ەل ەكونوميكاسىنىڭ نىعايۋىنا ۇلەسىن قوستى. ءالى دە قوسىپ كەلەدى. بىراق ايەلدىڭ وتباسىنا تيىن-تەبەن اكەلەمىن دەپ ەرىمەن قاتار تىنباي ەڭبەكتەنۋى, بالا تاربيەسىنە دەگەن ۋاقىتتىڭ ازدىعىنا الىپ كەلگەن جوق پا؟ اناسىنىڭ تيتىقتاعانىن كورۋ, جاسى جەتپەي قارتايعانىن كورۋ ءالى ساناسى قاتايماعان بالاعا وڭاي ما؟ وتكەندە ءجاسوسپىرىم قىز اتا-اناسى جۇمىسقا كەتكەندە ورتكە جانىپ كەتكەن بالالار جايىندا اڭگىمە بولعاندا: «نەگە بەس بالا تۋادى؟ ولار وزدەرىنىڭ از تابىس تاباتىنىن, باستارىندا باسپاناسى جوقتىعىن دا بىلە تۇرا تۋدى. اناسى تۇندە جۇمىستا, ەرتەڭىنە كەلگەن سوڭ شارشادىم دەپ جاتا ما, ءۇيىن جينايدى, تاماق ىستەيدى, كىر جۋادى جانە وت جاعاتىن ۇيدە تۇرادى. ول ايەل, ارينە, تىم ەرتە قارتايادى. ونىڭ ۇستىنە اقشالارى جەتىسپەيدى. ال سونىڭ ءبارىن بىلە تۇرا تۋ – جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى. ءبىر بالا تۋىپ اسىراي الا ما, سونى عانا تۋسىن, ال ەشتەڭەسى جوق بولسا ءتىپتى تۋماسىن. سوندا نە, تۋىپ-تۋىپ جاعىپ جىبەرىپ وتىرا ما؟» دەيدى.
جاسقا ءتان ماكسيماليستىك كوزقاراس بولعانىمەن, ءجاسوسپىرىم ويىنداعىسىن ايتتى. قوعامنىڭ بۇرىس جولدان دۇرىس جاققا بەت الۋىندا ايەلدىڭ وتباسىنا ورالۋى ماڭىزدى دەر ەدىم. ايەلگە بالا تاربيەسىنە دۇرىس قاراي الاتىنداي جاعداي تۋعىزۋ, كوپ بالالى وتباسىنى بارلىق جاعىنان دەمەۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلە دەر ەدىم. ء«بىر قوزى ارتىق تۋسا, ءبىر ءتۇپ جۋساننىڭ باسى ەكىگە ايرىلادى» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى قازىر وزگەرگەندەي. مەملەكەت وتباسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, ايەلدى بالا تاربيەسىنە قايتارىپ, وتاعاسىنىڭ بەدەلىن قالىبىنا كەلتىرمەسە, ساحارانى ساقتايتىن ۇرپاقتان ايىرىلۋ قاۋپى بار.