پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا تاريحىمىزدىڭ وتكەن عاسىرداعى اشتىق سىندى اقتانداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلە جاتقانىن, بۇل كۇردەلى ماسەلەگە ۇستامدىلىقپەن جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, زەرتتەۋلەردى تازا عىلىمي ۇستانىممەن جۇرگىزگەن دۇرىس دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
وسى باعىتتاعى ىرگەلى جۇمىستاردىڭ ءبىرى – پارلامەنت سەناتىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان «ازاتتىق جولىنداعى اقتاڭداقتار: اشتىق زارداپتارىنا شىنايى تاريحي كوزقاراس» تاقىرىبىنداعى دوڭگەلەك ۇستەل بولعانى بەلگىلى. وعان توراعالىق ەتكەن سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆ اتالعان تاقىرىپقا قاتىستى جۇيەلى, تاريحي فاكتىلەرگە سۇيەنگەن تەرەڭ ءارى جان-جاقتى زەرتتەۋلەر كەرەك ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالعان ەدى. مىنە, وسىنداي ۇستانىمدار ءبىزدىڭ اشتىق اقيقاتىن تەرەڭىرەك تاني تۇسۋىمىزگە جول اشادى دەگەن سەنىم مول.
سوندىقتان عالىمداردىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەت – قازاق حالقى تاپ كەلگەن اشتىقتى كەڭەستىك جانە جاھاندىق كەڭىستىكتە زەردەلەۋ دەپ بىلەمىز. سونداي-اق بۇل باعىتتا تاريح عىلىمىنا سۇيەنگەن ىزدەنىستەرمەن قاتار, سالاارالىق زەرتتەۋلەر دە قاجەت.
اشتىق – ورتاق ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق شەشىمدەردىڭ سالدارى. قازاق حالقىمەن قوسا, ۋكرايناداعى, سولتۇستىك كاۆكازداعى, ەدىل بويىنداعى حالىقتاردىڭ دا وراسان زور زارداپ شەگۋى وسىدان كەلىپ شىعادى.
سول تۇستاعى كەڭەستىك بيلىك اگرارلى ەلدى تەز ارادا باتىسپەن باسەكەلەسە الاتىن يندۋستريالى مەملەكەتكە اينالدىرۋدى كوزدەدى.
ورتالىقتا يندۋستريالاندىرۋدى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەسەبىنەن ىسكە اسىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. وسى ماقساتتا كەڭەستىك اۋىلدا ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى باستالعانى بەلگىلى. 1926 جىلعى ساناق بويىنشا تۇتاس كسرو حالقىنىڭ 82 پايىزى اۋىلدا تۇرسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇرعىنداردىڭ 91.5 پايىزى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ءومىر سۇرگەن بولاتىن. وسىعان قاراپ-اق, اۋىلعا جۇرگىزىلگەن كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ رەفورماسىنىڭ كەڭەس وداعىن تۇگەل دەرلىك قامتىعان ساياسات بولعانىن باعامداي الامىز.
عالىمدار اشتىقتىڭ ورىن الۋىندا استىق جانە ەت دايىنداۋ ناۋقانىنىڭ اسەرى بولعانىن ايتادى. بۇل ناۋقاننىڭ اياۋسىزدىقپەن جۇرگىزىلگەنى ءمالىم. كەڭەس وداعىنىڭ استىقتى اۋداندارى 1931 جىلى قۋاڭشىلىققا تاپ كەلگەن. سول سەبەپتى دە, 1930 جىلمەن سالىستىرعاندا 82 ملن تسەنتنەر استىق كەم جينالعان (1930 ج – 772 ملن تس, 1931 ج – 690 ملن تس). دەگەنمەن, وسى جايسىز جاعدايعا قاراماستان, مەملەكەتكە استىق وتكىزۋ جوسپارى تومەندەتىلمەگەن, كەرىسىنشە, كوبەيتىلگەن. وعان دالەل, شارۋالار ەگىن بىتىك شىققان 1930 جىلى مەملەكەتكە 221,4 ملن تسەنتنەر استىق وتكىزۋى كەرەك بولسا, 1931 جىلى بۇل كورسەتكىش 227 ملن تسەنتنەر كولەمىندە بەلگىلەنگەن ەكەن. قازاقستان, نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەلگەن ەل بولعانىنا قاراماستان, استىق جيناۋ ناۋقانىنان قالىس قالعان جوق.
ال ەت دايىنداۋ ناۋقانىندا, اسىرەسە 1929-1933 جىلدارى, ەلىمىزدەگى مال باسىنىڭ سانى 44,7 ميلليوننان 4,5 ميلليونعا دەيىن, ياعني 10 ەسەگە قىسقارىپ كەتكەن. عالىم قايدار الداجۇمانوۆ كەلتىرگەن دەرەككە سۇيەنسەك, 1929-1932 جىلداردىڭ ىشىندە مەملەكەتكە تاپسىرىلۋعا ءتيىس مال باسىنىڭ سانى – 11,3 ميلليون بولسا, ازايعان مالدىڭ ناقتى سانى – 36,7 ميلليونعا جەتكەن. باتىستىڭ بىرقاتار عالىمى قازاقستانداعى اشتىقتى پان-كەڭەستىك اۋقىمدا قاراستىرۋدى ۇسىنىپ كەلەدى. ماسەلەن, امەريكالىق تاريحشى سارا كەمەرون پان-كەڭەستىك كوزقاراس ارقىلى وداققا كىرگەن ءبىر وڭىردەگى ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگى ەكىنشى وڭىرگە قالاي اسەر ەتكەنىن, كەيبىر وڭىرلەردە نەلىكتەن اشتىقتىڭ قازاقستانداعى سەكىلدى كەڭ تارالماعانىن تۇسىنۋگە بولاتىنىن ايتادى.
سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ تا دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا اشتىق تۋرالى وبەكتيۆتى عىلىمي قورىتىندى جاساۋ ءۇشىن سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيەنى تولىقتاي قامتۋىمىز كەرەك دەگەن ورىندى پىكىر ايتقان ەدى. قالاي دەگەندە دە, ەلىمىزدەگى اشتىقتى كەڭەستىك كەڭىستىكتە سالىستىرا زەردەلەۋ ونىڭ اقيقاتىن اشۋىمىزعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى.
جاپپاي اشتىقتىڭ سەبەبى تۋرالى ايتقاندا سىرتقى ساياسي فاكتوردى دا نازاردا ۇستاعان ءجون. بولشەۆيكتەر باتىسپەن ۇنەمى يدەولوگيالىق كونفرونتاتسيادا بولعانى بەلگىلى. ورىس تاريحشىسى ۆيكتور كوندراشين كەڭەس وداعىنداعى جانە شەتەلدەردەگى كوممۋنيستەر كوپ ماسەلەدە قاراما-قايشى كوزقاراستا بولدى, بىراق ولاردى بىرىكتىرەتىن جالعىز عانا ۇستانىم بار ەدى, ول – انتيمپەراليستىك ۇستانىم دەيدى. سوندىقتان ەلدىڭ ىشىندەگى كەز كەلگەن ساياساتتى جاساقتاعاندا نە ىسكە اسىرعاندا كەڭەستىك بيلىكتىڭ موتيۆاتسيالارىنىڭ ءبىرى – كاپيتاليستىك قارسىلاستارىنا ەسە جىبەرمەۋ بولعانى انىق. سول سەبەپتى دە ورتالىق بيلىك باتىسپەن باسەكەلەستىك قاعيداسىنا سايكەس كەز كەلگەن جولمەن ەلدى جەدەل جاڭعىرتۋدى ىسكە اسىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەگەن سەكىلدى. وعان دالەل يوسيف ءستاليننىڭ ءسوزى. ول 1931 جىلى ءبىز الدىڭعى قاتارلى ەلدەردەن 50-100 جىلعا قالىپ قويدىق, ولاردى ون جىلدىڭ ىشىندە قۋىپ جەتۋىمىز كەرەك, ونسىز ءبىزدى ولار كۇيرەتىپ تىنادى دەگەن مازمۇنداعى ءسوزدى تەگىن ايتقان جوق.
يدەولوگيالىق كونفرونتاتسيانىڭ اسكەري كيكىلجىڭدەرگە دە ۇلاسقان كەزدەرى از ەمەس. مىسالى, 1927 جىلى كەڭەس وداعى ۇلىبريتانيامەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسىن ءۇزىپ, سوعىس جاعدايىنا جاقىندادى. سول سەبەپتى ەلدى اسكەري جاڭعىرتۋ دا ماڭىزدى مىندەتكە اينالدى.
ەلدى اشتىققا ۇرىندىرعان استىق دايىنداۋ ناۋقانىنىڭ دا سىرتقى فاكتورلارمەن تىعىز بايلانىسى بولعانىن بىلەمىز. كەڭەستىك يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءساتتى ىسكە اسىرىلۋى باتىستان الىناتىن تەحنيكاعا تىكەلەي تاۋەلدى ەدى. ال ونى الۋ ءۇشىن استىقتى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جيناپ, ەكسپورتقا جونەلتۋ اسا ماڭىزدى مىندەت سانالدى. ورىس عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, كسرو 1930-1931 جىلدارداعى استىق دايىنداۋ ناۋقانىندا جيناقتالعان ءونىمنىڭ جارتىسىن شەتەلگە شىعارۋدى كوزدەگەن. بىراق « ۇلى دەپرەسسيا» استىقتىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ, جوسپارلانعان ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتۋ قاجەتتىلىگىن تۋعىزعان. مۇنى سول تۇستاعى كسرو-نىڭ جابدىقتاۋ جونىندەگى حالىق كوميسسارى اناستاس ميكويان مويىنداعان. ول «ارينە, ءبىز استىق ماسەلەسىن شەشتىك. بىراق ءبىز يندۋستريالاندىرۋعا قاجەتتى قۇرالداردى ساتىپ الاتىن قاراجات كەرەك بولعاندىقتان, استىق ەكسپورتىنىڭ باستاپقى جوسپارىن ۇلعايتۋعا ءماجبۇر بولدىق. الەمدىك داعدارىس اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەكسپورت باعاسىنىڭ بىردەن قۇلدىراۋىنا اكەپ سوقتىردى», دەگەن. بۇل دەرەك استىق دايىنداۋ جوسپارىنىڭ نەگە ۇنەمى ءوسىپ وتىرعانىنىڭ ايقىن دالەلى بولا الادى.
مىنە, كاپيتاليستىك قوعاممەن يدەولوگيالىق قاراما-قايشىلىقتىڭ, شيەلەنىستى سىرتقى ساياسي احۋالدىڭ سالقىنى ەلدىڭ ىشىندەگى شەشىمدەردەن سەزىلدى. مەملەكەتتىڭ جانە ونىڭ حالقىنىڭ شىنايى مۇمكىندىگىن, وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرمەگەن بيلىكتىڭ جەدەل ءارى قاتىگەز ارەكەتىنىڭ سەبەبى سىرتقى ساياساتتى قوسا زەردەلەگەندە جاقسى تۇسىنىكتى بولاتىن سەكىلدى. وسى جاعدايلاردى نازارعا الار بولساق, قازاقستانداعى اشتىقتى زەرتتەۋ ىسىندە دە سىرتقى ساياسي فاكتوردى ەسەپكە العان ورىندى. سونىمەن قاتار اشتىق اقيقاتىن تۇسىنۋدە سالاارالىق زەرتتەۋلەرگە باسىمدىق بەرگەن ءجون.
بۇگىنگە دەيىن اشتىق تاقىرىبى نەگىزىنەن تاريحشىلاردىڭ عانا زەرتتەۋ وبەكتىسى بولىپ كەلەدى. تاريحشىلارىمىز تاقىرىپتى جان-جاقتى اشۋ ءۇشىن وعان ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق, ەتنولوگيالىق جانە ت.ب. كوزقاراس تۇرعىسىنان زەرتتەۋگە تالپىنىس جاساپ ءجۇر. دەگەنمەن, بۇل ىسكە سالالىق كاسىبي مامانداردى تارتپاي, تولىمدى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ قيىنعا سوقپاق. ويتكەنى, اشتىقتىڭ سەبەپ-سالدارى سان تاراپتى, اسا كۇردەلى. ونى زەردەلەۋ ىسىندە تاريحشىلارىمىزعا عانا سەنىم ارتىپ وتىرا بەرۋ جەتكىلىكسىز. ماسەلەن, اشتىقتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق سەبەپتەرىن زەرتتەۋگە كەمىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ, حالىقارالىق قاتىناستار, الەۋمەتتانۋ, ەكونوميكا سالالارىنىڭ ماماندارىن تارتۋ قاجەتتىلىگى ءبىلىنىپ تۇر. ال ونىڭ سالدارىن زەرتتەۋگە دەموگرافتار, ەتنولوگتار, مەديتسينا ماماندارى, ونىڭ ىشىندە ەپيدەميولوگتار, پسيحولوگتار جانە ت.ب. سالا بىلگىرلەرى جۇمىلاتىن بولسا, اشتىقتىڭ شىنايى كارتيناسى تۇسىنىكتى بولا تۇسەتىنى ءسوزسىز. وسى ورايدا سەنات ۇيىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەلدە ءسوز العان عالىم سارا كەمەرون اشتىقتىڭ حالقىمىزعا ۇزاق مەرزىمدى اسەرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ءبىر مىسال. تاريحتا «قىسقى سوعىس» دەگەن اتپەن قالعان كەڭەس وداعى مەن فينليانديا اراسىنداعى قاقتىعىس تۇسىندا فيندەر ۇرپاعىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن 80 مىڭ بالانى وزگە ەلدەرگە, كوبىنەسە شۆەتسياعا ەۆاكۋاتسيالاۋعا ءماجبۇر بولعان. زەرتتەۋلەر وسى جاعدايداعى پسيحولوگيالىق جاراقاتتىڭ كەلەسى بۋىنعا بەرىلگەنىن دالەلدەپ شىققان. زەرتتەۋشىلەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كىشكەنتاي كەزىندە ەۆاكۋاتسيالانعان فين انالارىنان تۋعان قىز بالالار ەۆاكۋاتسياعا ىلىنبەگەن انالاردان تۋعان قۇربىلارىمەن سالىستىرعاندا پسيحولوگيالىق اۋرۋلارعا ەكى ەسە ءجيى شالدىعادى ەكەن. سول سەكىلدى قاسىرەتتى اشتىقتىڭ دا ءبىزدىڭ بولمىسىمىزعا, سانا-سەنىمىمىزگە, پسيحولوگيامىزعا سالعان تاڭباسىن زەرتتەۋ قاجەت.
بۇگىندە اشتىق تاقىرىبى قوعامدا قىزۋ تالقىلانۋدا. ءتۇرلى پىكىر-تالاستاردان بايقاعانىمىز, داۋدىڭ كوبى اشتىققا كىم كىنالى, بۇل ۇلتقا قارسى قاساقانا جاسالعان قىلمىس پا, الدە قىلمىس ەمەس پە دەگەن باعىتتا وربۋدە. سوندىقتان دا, اشتىق تاقىرىبى تەك قۇقىقتىق ماسەلەگە اينالىپ بارا جاتقانداي. ال شىنداپ كەلگەندە, ءبىز وسىناۋ ناۋبەتتىڭ سەبەپ-سالدارىن تەرەڭ, جۇيەلى ءارى جان-جاقتى زەرتتەيتىن كەزەڭدە تۇرمىز. اسىرەسە, اشتىقتى ۇلتتىق شەڭبەردە عانا ەمەس, كەڭەستىك ءارى الەمدىك كەڭىستىكتە, بىرنەشە سالانىڭ باسىن بىرىكتىرە وتىرىپ زەرتتەۋگە مىندەتتىمىز. وسىنداي اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەي, اشتىققا قانداي دا ءبىر كەسىمدى باعا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى اشتىق ءبىر قاراعاندا بارىمىزگە قولمەن قويعانداي تۇسىنىكتى تاقىرىپ بولىپ كورىنگەنىمەن, ونىڭ اشىلماعان تۇسى تىم كوپ ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سوندىقتان عىلىمي ورتانى الدا ۇزاق مەرزىمدى ءارى كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارى كۇتىپ تۇر.
جاسۇلانبەك مايلىباي,
مەملەكەتتىك باسقارۋ ماگيسترى