«ەلگە ەل قوسىلسا قۇت» دەگەن. بيىلعى جىلدىڭ ەڭ باستى قۋانىشتى جاڭالىعى – تاۋەلسىز قازاقستاندا 11 ميلليونىنشى قازاق پەن 17 ميلليونىنشى تۇرعىننىڭ دۇنيەگە كەلۋى ەل مەرەيىن ءبىر ءوسىرىپ تاستادى. جالپى, دۇنيەجۇزىندەگى دەموگرافيا ماسەلەسىندەگى مۇنداي قۋانىشتى جاعدايلار, ياعني حالىق سانىنىڭ سوڭىندا «ءنولى» كوپ ءبىر «دوڭگەلەك» داتاعا جەتۋدى ارنايى اتاپ ءوتۋ ءداستۇرى بۇرىننان بار. مىسالى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) مالىمەتى بويىنشا 1987 جىلعى 11 شىلدەدە جەر شارىنداعى حالىق سانى شامامەن 5 ميلليارد ادامدى قۇرادى. سوندىقتان بۇل كۇن شارتتى تۇردە «بەس ميللياردتىقتار كۇنى» دەپ اتالدى. 1989 جىلى بۇۇ جىل سايىنعى 11 شىلدەدە اتاپ وتىلەتىن حالىقارالىق مەرەكە – دۇنيەجۇزىلىك تۇرعىن حالىق كۇنىن بەكىتتى. ونىڭ ماقساتى – حالىقتاردىڭ جالپى دامۋ باعدارلاماسىنا بايلانىستى جالپى ماسەلەلەردىڭ شەشىمدەرىن ىزدەۋگە نازار اۋدارۋ.
«ەلگە ەل قوسىلسا قۇت» دەگەن. بيىلعى جىلدىڭ ەڭ باستى قۋانىشتى جاڭالىعى – تاۋەلسىز قازاقستاندا 11 ميلليونىنشى قازاق پەن 17 ميلليونىنشى تۇرعىننىڭ دۇنيەگە كەلۋى ەل مەرەيىن ءبىر ءوسىرىپ تاستادى. جالپى, دۇنيەجۇزىندەگى دەموگرافيا ماسەلەسىندەگى مۇنداي قۋانىشتى جاعدايلار, ياعني حالىق سانىنىڭ سوڭىندا «ءنولى» كوپ ءبىر «دوڭگەلەك» داتاعا جەتۋدى ارنايى اتاپ ءوتۋ ءداستۇرى بۇرىننان بار. مىسالى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) مالىمەتى بويىنشا 1987 جىلعى 11 شىلدەدە جەر شارىنداعى حالىق سانى شامامەن 5 ميلليارد ادامدى قۇرادى. سوندىقتان بۇل كۇن شارتتى تۇردە «بەس ميللياردتىقتار كۇنى» دەپ اتالدى. 1989 جىلى بۇۇ جىل سايىنعى 11 شىلدەدە اتاپ وتىلەتىن حالىقارالىق مەرەكە – دۇنيەجۇزىلىك تۇرعىن حالىق كۇنىن بەكىتتى. ونىڭ ماقساتى – حالىقتاردىڭ جالپى دامۋ باعدارلاماسىنا بايلانىستى جالپى ماسەلەلەردىڭ شەشىمدەرىن ىزدەۋگە نازار اۋدارۋ.
ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىن مۇنداي ايتۋلى داتالار قازاقستاندا دا ۇلكەن قۋانىشپەن اتالىنىپ ءوتىپ كەلەدى. 1981 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا الماتى قالاسىندا ميلليونىنشى تۇرعىن دۇنيەگە كەلدى. ۇلتى قازاق سابيگە باتىر باۋكەڭ باتاسىن بەرىپ, باۋىرجان دەگەن ات قويىلدى. 1982 جىلى «نەدەليا» اپتالىعىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە «ءبىز 290 ميلليونبىز!» دەگەن ماقالا جارق ەتە قالدى. سول جىلى الىپ ەل – كەڭەس وداعى تۇرعىندارىنىڭ سانى وسىنداي ۇلكەن تسيفرعا جەتكەن ەدى.
قازىرگى تاڭدا جەر شارى حالقىنىڭ سانى 7,2 ميلليارد ادامعا جۋىقتادى. حالىق سانىنىڭ وسۋىنە قازاقستان دا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. ءوسۋ ۇدەرىسى تۇراقتى ەلىمىز حالقىنىڭ سانى سوڭعى 10 جىلدا (2003 جىلدان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن) 2,1 ملن. ادامعا نەمەسە 14,4 پايىزعا كوبەيدى. ونىڭ ىشىندە حالىق سانى ءوسۋىنىڭ 95,3 پايىزى تابيعي ءوسىم ەسەبىنەن بولىپ وتىر. رەسپۋبليكا ستاتيستيكا اگەنتتىگى 2013 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا ەلدەگى حالىق سانى 17 ميلليونىنشى مەجەدەن 10,6 مىڭ ادامعا اسىپ, 17 010 564 ادامعا جەتكەنىن حابارلادى. كەيىننەن بىلگەنىمىزدەي, 17 ميلليونىنشى تۇرعىننىڭ تۋعان كۇنىن انىقتاۋ بارلىق دەموگرافيالىق جاعدايلاردى ەسەپكە الا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلىپتى. حالىق سانىنىڭ ءوسۋ (تۋلار مەن يمميگراتسيا) جانە كەمۋ (ولىمدەر مەن ەميگراتسيا) كومپونەنتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ انىقتاعان جاعدايلارعا قاراعاندا 2013 جىلدىڭ 15 مامىرىندا ەلدە 16 999 334 ادام تۇراتىندىعى انىقتالدى. ال 16 مامىردا احات ورگاندارىندا جاڭادان تۋعان 1904 نارەستە مەن ومىردەن وزعان 579 ادام تىركەلىپتى. سونىمەن قاتار, كوشى-قون پوليتسيا قىزمەتى رەسپۋبليكادا 95 يمميگرانت پەن 80 ەميگرانتتى ەسەپكە الىپتى. وسى كىرىس-شىعىستاردى ەسەپتەگەندە, قازاقستان حالقىنىڭ سانى 1 340 ادامعا ءوسىپ, 17 000 674 ادامعا جەتىپتى.
وسىنىڭ نەگىزىندە 17 مامىر كۇنى رەسپۋبليكا ستاتيستيكا اگەنتتىگى ەلدە 11 ميلليونىنشى قازاقتىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندەگى كيەلى قازىعۇرت قويناۋىندا دۇنيەگە كەلگەنىن قۋانا حابارلادى. ارتىنشا ماڭدايى جارقىراپ, بار قازاقتىڭ مەرەيىن كوتەرىپ تاستاعان ءسابيدىڭ ەسىمى دە, ناقتى مەكەنجايى دا بەلگىلى بولدى. ول مالىك پەن شولپان ەسىمدى وتانداسىمىزدىڭ وتباسىنداعى مۇحتار اتتى ەر بالا ەدى.
وسى جولداردىڭ اۆتورلارى سول كوكتەمدە قازىعۇرت اۋدانىنداعى ۇشبۇلاق اۋىلىندا بولىپ, بادامباەۆتار اۋلەتىنىڭ قۋانىشىنا «قۇتتى بولسىن» ايتىپ, ال كۇزدە جاعدايلارىنىڭ قانداي ەكەنىن تاعى ءبىر ءبىلىپ قايتقان. 11 ميلليونىنشى قازاقتىڭ اكەسى – مالىك وردا بۇزار جاستان ەندى اسقان جىگىت ەكەن. اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. باۋ-باقشا, جەر وڭدەۋ, مال بورداقىلاۋ... مىنە, نەگىزگى كاسىبى وسى. مۇحتاردان ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان اقجولتاي سابيىنەن باسقا ءبىر قىزى, ەكى ۇلى بار. سىرىقتاي ۇزىن بويى, قاقپاقتاي كەڭ جاۋىرىنى, قارۋلى قولدارى ونىڭ سپورتتان دا قۇرالاقان ەمەس ەكەنىن اڭعارتىپ تۇر. سۇراستىرساق, مالىك ناعىز كوكپارشى ەكەن. ءتىپتى, كەزىندە وسى حالىقتىق سپورت تۇرىنەن وبلىستىق دارەجەدەگى كوماندالار ساپىندا ونەر كورسەتىپتى. «سوناۋ 70-جىلدارى ناعاشى اتام ءابدۋالى «ەڭبەك رەزەرۆتەرى قوعامى» كومانداسىمەن ماسكەۋ تورىندە اتپەن ونەر كورسەتىپ, «ات سپورتى بويىنشا سپورت شەبەرى» دەگەن اتاقتى ەڭ العاشقى بولىپ العان قازاقتاردىڭ ءبىرى», دەيدى بۇل جونىندە مالىك.
مۇحتاردىڭ اناسى – شولپان اۋىلداعى مەكتەپتە مۇعالىم, اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرەدى ەكەن. ۇلكەننىڭ الدىن كەسىپ وتپەيتىن, باسىنان اق جاۋلىعى تۇسپەيتىن قازاقتىڭ قاراپايىم يبالى كەلىنى. جالپى, قۇرامىنا وسى ۇشبۇلاق ەلدى مەكەنى كىرەتىن قاراباۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ انالارى شەتىنەن التىن قۇرساقتى بولىپ كەلەتىن سياقتى. مۇنداعى 132 انا «التىن القا», 144 انا «كۇمىس القا» يەگەرى ەكەن.
«نەگە مەنىڭ اتىمدى مۇحتار قويعان؟» دەپ كىشكەنتاي ءسابي كەيىن وسكەندە سۇرايتىنى انىق قوي. «ونىڭ ەسىمىن مەن قويدىم, – دەيدى مالىكتىڭ ۇلكەن اعاسى ءابدىراشيت. – وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن شىمكەنتتە مۇحتار ساتىبالدى ۇلى دەگەن كارديوحيرۋرگ بىرنەشە ساعات بويى جۇرەگىمە وپەراتسيا جاساپ, مەنى اجال اۋزىنان الىپ قالعان ەدى. سول اق حالاتتى ابزال جاننىڭ قۇرمەتىنە «وسكەندە سول جىگىت سياقتى بىلىكتى دارىگەر بولسىن» دەگەن ىرىممەن ەسىمىن مۇحتار قويدىم».
ءتىفا, ءتىفا... مۇحتار شىنىندا ماڭدايى جارقىراپ تۋعان ءسابي ەكەن. ابىر-سابىر كوپشىلىكتە دە, اكەسى اتۇستىندە كوتەرىپ تۇرعان كەزدە دە جاتىرقاپ جىلاعان جوق. مىنە, ازامات! «ات – ەر قاناتى» دەگەن. سول جولى وبلىس باسشىلارى ءسابيدىڭ اكەسى مالىككە ءبىر سايگ ۇلىك مىنگىزگەن بولاتىن.
ال, ەندى ەلدىڭ 17 ميلليونىنشى تۇرعىنى مارتەبەسىن انىقتاۋ ماسەلەسىنە كەلەلىك. بۇل ماقساتتا رەسپۋبليكا ستاتيستيكا اگەنتتىگى «حالىقتىڭ تابيعي قوزعالىسى» دەرەكقورىندا, ونىڭ ىشىندە جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا تۋ تۋرالى ازاماتتىق حال اكتىلەرىنىڭ تۋ تىزىمدەرىندە 2013 جىلدىڭ 16 مامىرىنا دەيىنگى احات ورگاندارىندا تىركەلگەن نارەستەلەردىڭ اراسىنان اتا-انالارىنىڭ بار ەكەندىگىنە, ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى مەن كاسىپ تۇرىنە, قايدا تۇراتىندىعىنا, نارەستەنىڭ بويى مەن سالماعىنا بايلانىستى ىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپتى. ەلىمىزدىڭ 17 ميلليونىنشى تۇرعىنى رەتىندە جوعارىدا اتالعان ولشەمدەر بويىنشا 2013 جىلدىڭ 15 مامىرىندا استانا ۋاقىتىمەن ساعات 23:10-دا تۋعان ۇل بالا انىقتالعان. ءسابيدىڭ تۋعان كەزدەگى سالماعى 3 كگ. 670 گرامدى, ال بويى 53 سانتيمەتردى قۇراپتى.
عاجابى سول, ەلىمىزدىڭ 17 ميلليونىنشى تۇرعىنىنىڭ تاعى دا وڭتۇستىكتە, ناقتىراق ايتقاندا, سانسىز بابتار ەلى سايرامدا تىركەلگەندىگى. قىزىق بولعاندا, 11 ميلليونىنشى قازاق – مۇحتار سەكىلدى مىقتىنى دۇنيەگە الىپ كەلگەن شولپان مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى, ال اكەسى مالىك جەكە شارۋامەن اينالىسىپ جۇرگەن ازامات ەدى. ەندى ەلدىڭ 17 ميلليونىنشى تۇرعىنى التىنبەكتىڭ اناسى گۇلميرا دا اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى, اكەسى مۇرات تا جەكە شارۋامەن اينالىسادى ەكەن. ەكى جاقتىڭ دا جاستارى شامالاس, وتىزدان ەندى اسقان جۇپتار. التىنبەك ءسابيدىڭ بۇعان دەيىن تۋعان ءۇش اعاسى بار بولىپ شىقتى. نۇربەك, جانىبەك جانە اسىلبەك دەپ اتالاتىن ولاردىڭ ۇلكەنى 11 جاستا, كىشىسى 5-تە ەكەن. ءبارى اتاسى ەسقارا مەن اجەسى ءزابيرانىڭ قولىندا ءوسىپ, باۋىرىندا ەركەلەپ, تاربيەسىن كورگەن, ۇلكەن ونەگەلى وتباسىنىڭ ورەندەرى. بۇلار تۇراتىن تاسكەن اۋىلى سايرام اۋدانى اۋماعىنا جاتادى دەگەنى بولماسا, وبلىس ورتالىعى شىمكەنتكە ءتيىپ تۇر. سوندىقتان مۇندا بارلىق تۇرمىستىق جاعداي جاسالعان.
ەل مەرەيىن اسىرعان التىنداي ۇل التىنبەك ەسقاراتەگىنە دە وبلىس باسشىلىعى ءبىر ات مىنگىزدى. جانە كىشكەنتاي بالاعا قاجەتتى جابدىقتاردى تارتۋ ەتتى. قالاي ايتساق تا, ءاربىر بەسىنشى قازاق دۇنيە ەسىگىن اشاتىن بۇل قاسيەتتى وڭىردە 11 ميلليونىنشى قانداسىمىز بەن 17 ميلليونىنشى تۇرعىننىڭ تۋى ۇلىسىمىزدىڭ ۇيىتقىسى سانالاتىن وڭتۇستىكتىڭ دەموگرافيالىق مارتەبەسىن تاعى ءبىر دالەلدەپ, بۇكىل قازاقستاندىقتاردى ۇلكەن قۋانىشقا بولەدى. قازاق حالقى بۇل كۇنگە اسقان قيىندىقپەن جەتكەنىن ۇمىتپايىق. ءبىز ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرگەن جىلدارى قازاق حالقىنىڭ ۇلەس سالماعى نەبارى 37 پايىزدى قۇرايتىن. سول جىلدارى: «قازاق ءوز الدىنا ەگەمەن ەل بولا الا ما, جوق, الدە ۇلەس سالماعى باسىم باسقا ۇلتتاردىڭ جەتەگىندە كەتە مە؟» دەگەن قورقىنىشتى سۇراقتىڭ ءاربىر قانداسىمىزدىڭ كوكەيىندە تۇرعانى انىق. اللاعا مىڭ مارتەبە شۇكىرشىلىك, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز قازىر ناعىز ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ ۇياسىنا اينالىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ءوز ىشىندەگى قازاق سانى 11 ميلليونعا جەتىپ, ۇلەس سالماعىمىز 66 پايىزدان استى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. لايىم, جۇرتىمىز امان بولىپ, ۇلتىمىزدىڭ سانى ارتا بەرسىن!
جانبولات اۋپباەۆ,
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.