جامبىل مۇراسى – ۇلت رۋحانياتىنىڭ ايناسى

كونفەرەنتسيانى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ اشىپ, اقىن شىعارمالارىنىڭ جي­­ناقتالۋى, جارىققا شىعۋى, ناسيحاتتالۋىنا قاتىستى ينستيتۋت قابىرعاسىندا ءورىس العان جۇ­مىستار بارىسىنا توق­تا­لىپ ءوتتى. ەندىگى ماقسات – جام­بىل­­دىڭ شىعارمالارىنا جاڭا كوز­قا­راسپەن قاراۋ. وسى ورايدا ينس­­تيتۋت عالىمدارى اقىننىڭ مەرەي­تويىنا وراي­لاستىرىپ جامبىل جاباەۆ شىعار­ما­لا­رى­نىڭ اكادەميالىق تولىق جينا­عىن شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر.

«قازاق جىراۋلارىنىڭ سار­قىنى رە­تىندە بۇكىل شىعار­ما­شى­لىق ەرەكشە­لىك­تەرىن بويى­نا سىڭىرگەن دانا جىرشى – جامبىل مۇراسىن تۇتاستاي الىپ قاراس­تى­رۋ قاجەتتىگى تۇر. ءوز جىرلارىن­دا بۇكىل باتىرلار­دى تۇ­گەن­­­­دەپ شىعۋى جام­بىلدىڭ حا­­­­­لىقتىق اقىن ەكەنىن, حالىق شى­­عار­ما­شىلىعىنىڭ قاينارى ەكە­نىن اي­قىن­داي تۇسەدى. سون­دىق­تان دا جامبىل مۇراسى كلاس­سيكالىق تۇر­عىداعى اقىن-جى­راۋ­لاردىڭ ايقىن ۇلگىسى رە­­تىندە حال­قىمىزبەن بىرگە جا­ساي­تى­­نىنا ەشقان­داي كۇ­مان بول­ماۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى كەن­جەحان ماتىجانوۆ.

«جامبىلدىڭ جىرشىلىق دارا ءورىسى قان­شالىقتى قايران قال­دىرارلىق تو­تەن قۇبىلىس بولسا, وسىنداي سۇراپىل جىر­شى­لىق قازاقتىڭ اۋىزشا ادەبيەت تاري­حىنداعى سونشالىقتى جوتالى ايعاق­تاردىڭ ءبىرى بولاتىن. جامبىلدىڭ ءوز اۋ­زىنان جازىلىپ الىنعان ءسوز قازاق اراسىنا رۋحاني ىزگىلىك سەبۋدە تاريحي ميسسيا اتقارعان اۆتورلىق اۋىزشا ادە­بيەت­تىڭ ءتولتۋما, جالپىعا ءتان جانە ءبىر ارتىقشىلىعىن راستاي تۇسەدى», دەپ اتاپ ءوتتى اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عى­لى­مي قىز­مەتكەرى, فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى قاني­پاش ءمادىباي. عالىم اتاپ وت­كەن­دەي, ءجۇز جاساعان جىر جۇي­­رىگىنىڭ عۇمىر عيبراتى تۋرا­لى كەڭىستىككە شى­عىپ, كەڭىنەن شولىپ سويلەۋگە مۇمكىندىك تۋعى­زاتىن ەلەۋلى دەرەكتىك, دايەكتىك فاك­تىلەر قورىنىڭ جالپى قا­زاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى اۆتورلىق اۋىزشا ادەبيەتتىڭ دارا نەگىزدەرىن ۇعى­نىپ, ءسىڭىرۋ, تانىتۋ اۋقىمىنداعى ءمانى ايرىقشا.

جامبىل شىعارمالارىنىڭ 1938 جىلدان ماجارستاندا عانا ەمەس, ما­جار قانداستار تۇرا­تىن ەلدەردە – سلوۆاكيادا, يۋگو­سلا­ۆيادا, رۋمىنيادا اۋدا­رىلىپ, جارىققا شىققانداعى تۋرا­لى بايانداعان ماديار-تۇران قاۋىم­داس­تىعىنىڭ ۇيلەس­­تى­­رۋ­­شىسى, تاريح عىلىم­دا­رى­نىڭ كان­­ديداتى باباقۇمار حينايات جامبىلدىڭ 1946-1951 جىل­دارى وتە كوپ جاريالانعان تا­نى­مال اقىندار قاتا­رىندا بول­عان­دىعىنا توق­تالدى. عالىم­نىڭ ايتۋىنشا, «ماجارستانداعى ءتۇرلى انتولوگيا, جيناقتاردا جامبىل تۋىندىلارى 1980 جىل­دار­عا دەيىن ۇزبەي جاريالانىپ كەلگەن. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ارنايى باعدارلامالارى مەن ەنتسيكلوپەديالاردان ورىن الىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. «جامبىل شەتەل, كەڭەس اقىندارىنىڭ ىشىندە ەڭ كوپ جا­ريالانعان اقىنداردىڭ قا­تا­رىندا بولدى. جامبىل مۇ­راسىنىڭ ارنايى اكا­دەميالىق ينستيتۋتتا زەرتتەلۋىنە ۇل­كەن ۇلەس قوسقان عالىم – اكادەميك ترەنچەني-ۆالداپفەل يمرە. عالىم اقىن شىعارمالارىن زەرتتەپ, گرەك­تىڭ انتي­كالىق اقىن­دا­رىمەن, گەسيود زاما­نىن­داعى اقىندارمەن شەندەستىرىپ, ورتاق سيپاتتارىن ايتادى».

تىپتەن اكادەميك ترەنچەني-ۆالداپ­فەل يمرە جامبىل شىعار­ما­لارىن زەرتتەۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ, ارنايى الماتىعا كەلىپ, اقىن-جازۋشىلارمەن, ادەبي ورتامەن ەتەنە جاقىن بول­عاندىعى, وقتىن-وقتىن ناسيحاتتاپ, كوپتەگەن شارا وتكىزىپ تۇرعان دەگەن دە دەرەكتەر بار. بىراق وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى زەرتتەۋشى-عالىم قايتىس بولعاننان كەيىن بۇل شارالار ءبىراز سايابىرسىپ قال­عان.

جامبىل مۇراسىن جاس­تار اراسىندا ناسيحاتتاۋدىڭ ما­ڭىز­­­دىلىعىنا توق­تال­عان اباي اتىن­داعى قازۇپۋ پروفەس­سورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «جامبىل الەمى» گازە­تى­نىڭ باس رەداكتورى تەمىرحان تەبەگەنوۆ اقىننىڭ تول­عاۋ­لا­رىن, ايتىس, داس­تاندارىن مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ وقۋلىقتارىنا ەنگىزۋ, «مۋزىكالىق مۇرا­سى» ارناۋ­لى وقۋ قۇرالىن, جامبىل­دىڭ اقىندىق مەكتەپ داستۇرىنە ار­نال­عان جيناقتار, زەرتتەۋلەرىن جارىققا شىعارۋ مەن تاڭدامالى شىعارمالارىن الەم تىلدەرىنە اۋدا­رۋ قاجەت دەگەن وي تۇيەدى. وسى ورايدا جامبىل شىعارمالارىن وقىتۋدا رۋحاني قۇندىلىقتاردى قا­لىپ­تاستىرۋعا بايلانىستى وي قوز­عاپ, جاستارعا ۇلتتىق تار­بيە بەرۋدەگى ماڭىز­دىلىعىنا توق­تالعان قازاق ۇلت­تىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى بولاتحان سارباسوۆ «جامبىل – ايتىس­كەر اقىن عانا ەمەس, ابىز جىراۋ, جاۋىنگەر جىرشى. ول شىن ما­عى­نا­سىنداعى بيىك پاراساتتى ونەر­پاز, ازاماتتىق ساياسي پوەزيا­نى قالىپتاستىرۋشى. اقىن  جى­­­­­راۋلاردىڭ بايتاق ەپيكالىق ءداس­­­تۇرىن, قازاق ءسوز ونەرىندەگى عا­جايىپ يمپروۆيزاتسيالىق ءۇر­دىستى بۇتىندەي جاڭا ارناعا بۇ­رىپ, وعان جاڭا مازمۇن دارىتتى», دەپ اتاپ ءوتتى.

ال جامبىلدىڭ اقىندىق قىزمەتىندە ايتىستىڭ ەلەۋلى ورىن العاندىعىن بايانداماسىنا ارقاۋ ەتكەن قىرعىز-قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستانداعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى انارباي بۇلدىبايدىڭ ايتۋىنشا, «ول وزىنە دەيىنگى ەرتەدە ءومىر سۇرگەن اتاقتى جىراۋلاردىڭ, وزى­مەن قاتارلاس ايتۋلى اقىن­دار مەن جىرشىلاردىڭ مۇرا­سىن, كۇللى حالىق پوەزياسىن تو­­­لىق مەڭگەرگەن, ءوز شى­عار­ما­شى­­لىعىنا دا نەگىز ەتكەن. جام­بىلدى جىر داڭعىلى دەسەك, ونىڭ باسقا اقىندارمەن ءسوز جارىستىرۋى ءيا قاعىسۋ ما­شىقتارى, ءيا بولماسا ديدارلاسا تابىسقان, تا­نىس­قان ولەڭدەرى دە ەل ساناسىنان وشىرىلمەي, قايتا ءداۋىر تول­قى­نى­مەن جاڭا ارناعا قۇيىلماعى حاق».

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عى­لىمي قىز­مەت­كەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرداۋلەت اقىش «جامبىل مەن توقتوعۇلدىڭ جاۋاپتاسۋى» بايانداماسىنا قازاق دالاسىنىڭ ۇلى جىرشىسى جامبىل اقىننىڭ قىرعىزدىڭ ۇلكەن اقىنى توق­توعۇل ساتىلعانوۆپەن ادامي دوس­تىعى جانە شىعارماشىلىق بايلانىسىن ارقاۋ ەتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قىرعىز ەلىندە «توق­تو­عۇلتانۋ» عىلىمى جاقسى جولعا قويىلعان. ەلىنىڭ ۇلى اقىنى جونىندە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرت­تەلىپ, قاتتالىپ وتىرادى ەكەن. وسى تۇستا ادەبيەت­تانۋشى عالىم ومور سوورو­نوۆتىڭ قولىنا تۇس­كەن دەرەكتەردىڭ ماڭىزى زور. سونداي قۇندى جازبالاردىڭ بى­رىن­­دە «توقتوعۇلدىڭ جام­بىل­­مەن جولىعىشقانى» دەگەن ون ءتورت شۋماقتان تۇراتىن جىر جولدارى بار. بۇل جازبا يمان­باي كەنجەعۇل ۇلى دەگەننىڭ قىرعىز كسر اكادەمياسىنىڭ قول­جاز­بالار قورىنا 1956 جىلى وتكىزگەن ماتەريالدارىنىڭ ىشىنەن تابىل­عان ەكەن. جىر شۋماعىمەن تانىسا كەلە, ونىڭ قىرعىزشا ايت­قان­دا جاي «جولىعىشۋ» ەمەس, ەكى اتاقتى اقىننىڭ ءسوز قاعىسۋى ەكەندىگىن, ولەڭمەن جاۋاپتاسۋ ەكەندىگىن اڭعارامىز», دەپ اتاپ ءوتتى نۇرداۋلەت اقىش.

ۇنەمى اقيقات پەن ادىلدىكتى تۋ ەتكەن اقىننىڭ تۇلعالىق بولمىسى مەن مۇ­راسى ءالى دە زەرت­ت­ەۋدى قاجەت ەتەدى, دەپ اتاپ وتكەن جامبىلدىڭ شوبەرەسى بۇلان جامبىلوۆ جاستار تار­بيە­­سىندەگى ماڭىزدىلىعىن ەس­كەرىپ, يماندىلىق, رۋحانيات تۇر­عى­سىن­داعى ماسەلەلەرگە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى.

جامبىل شىعارماشىلىعىن الەم ادەبيەتى كونتەكستىندە قا­راس­­­تىرۋ مەن قازىرگى ادەبيەت­تا­نۋدىڭ جەتىستىكتەرى تۇر­عى­سى­نان زەردەلەۋدى ماقسات ەتكەن كون­فە­رەنتسيا ءۇش سەسسيانى قام­تىدى. جامبىل جاباەۆ شى­عار­­ما­لارىنىڭ الەم­­دىك پوە­­زيا­مەن ۇندەستىگى, جاس عا­لىم­دار­دىڭ زەرت­­­­تەۋلەرىندەگى اقىن مۇرا­سى­نىڭ بۇگىنى مەن كەلە­شە­گى, جام­بىلتانۋ مەن فيلولوگيا پاندەرىن وقى­تۋدىڭ يننو­ۆا­تسيالىق ادىس­تە­مەسىنە قا­تىس­ت­ى ايتىلعان تۇ­شىمدى ويلار عى­لىمي ءىس-شا­رانىڭ ءمانىن تولىقتىرا ءتۇستى.

الماتى