«قارا التىننىڭ» قازىناسى

«قاشاعان» كەنىشىنىڭ يگەرىلۋىمەن قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى

بيىل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ, وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ شەجىرەلى جىلناماسى جاڭا ءبىر تاريحي وقيعامەن تولىقتى. دالىرەك ايتقاندا, 11 قىركۇيەكتە سولتۇستىك كاسپي قايراڭىنداعى «قاشاعان» كەن ورنىنان مۇنايدىڭ العاشقى باررەلىن ءوندىرۋ باس­تالدى. ءسويتىپ, تاۋەلسىز قازاق ەلى عانا ەمەس, الەم جۇرتشىلىعى كوپتەن ەلەڭدەي كۇتكەن «قاشاعان» مۇنايىنىڭ وندىرىلە باستاۋىمەن قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت سۋ استىنان مۇناي ءوندىرۋ جىلناماسى جازىلدى.

«قاشاعان» كەنىشىنىڭ يگەرىلۋىمەن قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى

بيىل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ, وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ شەجىرەلى جىلناماسى جاڭا ءبىر تاريحي وقيعامەن تولىقتى. دالىرەك ايتقاندا, 11 قىركۇيەكتە سولتۇستىك كاسپي قايراڭىنداعى «قاشاعان» كەن ورنىنان مۇنايدىڭ العاشقى باررەلىن ءوندىرۋ باس­تالدى. ءسويتىپ, تاۋەلسىز قازاق ەلى عانا ەمەس, الەم جۇرتشىلىعى كوپتەن ەلەڭدەي كۇتكەن «قاشاعان» مۇنايىنىڭ وندىرىلە باستاۋىمەن قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت سۋ استىنان مۇناي ءوندىرۋ جىلناماسى جازىلدى.

سولتۇستىك كاسپيدەگى اسا ءىرى ءارى ەرەكشە كەنىش – «قاشاعان» اتىراۋدان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 80 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. بۇل كەنىشتىڭ اشىلۋى تۋرالى 2000 جىلعى 30 ماۋسىمدا رەسمي تۇردە حابارلانعان ەدى. سول كەزدە اتىراۋ وبلىسىنا ساپارى بارىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەنىشتىڭ اشىلۋىنا ارنايى قاتىسقان بولاتىن. سودان بەرگى كەزەڭدە «قاشاعاندى» يگەرۋ, ونىڭ مۇنايى مەن گازىن كەشەندى دايىنداۋ ءۇشىن زاۋىت تەكتەس ارنايى قوندىرعى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ كەلدى. ال بيىلعى ماۋسىمدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ نەگىزگى وندىرىستىك نىسانىنىڭ ءبىرى – «بولاشاق» قوندىرعىسىن ىسكە قوسۋ سالتاناتىنا قاتىستى. وعان ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەروننىڭ قاتىسۋى جوبانىڭ حالىقارالىق ماڭىزعا يە ەكەنىن ايعاقتاي ءتۇستى.

– ءبىز 8 جىل بۇرىن كەشەندى بىرەگەي قوندىرعى قۇرىلىسىنىڭ العاشقى كىرپىشىن قالاعان ەدىك. مەن سول كەزدە زاۋىتقا «بولاشاق» دەپ ات قويۋ ارقىلى ەرەكشە ماڭىز بەرگەن بولاتىنمىن. ءبىز ونىڭ بولاشاق قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ سيمۆولىنا اينالاتىنىنا زور سەنىم ارتتىق. بۇگىن بۇل ماقساتتى ورىنداۋ جولىنداعى ەلەۋلى بەلەسكە قول جەتىپ وتىر, – دەدى سول سالتاناتتا مەملەكەت باسشىسى. – ونىڭ مۇناي بويىنشا جوبالىق ونىمدىلىگى تاۋلىگىنە 450 مىڭ باررەلدى, ال گاز وڭدەۋ بويىنشا ونىمدىلىگى تاۋلىگىنە 8,8 ميلليون شارشى مەتردى قۇرايدى. زاۋىتتى ىسكە قوسۋ 2,5 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. «قاشاعاندى» يگەرۋ قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز يندۋسترياسىنىڭ جاڭا ءداۋىرىن اشادى. سولتۇستىك كاسپي جوباسى – ءتيىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جارقىن ۇلگىسى. «قاشاعان» ورتاق ماقساتتار جولىندا الەمنىڭ ءىرى مۇناي كومپانيالارىنىڭ باسىن بىرىكتىردى. ولار ەلىمىزگە وزدەرىنىڭ باي تاجىريبەسى مەن جيناقتالعان بىلىمدەرىن اكەلدى.

راسىندا «قاشاعاننىڭ» تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدە دە تەڭدەسى جوق. بۇل كەنىشتىڭ بىرنەشە ەرەكشەلىگىنە توقتالار بولساق, بىرىنشىدەن, بۇل كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا اشىلعان, ءارى بيىلعى قىركۇيەكتە العاشقى «قارا التىنى» الىنا باستاعان تۇڭعىش كەنىش. بۇل كەنىش وسىدان 40 جىلدان استام مەرزىم بۇرىن الياسكادا تابىلعان پرۋدحو-بەي كەن ورنىنان كەيىنگى ەڭ اۋقىمدى اشىلىم بولۋىمەن دە الەم نازارىن اۋدارىپ وتىر. كەن ورنىنىڭ كوللەكتورى تەڭىز تۇبىنەن 4200 مەتردەي تەرەڭدىكتە جاتىر. ونداعى قىسىم دا وتە جوعارى, دەيدى ماماندار. كەنىشتەگى مۇنايدىڭ قۇرامى دا كۇردەلى. «قاشاعان» ءونىمى ءپارافيندى بولىپ كەلەدى. ونىڭ قۇرامىندا كۇكىرتتى گاز دا بار, ال كۇكىرتتى سۋتەك (H2S) 15 پايىزعا تەڭ. كەنىشتىڭ گەولوگيالىق قورى 35 ميلليارد مۇناي باررەلدى قۇرايدى. وسىناۋ مول مۇنايدىڭ 9 ملرد.-تان 13 ملرد.-قا دەيىنگى باررەلى وندىرىلەتىندىگى ايقىندالىپتى. سونىمەن بىرگە, كەنىشتىڭ قويناۋىندا 1 تريلليون تەكشە مەتر شاماسىندا گاز قورى دا بار.

ەكىنشىدەن, «قاشاعان» كەن ورنىندا 1999 جىلدان بەرى 220 مىڭ مەترلىك تەرەڭدىككە بۇرعى ۇشى بويلادى. كەن ورنىندا بارلاۋ, باعالاۋ, جانە وندىرىستىك ماقساتتا بۇرعىلانعان 40 ۇڭعىما بار. وسى كەن ورنىن يگەرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە «A» جانە «D» ارالىنان 40 ۇڭعىمانى پايدالانۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە 20-دان استام ۇڭعىما وندىرىستىك ماقساتتا پايدالانۋعا دايىن, دەپ تۇسىندىرەدى ماماندار. ءار ۇڭعىمانىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى 4000-4500 مەترگە دەيىن جەتكەن.

ۇشىنشىدەن, سولتۇستىك كاسپي جوباسىن يگەرۋ بارىسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ اۋقىمى دا, پايدالانىلعان قۇرىلىس ماتەريلدارىنىڭ كولەمى اۋقىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسىعان بايلانىستى سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ باس وپەراتورى –«نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ب.ۆ.» (NCOC) تومەندەگىدەي مالىمەتتەردى ۇسىنىپ وتىر. ماسەلەن, «قاشاعان» كەنىشىندە تۇرعىزىلعان بىرنەشە جاساندى ارالدار بار. سونىڭ ءبىرى – «D» ارالىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارىنا 13 ميلليون توننا تاۋ جىنىستارى مەن 200 000 توننا بەتون پايدالانىلىپتى. تەڭىزدەگى ارالداردا ورناتىلعان قوندىرعىلاردىڭ جالپى سالماعى –107 000 توننا. مۇنى وسى جوبانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ماماندار دۋبايدا ورنالاسقان الەمدەگى ەڭ بيىك عيمارات – «بۋردج-حاليفانىڭ» قۇرىلىسىنا پايدالانىلعان مەتالل قۇرالىمدارىنىڭ سالماعىنان ەكى ەسەگە ارتىق دەپ تۇسىندىرەدى. ال توسەلگەن مۇناي-گاز قۇبىرلارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 510 شاقىرىمنان اسقان. «قاشاعاننان» وندىرىلگەن مۇناي مەن گازدى تاۋارلى ونىمگە اينالدىراتىن «بولاشاق» كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسىندا 50 فۋتبول الاڭىنىڭ اۋماعىنا پارا-پار 353 000 شارشى مەتر وقشاۋلاۋ ماتەريالدارى پايدالانىلعان. قاعىلعان قادالاردىڭ جالپى ۇزىندىعى شامامەن 600 شاقىرىمدى قۇرايدى. دەمەك, لوندون مەن پاريج قالالارىنىڭ اراسىنداعى قاشىقتىققا تەڭ ەكەن. «بولاشاق» قۇرىلىسى بارىسىندا پايدالانىلعان 150 000 تەكشە مەتر بەتون كۋالا-لۋمپۋر قالاسىندا تۇرعىزىلعان ەكى «پەتروناس» مۇناراسىنا كەتكەن بەتون كولەمىنە شامالاس. سونىمەن بىرگە, 60 000 توننا مەتالل قۇرالىمدارى پايدالانىلعان. ال بۇل ەيفەل مۇناراسىن تۇرعىزۋ بارىسىندا پايدالانىلعان كولەمنەن 8 ەسەگە كوپ. سونداي-اق, ءىرى كولەمدى جابدىقتاردىڭ ەڭ اۋىر بولىگىنىڭ سالماعى 657 توننا بولىپتى. مۇندا ۇزىندىعى 47 مەتر بولاتىن ەڭ ۇزىن جابدىق اكەلىنگەن. وسىنداي اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ اتقارىلۋىنا قاتىسقان قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتتەرى مەن تاۋارلارى 2006 جىلدان 2013 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن 9,5 ميلليارد اقش دوللارىنان استام قارجى جۇمسالىپتى.

تورتىنشىدەن, «قاشاعاننان» «قارا التىن» سەلىنىڭ العاشقى تامشىسى الىندى. جوبا بويىنشا باستاپقى تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك كەزەڭدە جىلىنا 50 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى كەزدە مۇندا مۇناي ءوندىرۋدىڭ جوبالىق كولەمى تاۋلىگىنە 370 000 باررەل قۇرايتىن بولادى. بۇل دەگەنىڭىز تاۋلىگىنە 47 100 توننا! كەيىن «قارا التىن» ءوندىرۋ تاۋلىگىنە 450 000 باررەلگە, ياعني, 57 300 تونناعا دەيىن ۇلعايادى. ال 2018-2019 جىلدارعا قاراي, ياعني, كەنىشتى يگەرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىندە جىلىنا 75 ميلليون تونناعا دەيىن ءونىم وندىرىلەدى دەگەن بولجام بار. مىنە, سول كەزدە قازاقستان «قاشاعاننىڭ» مول مۇنايىمەن الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي تاسىمالداۋشى بەس ەلدىڭ قاتارىنا كىرەتىندىگى داۋسىز.

بەسىنشىدەن, «قاشاعان» كەنىشىندە شەتەلدىڭ شاعىن جۇك كوتەرگىش تەحنيكاسىنان اۋمايتىن «سەنسابوت» روبوتىن پايدالانۋ كوزدەلىپ وتىر. ول قورشاعان ورتانىڭ تەمپەراتۋراسى -40 س-تان +40 س ارالىعىندا دا جۇمىس جاساي بەرەدى. قاراڭعىدا كورۋگە ارنالعان ينفراقىزىل جىلۋ كامەرالارىمەن جابدىقتالعان روبوت تەڭىز نىساندارىندا پايدالانۋعا سەرتيفيكاتتالعان جانە جارىلىس قاۋپى جوق ەكى گاز داتچيگى كۇكىرتتى سۋتەكتىڭ, باسقا دا گازدىڭ توگىلۋىن, ءتۇرلى ۆيبراتسيالاردى بايقاپ, تىركەي الادى. ياعني, اينالعىش قۇرال-جابدىقتاردىڭ قالىپتى نورمادان اۋىتقۋىن دا, توزۋىن دا قالت جىبەرمەي باقىلايدى. ءتىپتى, تەمپەراتۋرانى ولشەيتىن تەمپەراتۋرا داتچيگى, وعان قوسا دىبىستى ەستۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن دىبىس داتچيگى دە بار.

ال «قاشاعاننان» وندىرىلگەن مۇناي قاي باعىتقا ەكسپورتتالادى؟ NCOC ءباسپاسوز قىزمەتى الدىمەن «تەڭىز-نوۆوروسسيسك» قۇبىرىمەن قارا تەڭىز جاعالاۋىنا مۇناي تاسىمالداۋدىڭ ىقتيمالدىعىن العا تارتىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, اتاسۋ-الاشاڭقاي مۇناي قۇبىرىنا قوسىلعان «اتىراۋ-سامارا» قۇبىرى دا باستى باعىتتىڭ بىرىنە اينالاتىندىعى ءمالىم. باستاپقىدا ەكسپورتتالاتىن مۇناي كولەمى ەكى باعىتقا تەڭ بولىنەدى. ال قارا تەڭىز باعىتىنا مۇناي تاسىمالدايتىن قۇبىر جۇيەسىن كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ ارقاسىندا قوسىمشا قۋات قامتاماسىز ەتىلگەن كەزدە, وسى قۇبىر ارقىلى ەكسپورتتالاتىن مۇناي كولەمىنىڭ ارتاتىندىعى بولجانۋدا.

ەڭ باستى ەرەكشەلىك –قازاقستاننىڭ تەك قۇرلىقتان عانا ەمەس, سۋ استىنان دا مۇناي وندىرۋگە قادام جاساۋى. وسى كەزگە دەيىن, ياعني, 114 جىلدان بەرى قازاق مۇنايى تەك قۇرلىقتان عانا ءوندىرىلىپ كەلسە, ەندى مىنە, تەڭىز تۇڭعيىعىنداعى مول مۇنايدىڭ العاشقى تامشىسى الىنىپ, «قارا التىننىڭ» قازىناسى –«قاشاعان» شىنىمەن دە قۇرىقتالدى. ءسويتىپ, عاسىر جوباسىنا اينالعان «قاشاعان» تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن تاريحي وقيعاعا اينالىپ, وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبى ءۇشىن جاڭا ءبىر ءداۋىردى باستاپ بەردى.

جولداسبەك شوپەعۇل,

«ەگەمەن قازاقستان».

اتىراۋ وبلىسى.

-----------------------------

سۋرەتتى تۇسىرگەن

راحىم قويلىباەۆ.