الديار وقىرمان, الدىمەن «سينيايا ۆەچنوست» ءانىن قوسىڭىزشى, سوسىن بارىپ ءبىز ايتار ءسوز جەلىسىنە ىلەسۋىڭىزدى سۇرايمىز
بايقادىڭىز با؟ ءموپ-ءمولدىر مەليزم مۇز بوپ قاتقان كوڭىلدى ەرىتەردەي وزىنە ەلىتىپ الا جونەلەدى. ءاننىڭ قۇشاعىندا الاقىزبا كوڭىلىڭ سۋىپ سالا بەرەتىنىن, قايتەسىز. انە-مىنە تەڭىز كەشىپ وتەردەي, الاقانىڭىزعا اي قوناتىنداي اسەردە. كەنەت, سول تاعدىر تەڭىزىنىڭ ارعى بەتىندە ءمۇسلىم ماگوماەۆ ءومىر تولقىندارىنا ىلەسىپ, قول بۇلعايدى. ول ءومىر سۇرگەن ءداۋىر داۋىسى ۋاقىت بەتىنە قايتا قالقىپ شىققانداي ساعىنىشىڭىز ۇدەيدى-اۋ, شىركىن!
ايگىلى ءانشى ءومىرىنىڭ سوڭىندا ء«وز بيىگىمە جەتپەدىم» دەپ وكىنەدى. ايتسە دە ول باعىندىرعان شىڭعا ءبىر دە ءبىر تالانت يەسى تابان تىرەگەن ەمەس-ءتىن. بۇل قالىڭ قاپا قىرىقتان كەيىن ساحناعا سيرەك شىققان ونىڭ تىڭدارماندارعا دەگەن ماحابباتىنان ويانسا كەرەك. سول اڭسارعا تولى ماحابباتتى كوزى جۇمىلعانشا ءاربىر جۇرەككە قورعاسىنداي قۇيىپ كەتتى.
باكۋ بۇلب ۇلى ماڭگىلىك ساپارعا اتتانعاندا دەگدار دوسى, كسرو حالىق ءارتىسى يوسيف كوبزون كەڭەس ءداۋىرىنىڭ ءاربىر ءانشىسى مۇسلىمگە تابىنعانىن مويىندادى. قوشتاسۋ ساتىندە كوز جاسىن تىيا الماعان ورىستىڭ داڭقتى ءانشىسى اللا پۋگاچەۆا: «مەنىڭ ءپىرىم – ءمۇسلىم ماگوماەۆ» دەپ, اقتارىلا سويلەگەندە ءيىن تىرەسكەن حالىق تا قوسا بوزداعان.
سول «ميلليون راۋشان گ ۇلى» انىمەن ميلليونداردىڭ جۇرەگىن جاۋلاعان اللا بوريسقىزى اۆتوبۋستا كەتىپ بارا جاتىپ, كوشەدە ءشولىن باسىپ تۇرعان ءمۇسلىم ماگوماەۆتى كورەدى. دەرەۋ جاقىن ايالدامادان ءتۇسىپ, القام-سالقام سۋسىن ساتاتىن اپپاراتقا قاراي جۇگىرەدى. كەلسە, كۋميرى جوق, تەك سۋ ىشكەن سىرلى ستاكانى تۇر ەكەن. سودان ۇلى ءانشى پايدالانعان ستاكاندى باۋىرىنا باسىپ, ءۇيىنىڭ تورىنە جايعاستىرادى. بۇل سول زاماندا تۇعىرلى تۇركى پەرزەنتىنە كورسەتىلگەن ۇلكەن قۇرمەتتىڭ ۇشقىنى عانا ەدى.
اۋەزدى اۋەنىمەن الەمدى الديلەگەن ونەر يەسى 67 جىل ءومىر ءسۇردى. ارينە, از ۋاقىت ەمەس, كوپ دەۋگە دە كوڭىل قيمايدى. 31 جاسىندا كسرو حالىق ءارتىسى اتاندى. بۇل الىپ يمپەريا تۇسىنداعى ەڭ عاجايىپ وقيعالاردىڭ ءبىرى. ءبىز بۇگىن دالاداي دارحان داۋىسىمەن دۇنيەنى ءدۇر سىلكىنتكەن ازەربايجان حالقىنىڭ اياۋلى بالاسى ءمۇسلىم ماگومەت ۇلىنىڭ عۇمىرناماسىنان سىر تارتپاقپىز.
تۇركى ۇلىنىڭ تەگى مىقتى ەدى. اتاسى ءمۇسلىم ماگوماەۆ (نەمەرەسىن اتاسىنىڭ قۇرمەتىنە قويعان) ازەربايجان كلاسسيكالىق مۋزىكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ بىرەگەيى. اتاقتى كومپوزيتور ءارى بەلگىلى ديريجەر. ال اكەسى ماگومەت ماگوماەۆ كەز كەلگەن مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ قۇلاعىندا ويناعان ەكەن. دەسە دە كاسىبي مۋزىكانت ەمەس, تەاتر سۋرەتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان. اناسى ايشەت احمەدقىزى دراما ءارتىسى رەتىندە سىرتقى كەلبەتىمەن كوپتى تامساندىرعان سۇلۋ كەلىنشەك بولعان. وكىنىشكە قاراي, اكەسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقاننان كەيىن, شەشەسى ەكەۋىنىڭ جولى ەكىگە بولىنەدى. بۇل سىندارلى ءسات ايگىلى ءانشىنىڭ بالا جۇرەگىڭدە ماڭگى تاڭبا بولىپ قالدى. 27 جىلدان كەيىن پولشانىڭ حوجنا قالاسىنداعى اكەسىنىڭ قابىرىنە بارىپ دۇعا باعىشتايدى.
بالا كۇنىندە فرانتسۋز جازۋشىسى جيۋل ۆەرننىڭ كىتاپتارىن ءسۇيىپ وقيتىن. اسىرەسە «جۇمباق ارال» شىعارماسىنداعى اۆتوردىڭ ويدان شىعارىلعان سۇڭگۋىر قايىعى «ناۋتيلۋسكە» قاتتى قىزىقتى. كاپيتان نەمو سەكىلدى ءوز كەمەسىن جاساۋدى قولعا الادى. تەڭىزدى شەكسىز سۇيگەنى سونشالىق, كەمە قۇراستىرامىن دەپ اتاسىنىڭ سكريپكاسىن دا سىندىرىپتى. بۇگىندە باكۋ مۇراجايىندا جەلىمدەنگەن اسپاپ ەكسپونات رەتىندە ساقتالعان.
بەس جاسىندا «بۇلبۇل ساعاتى» اتتى ءان شىعارادى. ءماتىنىن كەيىن اقىن اناتولي گوروحوۆ جازدى. باسىندا اتاسى سەكىلدى اتاقتى سازگەر بولۋدى ارماندايدى. ارتىنان مۋزىكالىق مەكتەپكە بارعان سوڭ, ءانشى بولۋدى ويلايدى. بىراق جىڭىشكە داۋسى وعان ىرىق بەرمەسە كەرەك. تالاي مارتە سونىڭ كەسىرىنەن حوردان قۋىلعان.
اتاسىنان قالعان تۋىندىلاردى ىنتامەن تىڭدايدى. يتاليالىق وپەرا انشىلەرى ەنريكو كارۋزو, تيتتو رۋففو, بەنيامينو دجيگليدان ءتالىم الدى. جاس جىگىت سولارعا قاتتى ەلىكتەدى. بايقاساڭىز, ءمۇسلىمنىڭ ساحناداعى تۇرىسى وپەرا انشىلەرىنە قاتتى ۇقسايدى. بۇل ۇستازدارىنان جۇققان ادەمى ادەت. ەستراداعا اۋىسقانىمەن كوڭىلدى اندەردى بايسالدى ورىنداپ شىقتى. سونىسىمەن دە ەستە قالدى. ونىڭ وبرازى, داۋىس ءريتمى, شاش ۇلگىسى, كيگەن كيىمى ءبارى-ءبارى سول تالىمگەرلەرىنەن قالعان ۇلگى.
ەسەيە كەلە ونىڭ داۋىسى كەنەتتەن وزگەرىپ, كۇشەيە تۇسەدى. بىراق بەيتانىس ادامداردىڭ الدىندا ءان ايتۋعا قىسىلدى. العاشقى وپەرالىق قويىلىمى ءوزى وقىعان مۋزىكالىق مەكتەپتە ءوتتى. ۆوكالعا قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتتى, ال كونتسەرتمەيستەر تامارا كرەتينگەن وعان بەلگىسىز رومانستار مەن ەجەلگى كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارىن ىزدەي باستادى. ءجيى-ءجيى فيلارمونيادا ۆوكال ءبولىمىنىڭ كەشتەرىندە ءان سالدى. بۇل ونىڭ كوپشىلىكتىڭ الدىندا ۇيالماي ونەر كورسەتۋىنە جول اشتى.
سول ءان مەكتەبىندە وقىپ ءجۇرىپ, سىنىپتاسى وفەلياعا سەزىمىن بىلدىرەدى. كوپ ۇزاماي جاس مۋزىكانتتار وتباسىن قۇرادى. قىزىعى, اجەسى ەكى جاستىڭ البىرت قادامىنا قارسى بولىپ, نەمەرەسىنىڭ كۋالىگىن ساندىققا تىعىپ تاستاعان ەكەن. ايتسە دە عاشىق جاندار وعان قاراماي شاڭىراق قۇرادى. 1961 جىلى ولاردىڭ مارينا اتتى قىزى دۇنيەگە كەلەدى. الايدا, جاس وتباسى جوقشىلىقتان اينالىپ وتە المادى. ول باكۋ اسكەري وكرۋگىنىڭ ءان جانە بي انسامبلىنە جۇمىسقا ورنالاسقانىمەن, نەكە ۇزاققا سوزىلمادى. بۇدان ءارى ءانشىنىڭ جۇلدىزدى ءساتى باستالادى.
حەلسينكيدەگى VIII دۇنيەجۇزىلىك جاستار مەن ستۋدەنتتەر فەستيۆالىندە جاس ءانشى فين حالقىن تاڭداي قاقتىردى. كەيىن «وگونيوك» جۋرنالىندا «باكۋلىق ونەرپاز الەمدى باعىندىرماق» اتتى ماقالا شىقتى. سول تۇستا اتالمىش فەستيۆالعا قاتىسقان ازەربايجاندىق جالعىز ءانشى ەدى. فينليانديادا زالدان بولەك, اشىق الاڭداردا دا ونەر كورسەتتى. ساپارعا اتتانعان شىعارماشىلىق توپ جايلى ۆيدەو ماتەريالدان كەيىن جاس ءمۇسلىم بىردەن ەلگە تانىلا باستادى. ال ارمانعا العاشقى قادامدى ازەربايجان وپەرا جانە بالەت تەاترىندا تاعىلىمدامادان وتكەن كەزىندە باستى.
ونىڭ كەرەمەت ۆوكالدىق قابىلەتى, ءاندى سەزىنۋى, تاماشا تەحنيكاسى بىردەن تىڭدارماندى باۋراپ الدى. ءارى جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتكەندەي سىمباتى, ساحنادا ءوزىن اقسۇيەكتەرشە ۇستاۋى قايران قالدىرادى. اتاقتى وپەرا رەجيسسەرى يۆان كوزلوۆسكيدىڭ ءوزى جىلى لەبىزىن جولدادى. وسى ساتتىلىكتەن كەيىن ءمۇسلىم ماگوماەۆ چايكوۆسكي اتىنداعى كونتسەرت زالىندا جەكە شىعارماشىلىق كەشىن بەرەدى. وندا نەبارى 21 جاستا-تۇعىن. زالدا ينە شانشار ورىن بولمادى. رەپەرتۋارىنداعى ون التى ءاننىڭ 5-ەۋىن قايتالاپ ورىندادى. گۇل شوقتارى مەن قوشەمەتكە كومىلدى. كورەرمەن جاڭا جۇلدىزدى وسىلاي قارسى الدى.
كوپ ۇزاماي بەلكانتو ءستيلىنىڭ وتانى ايگىلى «لا سكالا» تەاترىندا تاعىلىمدامادان ءوتىپ, 1966 جىلى وليمپيا تەاترىنىڭ ساحناسىن باعىندىردى. ەڭ عاجابى, كانن قالاسىنداعى حالىقارالىق جازبالار مەن مۋزىكالىق باسىلىمدار فەستيۆالىندە ونىڭ پلاستينكالارى ميلليون دانامەن تارالدى. تۇركى بالاسى وسىلايشا «التىن ديسك» ماراپاتىنا يە بولادى. ول كەڭەس ەسترادا ارتىستەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى رەت امەريكاعا گاسترول ساپارمەن ساياحات جاساعان جان.
سول كەزدەگى ازەربايجان پرەزيدەنتى گەيدار اليەۆ ءانشىنىڭ تالانتىن جوعارى باعالاعان. ونى مۋزىكالىق ونەردىڭ ءتىرى اڭىزى ءارى اتاسى ورناتقان ءداستۇردى لايىقتى جالعاستىرۋشى دەپ سانادى. بىردە, 1970 جىلى باكۋگە ارنايى گاسترولدىك ساپارمەن كەلگەن VIA توبى تونالادى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ەشقانداي كومەك كورسەتە المايدى. بۇل ازەربايجان ۇلتى ءۇشىن ۇلكەن سىن ەدى. سودان مۋزىكانتتار ءمۇسلىم ماگوماەۆقا كونتسەرت بارىسىندا ۇرلىقشىلاردىڭ زاتتاردى قايتارىپ بەرۋىن ايتۋدى وتىنەدى. ەرتەسىندە قىلمىسكەرلەر انشىگە دەگەن قۇرمەتىن ءبىلدىرىپ, بارلىق جابدىقتاردى قايتارىپ بەرگەن ەكەن.
سوكپ باس حاتشىسى لەونيد برەجنەۆ ونىڭ ورىنداۋىنداعى «بەللا, چاو» جانە «جولداعى كەش» اندەرىن وتە جاقسى كورەتىن. بىراق مىنەزى بىربەتكەي ءانشىنىڭ بيلىكپەن قارىم-قاتىناسى جاقسى بولمادى. كەڭەس وكىمەتى قالاماقىسىن بۇلداپ, سوتقا دا تارتتى. جارتى جىل ماسكەۋدە ءان ايتۋعا تىيىم دا سالدى. كەزەكتى مەرەكەلىك كەشتە كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى يۋري اندروپوۆ مادەنيەت ءمينيسترى ەكاتەرينا فۋرتسەۆاعا حابارلاسىپ, ءمۇسلىمدى تىڭداعىسى كەلەتىنىن جەتكىزەدى. مينيستر ءانشىنىڭ ايىبىن اشكەرەلەپ, ءىستىڭ ءمان-جايىن تۇسىندىرگەنىمەن, توراعا: ء«بىز ءۇشىن ول – ەڭ تازا ادام» دەپ ماسەلەگە نۇكتە قويادى.
مۇسلىمگە ەۋروپانىڭ ەڭ اتاقتى ونەر ۇجىمدارى قۇدا ءتۇستى. بىراق ءانشى تۋعان جەرىنەن ۇزاعىسى كەلمەدى. بەرتىن كەلە ساياساتقا دا ساۋساعىن باتىردى. قالاعانىنشا حالىققا ەركەلەدى. سۇلۋلار ونىڭ ءۇيىن تاڭعا دەيىن كۇزەتەتىن. ءتىپتى, اينالاسىنداعى ارۋلاردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى ومىرگە اكەلگەن سابيلەرىن «باكۋ بۇلب ۇلىنىڭ بالاسى» دەپ تانىستىردى. باسىلىم بەتتەرى ءانشىنى كۇستانالاعانىمەن, سەرىگە سونداي سيپات جاراساتىن ەدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى جالعان اقپارات بولاتىن.
كومپوزيتور رەتىندە دە ءوز قولتاڭباسىن قالدىرىپ كەتتى. دارىندى رەجيسسەر ەلدار كۋليەۆتىڭ فيلمدەرىنە, «قۇستان قۇس تۋادى» جانە «ياروسلاۆنا» سپەكتاكلدەرىنە مۋزىكا شىعاردى. كنياز يگوردىڭ ارياسىن جازدى. پەسا ساحنادا ەمەس, سپاسو-پرەوبراجەنسكي ءموناستىرى قابىرعاسىندا قويىلدى.
وتىزعا قاراعان شاعىندا ۇلكەن تەاترلاردا ءجيى ونەر كورسەتە باستادى. اسىرەسە ەكىنشى جارى, كسرو حالىق ءارتىسى تامارا سينياۆسكايانىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن قويىلىمداردا ءان ايتۋدى قالادى. ونى سەزگەن, اقىن دوسى روبەرت روجدەستۆەنسكي ءمۇسلىمنىڭ اتاسىنىڭ اتىنداعى باكۋ فيلارمونياسىندا قوس ونەرپازدى تانىستىرادى. ءانشى كەيىن سول كيەلى ساحنانىڭ «وتباسى تۇراعى» دەپ سانادى. «بۇل قاراپايىم الەۋمەتتىك تانىسۋ سياقتى كورىنگەنىمەن, مۇندا نازىك جۇبانىش پەن جاناشىرلىق سەزىمى جاتىر», دەپ جازادى اقىن كۇندەلىگىندە.
ءمۇسلىم تاماراعا ءوزىنىڭ باكۋىن كورسەتتى. تانىستىق ماسكەۋدە جالعاسىپ, سۇيىكتىسىنىڭ ارتىنان يتالياعا دا ەرىپ بارادى. باكۋ بۇلب ۇلى كۇن سايىن قوڭىراۋ شالىپ, ءتىپتى ءسات سايىن گۇلدەر جىبەرۋمەن بولعان. ءدال وسى ساتتە ءانشىنىڭ رەپەرتۋارىندا عاشىعىنا ارنالعان «مەلوديا» ءانى پايدا بولدى. تامارا ونى تەلەفون ارقىلى ەستيدى. ءسويتىپ مۇسلىمگە دەگەن سەزىمىن تۇساۋلاماي, كۇيەۋىمەن اجىراسىپ, سۇيگەنىنە قوسىلادى. ولار «باكۋ» مەيرامحاناسىندا اپاي-توپاي توي جاسايدى. باقىتتان باسى اينالعان ءانشى قولداۋ تانىتقان جانكۇيەرلەرى ءۇشىن قاقاعان قىستا تەرەزەدەن ءان ايتىپ, ەكى اي بويى برونحيتپەن اۋىرادى.
باكۋ بۇلب ۇلى 1998 جىلى سول اسقاق قالپىندا ساحنادان كەتتى. سوندا دا ونەردەن الىستاعان جوق. بوس ۋاقىتىندا سۋرەت سالدى, جاناشىر جانكۇيەرلەرىمەن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى بايلانىسىپ وتىردى. دارىگەرلەردىڭ نۇسقاۋىمەن دەنساۋلىعىن كۇتتى. اقىرى ءوزى سەزگەندەي, سوڭعى رەت ورىستىڭ ايتۋلى اقىنى سەرگەي ەسەنيننىڭ ولەڭىنە جازىلعان «قوش بول, باكۋ» ءانىن ورىنداپ, دۇنيەدەن وزدى. ايگىلى ءانشى باكۋدەگى قۇرمەتتى اللەيادا, اتاسىنىڭ قاسىنا جەرلەندى.
ءوزىن ماسكەۋگە « ۇلى ءنيزاميدىڭ جەرلەسىمىن» دەپ تانىستىرعان تۇركى پەرزەنتىنىڭ بۇلبۇل ءۇنى ماڭگى جۇرەكتەن وشپەسى انىق.