ءىزتاي اقىن ىزەرلەي زەرتتەلسە

ەس, اكەسى سوعىسقا قاتىسپاعان. بىراق اقىننىڭ نازىك ليريكاسىنىڭ ارتىندا سوعىس جىلدارىنداعى جۇرتتىڭ كۇيزەلىسى, بالالىعى ۇرلانعان جەتكىنشەكتىڭ ىشكى مۇڭى سىعالايدى. سوعىس اياقتالعاندا 15 جاستا بولعان ءجاسوسپىرىمنىڭ اقىن­دىق­قا جەتكەندە نازىك ليريكاعا بوي ۇرۋى­نىڭ سىرى وسى تاقىرىپتى ىشتەي ۇنات­پاعانىنان دەپ تۇسىنۋگە بولادى. دەگەن­مەن, اقىننىڭ ءوز باسىنان وتكەن جەتىم­دىكتى سيپاتتاعان «وگەي شەشەسىندە» سوعىس زارى, جوقتاۋ بار. «مەن تۋىپپىن اقپان­داتقان بوراندا...» ولەڭىندە تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش, ادام مەن تابيعاتتىڭ بايلانىسى عاجاپ ۇيلەسىم تاپقان.

العا قالاسىندا ءىزتاي مامبەتوۆتىڭ تۋعان اپكەسى – 94 جاستاعى ايمان اجەي تۇرادى. ورتا بويلى, تاپ-تۇيناقتاي, ما­دەنيەتتى, جادى وتە مىقتى كەيۋانا كەزىن­دە العا, مۇعالجار اۋداندارىنىڭ مەكتەپ­تەرىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن ەكەن. كوزى كورمەي قالعان كەيۋانا بىزگە تۋعان ءىنىسى جايلى كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.

 

اشتىق پەن بالالىق

ءىزتاي 1929 جىلى العا اۋدانىنىڭ بەسقوسپا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اقىننىڭ شىن ەسىمى – ىزباسقان, بىراق جاستايىنان ەركەلەتىپ ءىزتاي اتاندىرعان. اكەسى –تىلەۋلى, شەشەسى – كۇنزيلا.

«اكەم ۇزىن بويلى, سىمباتتى, ات­جاقتى, قىر مۇرىندى, كوزى كوك, مىنەزى بىر­توعا, كوپ سويلەمەيتىن جۋاس ادام ەدى. وقى­ماعان. بىراق ەل ىشىندە بالۋان­دىعىمەن اتى شىققان. شەشەم دە بەس­قوسپادان».

1930 جىلى اكە-شەشەسى بەسقوسپادان اقتوبەگە كوشىپ كەلىپ, بازاردىڭ جانىن­داعى تامدى كوشەسىنەن باسپانا ساتىپ الادى. ايمان ول كەزدە ءتورت جاستا, ءىزتاي ءبىر جاسقا دا تولماعان.

ء«ۇي دەگەنىمىز تورگى بولمە مەن وت جا­عاتىن پەشى تۇرعان كىرەبەرىسى بار, توبەسىن لاي بالشىقپەن جاپقان قورجىن تام. اتا-انام بەسقوسپادا ادامدار اشتان ءولىپ, جاعداي قيىنداعاندا قالاعا كوشكەن سياق­تى. ءۇيىمىزدىڭ ارتىندا ۇزىن تەرەڭ ساي بار ەدى, ونىڭ ارعى باسىندا ۇلكەن ديىرمەن ورنالاسقان. جاقىن ماڭداعى اۋىلدار ديىرمەنگە اربامەن تارى تاسيدى. اكەم وسى جەرگە جۇكشى بولىپ جۇمىسقا كىردى. ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن قانار قاپتاردى ديىرمەنگە تاسىپ قاجىعان اكەم كۇندە كەشكىلىك ءبىر كەسە تارى اكەلەدى. شەشەم ونى قول ديىرمەنگە تارتىپ ۇن قىلادى. قورەگىمىز وسى عانا».

ەڭبەگى ءبىر كەسە تارىعا بايلانعان اكەنىڭ ويىنا «بالالارىمدى ءولتىرىپ الارمىن» دەگەن قورقىنىش كىرىپ, اۋىل ارالاپ, جۇمىس ىزدەمەككە بەل بايلايدى. جۇمىس بولعاندا, ەل ىشىندە ءجيى وتكىزەتىن اس پەن تويدا بەلبەۋىن بۋىپ, كۇرەسكە شىقپاقشى بولعان. بىراق 1930-جىلدارى قايداعى اس پەن توي؟ جۇرت بۇرىنعىداي توي جاساپ, تۇندە اقسۇيەك وينامايدى, جانازا شىعارىلمايدى, قۇران وقىلمايدى. اكەسىنىڭ شەشەسىنە «قۇران وقىعانداردى ۇستاپ الىپ, 5-ءشى تۇرمەگە قاماپ جاتىر» دەپ سىبىرلاعان ءسوزى كىشكەنتاي ايماننىڭ قۇلاعىندا ءومىر بويى قالدى.

 1932-1934 جىلدارى اقتوبە قاڭىراپ قالدى. كوشەدە بۇرىنعىداي ادام قاراسى كورىنبەيدى. تەك بۇرىش-بۇرىشتا شاڭ-توپىراققا بىلعانىپ جاتقان ليموناد, كۆاستىڭ بوس بوشكەلەرى عانا كوزگە تۇسەدى. ايمان مەن ءىزتاي قول ۇستاسىپ №6 مەكتەپكە ساباققا بارا جاتقاندا, بازاردىڭ جانىندا, ۇيلەردىڭ قاقپاسى الدىنداعى ساكىدە بۇك ءتۇسىپ ءولىپ جاتقان تالاي ادامدى كورگەن.

 

وگەي شەشە

سوعىس جىلدارى اقتوبەدە نان كارتوچكامەن بەرىلەدى. جۇمىسسىزعا كۇنىنە 300 گرامم, ال جۇمىس ىستەيتىن ادامعا 500 گرامم عانا ءتيىستى. جۇرت نان الۋ ءۇشىن دۇكەن الدىندا ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرادى.

 «1944 جىلى شەشەمىز قايتىس بولدى. مەن ول كەزدە 18-دەمىن, ءىزتاي 15 جاس­تا. ۇيدە سىڭلىلەرىم – ايجان مەن ءدانيا, ودان كەيىنگى 4 جاستاعى تەمىرحان بار. تەمىرحان تۋعاننان اۋرۋشاڭ بولدى, جاتا بەرەدى. ايجان مەن ءدانيا مەكتەپتە وقيدى. شەشەم قايتىس بولعان جىلى اكەم ۇيلەندى. وگەي شەشەگە تاپ بولدىق, قاراعىم. وگەي شەشەمىز قاتاڭداۋ بولسا دا, ءۇش بالاعا جاقسى قارادى. سول جىلدارى نە كۇيەۋى, نە بالاسى جوق قىز-كەلىنشەكتەردى بىردەن مايدانعا, نە قارا جۇمىسقا الىپ كەتەتىن. سودان قورىققان بولار, ول كىسى بەس بالاسى بار اكەمە ءتيدى».

ءىزتاي 1947 جىلى اناسىنا ارناپ العاش­قى ولەڭىن جازعان. ايمان اپاي وسى ولەڭ­نىڭ قولجازباسىن ساقتاپ كەلگەن. قازىر جاتقا وقيدى:

قايران مەنىڭ ماڭگى ۇيقىداعى

انا-ايىم,

ساعىنعاننان سارناپ انگە سالايىن.

سەن بار كەزدە البىرت ەدىم, جاس ەدىم,

تەنتەكتىكتىڭ ىستەپ ەدىم تالايىن.

 

قايران انا! جەر جامىلعى توسەنگەن

سەنسىز انا, ءۇش جىل بولدى-اۋ,

وسەم مەن.

قىزىعىمدى كورسەتپەدى-اۋ سۇم اجال,

توقتار ما ەدى؟

«توقتا, اجال!» دەسەم مەن.

 

كەرەگەدە اسىق ويناپ, دوپ قۋدىم,

ءۇيدى كورمەي كۇنى بويى كوپ ءجۇردىم.

سوندا ماعان ءبىر ۇرىسپاي, كەيىمەي,

ەركەلەتىپ ءبىر بولسام دا كوپ قىلدىڭ.

 

سولاي-سولاي 14 جاسقا شىققاندا,

اينالامدى جاڭا عانا ۇققاندا,

ج ۇلىپ كەتتى باقىتىمدى گۇلدەگەن,

نەعىپ تۇردىم اجال سەنى جۇتقاندا؟!

 

سورعالادى ەكى كوزدەن قاندى جاس,

جۇباتقاندا ەر مەن ايەل ارالاس.

جۇبانسام دا, جىلاسام دا اجالعا

ىشكەن-جەگەن بولدى-اۋ ماعان ارام اس.

 

جىرى وسى اڭساپ جازعان ۇلىڭنىڭ,

اياعى وسى, از با, كوپ پە جىرىمنىڭ.

كەشىر انا, تەنتەك بولعان كەزىمدى,

سۇرايدى سەنەن جەتىم

قالعان ق ۇلىنىڭ».

 اقتوبە قالاسىنداعى №6 قازاق ورتا مەكتەبىن التىن مەدالمەن بىتىرگەن جاس جىگىت الماتىعا كازگۋ-گە وقۋعا بارۋدى ارماندايدى.

 اقىننىڭ جۇرتقا تانىلعان كەزدە جازعان «وگەي شەشە» ولەڭى قازاق پوەزياسىن ءدۇر سىلكىنتكەن ەرەكشە قۇبىلىس بولدى. مۇندا ۇرلانعان بالالىق, سوعىستىڭ زارى مەن زاردابى جاسىرىنعان.

 «انام جوق! قالدىم جەتىم,

جاس مونشاقتاپ,

ون تورتتەن جاڭا عانا اسقان

شاقتا-اق.

كوپ ءوتتى كوڭىلسىز كۇن كەرۋەنى,

كەنەت كىردىڭ سەن ۇيگە جاسقانشاقتاپ.

جاتىرقاپ سوندا ساعان كىلت قارادىم,

جابىلعان بولار جايسىز

بۇلت-قاباعىم.

ۇندەمەي قالعانىمدى كورسە-داعى,

جانىنا ۇڭىلمەدى جۇرت بالانىڭ.

 

دوڭبەكشىپ كوز ىلمەدىم تۇنىمەنەن,

جەتتى دەپ «وگەي شەشە كۇنى» دەگەن,

ەلەستەپ تۋعان انام جارقىن ءجۇزى,

قالىقتاپ كەتپەي قويدى ءۇنى مەنەن.

 

ءسال ۇيىقتاپ قالعان ەكەم

تاڭ الدىندا,

وياتتىڭ «بار, – دەپ,

ءىزتاي, ساباعىڭا!»

ءدىر ەتتى العاش سوندا بالا جۇرەك,

ءبىر سەزىم جالت ەتكەندەي جانارىڭدا.

 

سان رەت شۇعىلا شاشىپ

شىعىس تاڭى.

اپتالار ايدى قۋىپ جىلىستادى,

شەشىلىپ سويلەسپەستەن

                                    جۇردىك ۇزاق,

اكە دە اڭدامادى جۇمىستاعى.

 

ۇمىتپان ءىنىم مەنى شاقىرعانى,

جىعىلىپ, جاسىن توگىپ

جاتىر جانىم.

ەسىمدە سەن دە سول ءسات جەتىپ كەلىپ:

«اپىر-اي, قاراعىم!» دەپ اھ ۇرعانىڭ.

 

مەن ءۇنسىز ەكەۋىڭە قاراپ ەدىم,

تۇرعىزىپ, جۇققان شاڭىن قاعا بەردىڭ.

سيپادىڭ ماڭدايىمنان ەركەلەتىپ,

سوندا العاش كەلدى سەنى انا دەگىم.

 

ەسىمدە الىس جولعا اتتانعانىم,

وندا دا ساعان سىردى اقتارمادىم.

ءوز انام وسكەنىمدى كورمەدى-اۋ دەپ,

جانىمدا جابىرقاۋلى

جاتتى ارمانىم.

 

جاسىردى كوز جاسىمدى الاگەۋىم,

ءبىر ءسۇيىپ ماڭدايىمنان قالا بەردىڭ.

مەن كەتتىم, ىزىمە ءۇنسىز

تۇردىڭ قاراپ,

سوندا العاش ىشتەي سەنى انا دەدىم.

 

اۋزىنان جىرىپ الىپ سارى شالدىڭ,

بارىڭدى ماعان ساقتاپ,

ماعان سالدىڭ.

ساعىنىپ ءجۇردىم سەنى, ءوزىم سەزبەي,

جانىڭا تەز جەتۋدى سان اڭسادىم.

 

وزىڭمەن كورىسۋگە قۇمارلاندىم,

بىتەردەي كوڭىلدەگى بار ارمانىم.

ساعىنعان جاس جۇرەكتىڭ جالىنىمەن

سوندا العاش «اناجان!» دەپ

جىر ارنادىم...

 

قۋاندىڭ وسكەنىنە تالابىمنىڭ,

قۋاندىم, قۇربىلارداي انالى ۇلمىن.

ءبىر ىستىق ءداستۇرى عوي

تۋعان جۇرتتىڭ

بالامدى باۋىرىڭا الىپ

بالا قىلدىڭ.

 

جان انام كوز جۇمسا دا ەرتە مەنىڭ,

قۇربىڭنىڭ قاتارىنا سەن تەڭەدىڭ.

سەن-داعى ءوز انامسىڭ, وگەي ەمەس,

كەلەدى كەش بولسا دا ەركەلەگىم».

قۇبىلىس

ايمان اپاي اقتوبەدەگى ءۇش جىلدىق وقىتۋشىلار ينستيتۋتىن 1948 جىلى بىتىر­گەن بويى ورىنبور وبلىسىنىڭ اق­بۇلاق اۋدانىنىڭ ورتا مەكتەبىنە جولدامامەن جىبەرىلگەن. سول جىلدارى ۋاقىت تاپسا, كىشكەنتاي ەكى ءسىڭلىسى مەن ءىنىسىن قاراۋعا اقتوبەگە اسىعاتىن. 1947 جىلى مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەن ءىزتاي سول جىلى كازگۋ-گە وقۋعا بارعىسى كەلگەن. بىراق قاراجات بولمادى, ءارى اكەسى الىسقا جىبەرگىسى جوق.

«الماتىعا جاسى 21-گە كەلگەندە, 1950 جىلى عانا كەتتى. ءبىر كويلەك, ءبىر شالبارى عانا بار, سىرت كيىمى سىرىپ تىككەن كۇپايكە عانا. الماتىعا كەتەمىن دەگەنىنە اۋەلى اكەم رەنجىدى. ءىنىم تىڭدامادى. ارتىنان كازگۋ-گە وقۋعا تۇسكەنىن حابارلادى. ءبارىمىز قۋاندىق», دەيدى ايمان اجە.

 

العاشقى ماحاببات

جازعى كانيكۋلدا ءىزتاي اقتوبەگە كە­لەتىن. ول كەزدەگى قالا جاستارىنىڭ باس قوساتىن جەرى – پۋشكين ساياباعى. ءتۇرلى اعاشتار مەن جۇپار ءيىسى اڭقىعان, قىپ-قىزىل قىزعالداقتارى جايناپ تۇرا­تىن ادەمى دەمالىس ورنىندا جاز بويى جاستاردىڭ بي كەشى بولادى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە وسى ساياباقتا ءىزتاي ايمان اپايىن قۇرماش دەگەن قىزبەن تانىستىردى. شاشى توبىعىنا دەيىن تۇسكەن ادەمى, ۇياڭداۋ كەلگەن قۇرماشپەن ءىزتاي ءبىر مەكتەپتە وقىپ, ءبىر پارتادا وتىرعان. ەكى جاس مەكتەپ بىتىرگەننەن بەرى ءسوز بايلاسىپ ءجۇرىپتى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جوعارى كۋرسىندا وقيتىن اقىن جىگىت قىزدىڭ اكە-شەشەسىنىڭ ۇيىنە بارىپ, رۇقسات سۇرايدى. بىراق ەگدە جاستاعى كىسىلەر قىزدارىن الىسقا جىبەرۋگە كونبەيدى. قۇرماش سول جەردە جىلاسا دا, اكە-شەشە جىبىمەيدى.

ءىزتاي وقۋ بىتىرگەن جىلى مۇعريپا اپاي­مەن باس قوسقان. «مۇعريپامەن با­قىتتى ءومىر ءسۇردى, ءتورت بالاسى بولدى. 1974 جىلى 1 ناۋرىزدا الماتىدان ء«ىزتاي جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولدى» دەگەن حابار كەلدى. اكەم سول بويى ورنىنان تۇرا الماي, جاتىپ قالدى. الماتىعا بالاسىمەن قوشتاسۋعا بارا المادى», دەيدى اپاي. مۇعريپا اپاي 2006 جىلى 70 جاسىندا قايتىس بولدى.

ءوز زامانداستارى – قۋاندىق شاڭعىت­باەۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, حاميت ەرعاليەۆ, تاحاۋي احتانوۆپەن بىرىنە اعا, بىرىنە ءىنى بولىپ سىيلاسىپ, قازاق پوەزياسىنىڭ ۋىعىن بىرگە كوتەرىسكەن اقىن 60-شى جىلدارى مۇعالجار اۋدانىنىڭ «اق­كەمەر» اۋىلىندا تۇراتىن ايمان اپا­يىنا ولەڭمەن بىلاي دەپ حات جازىپتى:

«ايمانىم مەنىڭ, ايمانىم.

مەنىڭ دە از با ارمانىم؟!

جاسىما ءالى كورەرمىز,

ەڭبەكتىڭ قىزىپ جانعانىن»,

دەيدى.

تاعى ءبىر ولەڭ-حاتى:

«الىستان جىلى حات كەلدى,

ساعىنىش وراپ ىشىنە.

ءتۇسىردىم سوندا ەسىمە,

بالالىق وتكەن جاس شاقتى.

ەسىمدە مەنىڭ اپاجان,

مەكتەپكە بىرگە بارعان كەز.

كوشەدەن سوندا قارا قىز,

تۇرۋشى ەدى انام ك ۇلىمدەپ,

بىلمەدىك, ءسىرا ەكەۋمىز,

ساعىنىش بارىن ومىردە».

 

پۋگاچەۆتىڭ قازاق جاساعىن باسقارعان كارىم تۋرالى دەرەكتى قايدان الدى؟

پوەزياسى, جالپى شىعارماشىلىعى جۇيەلى تۇردە زەرتتەلمەگەن ءىزتاي مام­بە­توۆتىڭ ليريك اقىن عانا ەمەس, جاقسى اۋدارماشى ءارى تاريحي داستاندار جازعان. ونىڭ «كوكتەمىر», «پۋگاچەۆ نوكەرى», «پۋشكين مەن ءامىرجان» اتتى پوەمالارى وسى كۇنى دە جۇيەلى زەرتتەۋدى كۇتىپ تۇر.

«پۋگاچەۆ نوكەرى» پوەماسىندا تساري­تسىن تۇبىندەگى پۋگاچەۆتىڭ سوڭعى شاي­قاسىندا ەرلىك كورسەتكەن قازاق كارىمنىڭ تاعدىرى سۋرەتتەلەدى. اقتىق شايقاستا پۋ­گاچەۆ اسكەرىنىڭ وڭ قاناتىن باسقارعان وۆچيننيكوۆ ءولىپ, پۋگاچەۆ كازاكتارمەن ەدىل وزەنىنەن ءجۇزىپ, ارعى جاعالاۋعا وتپەكشى بولادى. سول قاناتىن باسقارعان كارىمنىڭ اتىنا وق ءتيىپ قۇلاپ, ءوزى جارالانادى. سودان ول ەدىلدىڭ ورمانىنا كىرىپ تىعىلادى. ەكى-ءۇش جىل ورمان ىشىندە «ادام كورسە بىردە بارىپ, بىر­دە قاشا ءجۇرىپ», جازالاۋ باسىلعاندا ەلىنە ورالماقشى بولىپ ەدىلدە تۇرعان كەمەگە تىعىلىپ مىنگەن. بىراق وسى جەردە الدەكىمدەر كارىمدى حيۋاعا قۇل­دىققا ساتىپ جىبەرەدى. پۋگاچەۆ نوكەرى 20 جىل قۇلدىقتا ءجۇرىپ, قۇم ىشىنەن ازەر قاشىپ, ەلىنە ورالادى. ءىزتاي مامبەتوۆتىڭ پۋگاچەۆ وتريادى قاتارىندا سوعىسقان قازاق جىگىتتەرى تۋرالى دەرەكتى قايدان العانىن ايمان اجەيدەن سۇراعانىمىزدا, ول كارىم باتىردىڭ ورال جاقتىڭ قازاعى ەكەنىن بىلەتىنىن عانا ايتتى.

ءىزتاي قايتىس بولعاننان كەيىن 1983 جىلى الماتىدان «اقپان» اتتى تاڭدا­مالى ولەڭدەر جيناعى باسىلىپ شىقتى. سودان بەرى ليريك اقىننىڭ ولەڭدەرى قايتىپ باسپا بەتىن كورگەن جوق. تەك بىرەر جىل بۇرىن اقتوبەدە ولەڭدەرى مەن پوە­مالارى قايتا شىعارىلدى. 2019 جىلى العا اۋدانىندا اقىننىڭ 90 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ, جۋرناليست شارا ەلەۋسىز اقىننىڭ بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان ولەڭدەرى مەن حاتتارىن قۇراستىرىپ, «تابان­تالدا قالعان ءىز» اتتى جيناق شى­عار­دى. 2006 جىلى العا اۋداندىق بالالار كىتاپحاناسى ءىزتاي مامبەتوۆتىڭ ەسىمىن يەلەندى. وسى كىتاپحانا ديرەكتورى اقشولپان ىزتىلەۋوۆا جىل سايىن ­اۋدان مەكتەپتەرى اراسىندا ءىزتاي وقۋلارىن تۇ­راقتى وتكىزىپ ءجۇر.

ايتارىمىز, ءىزتاي مامبەتوۆتەن قال­عان قولجازبالار, بۇرىن ەش جەردە جاريا­لانباعان ولەڭدەرى ءالى دە تۋىستارىنىڭ قولىندا بار. سونىڭ ءبارى جيناقتالىپ, تولىق شىعارمالار جيناعى ەتىپ قايتا باسىلسا, ۇلكەن ەڭبەك بولار ەدى.

 

اقتوبە وبلىسى,

العا اۋدانى