قۇسبەگىلەر ساياتشىلىق ونەردىڭ دامۋى كەنجەلەپ قالدى دەپ الاڭدايدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كوك تۋىندا قانات قاققان كيەلى قىراندى بۇركىتشىلەر توماعا كيگىزىپ ەمەس, تەمىر توردا الىپ جۇرۋگە ءماجبۇر. ال وبلىستار مەن اۋدانداردا اشىلعان سپورت مەكتەپتەرىندەگى «قۇسبەگىلىك» بولىمىندە بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالماعان. بۇگىندە بابادان قالعان باعزى ونەردى ساقتاپ, ونى كەلەشەك ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ساياتشىلىق ونەر رەسپۋبليكادا ۇلتتىق سپورت ءتۇرى رەتىندە دامىپ كەلەدى.
وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى الماتى وبلىسىندا بەلگىلى ەتنوگراف-عالىم جاعدا بابالىق ۇلى باس بولىپ, ءبىراز قۇسبەگىلەر رەسپۋبليكادا تۇڭعىش جالايىر-شورا اتىنداعى بۇركىتشىلەر مەكتەبىنىڭ ىرگەسىن قالاعان بولاتىن. الماتى قالاسىنىڭ ورتالىق ستاديونىندا 1989 جىلدىڭ كۇزىندە العاش رەت حالىقارالىق بۇركىتشىلەر فەستيۆالى ءوتىپ, كەڭەستىك كەزەڭدەگى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرازىنان قولدارىنا قۇس قوندىرعان قوناقتار قاتىسىپ, جۇرتتى تاڭعالدىرىپ ەدى. الايدا دۇركىرەپ وتكەن ەكى-ءۇش باسقوسۋدان كەيىن قولداۋشىسى مەن قورعاۋشىسى تابىلماعان بۇل ايتۋلى شارا بىرنەشە جىل تىم-تىرىس بولىپ قالعان بولاتىن. دەسە دە, كەزىندە بابالار مۇراسىن جالعاعان قارت قۇسبەگىلەردىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, كەڭەستەرىن تىڭداعان ەتنوگراف-جۋرناليست باعدات مۇپتەكەقىزى جاعدا بابالىق ۇلىمەن كەڭەسە وتىرىپ, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى نۇرا اۋىلىندا جالايىر-شورا قۇسبەگىلەر مەكتەبىنىڭ شاڭىراعىن قايتا تىكتەپ, «باۋاشار» مەرەكەسىن وتكىزگەن سول جىلداردا رەسپۋبليكادا نەبارى 15 بۇركىتشى عانا بولاتىن. وسى مەكتەپتىڭ ارقاسىندا ساياتشىلىقتىڭ تۇڭعىش ەرەجەسى جاسالىپ, ۇلتتىق سپورت تۇرىنە ەندى. «سونار», «قانسونار» قۇسبەگىلەر مەرەكەسىنىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, بىرنەشە وبلىستا جىل سايىن ەرەسەكتەر مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق چەمپيوناتتار, الماتى وبلىسىندا ابەن توقتاسىن ۇلى مەن سەيىتجان ءبايجۇنىس ۇلى, اقمولا وبلىسىندا ءماسىپ باتىرحان ۇلى, ال نۇر-سۇلتان قالاسىندا كۇنتۋعان توقتىباي اتىنداعى تۋرنيرلەر ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ كەلەدى. بۇگىندە وبلىستار مەن اۋداندارداعى ۇلتتىق سپورت مەكتەپتەرىندەگى «قۇسبەگىلىك» بولىمدەردە 7-8 جاستاعى بالالار 3-4 جىل ءبىلىم الادى. الايدا وقىتۋ زەرتحانالارى تولىققاندى جاراقتالماعاندىقتان, بالالار قىران قۇستارسىز (بۇركىت, قارشىعا, يتەلگى, سۇڭقار, ت.ب.), ات, ات ابزەلدەرى, قۇستارعا قاجەتتى جەم-ازىق, قۇرال-جابدىق, ياعني كورنەكى قۇرالدارسىز وقۋعا ءماجبۇر.
باعدات مۇپتەكەقىزى بۇگىندە سول جالايىر-شورا ساياتشىلىق مەكتەبىن دامىتۋ ءىسى مەن «قىران» فەدەراتسياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورلىعىن قاتار اتقارىپ ءجۇر. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, قىران قۇستاردى باپتاۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى الماتى, جامبىل, تۇركىستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا, ال يتەلگى, قارشىعا سەكىلدى قۇستاردىڭ يەلەرى ماڭعىستاۋ وڭىرىندە تۇرادى. قازىرگى كەزدە فەدەراتسيانىڭ ەسەبى بويىنشا رەسپۋبليكا بويىنشا 150-دەي قۇسبەگى تىركەلگەن. «الايدا قىران قۇستاردى قورعاۋ دۇرىس جولعا قويىلماعاندىقتان, رەسپۋبليكادا ناۋرىز مەرەكەسى, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرمەن بايلانىستى رەسمي شارالاردا بولماسا, ساياتشىلىق ونەردىڭ بار ەكەنى ەسكەرىلمەي كەلەدى», دەيدى ب.مۇپتەكەقىزى.
ساياتشىلىق ونەرىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن ماسەلە – قولداعى قىرانداردى تۇگەندەپ, ەسەپكە الۋ. باعدات مۇپتەكەقىزى وسى ورايدا بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ۇلكەن جاناشىرى ورالباي ابدىكارىموۆ باسقاراتىن «قانسونار» اڭشىلىق شارۋاشىلىعى قاۋىمداستىعى مەن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعى بىرلەسە وتىرىپ, قىراندارعا چيپ سالىنىپ, قۇجات جاسالا باستاعاندىعىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە جاھاندىق ەكولوگيالىق ماسەلەلەر مەن بيوالۋانتۇرلىلىك باعدارلامالارى اياسىندا جانۋارلار مەن قۇستار الەمىن قورعاۋ باستى نازاردا تۇر. وسى ورايدا قىران قۇستاردىڭ سانىن ءبىلۋ, زاڭسىز اۋلاۋ مەن تاسىمالدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا وسى چيپ سالۋ جۇمىستارى تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. الايدا جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ تۋرالى زاڭنامادا قىران قۇستاردى وسىمگە جىبەرۋ كەرەكتىگى ەسكەرىلىپ, سالىنعان ءچيپتى ون جىلدان اسىرماي اۋىستىرۋدى قاراستىراتىن باپ كەرەك. باعدات مۇپتەكەقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاۋاپتى مىندەت مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ دە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانىنداعى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ دە قۇزىرىنا ەنبەگەن. ال ۇلتتىق سپورت تۇرلەرiنە قاتىستى «دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت تۋرالى» زاڭدا دا قىران قۇستاردى قورعاۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ باسى اشىق ەمەس. قىزىل كىتاپقا ەنگەن قىران قۇستاردى قورعاۋ ماقساتىندا ولاردى قورەكتەندىرۋ, كولىك تاسىمالىنداعى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ زاڭنامالىق تۇرعىدا ناقتى كورسەتىلمەگەندىكتەن, بۇركىتشىلەر قۇستاردى توماعا كيگىزىپ ەمەس, قيىننىڭ-قيىنى, تەمىر جول قىزمەتكەرلەرىنىڭ تالابى بويىنشا تەمىر توردا الىپ جۇرۋگە ءماجبۇر.
ەلىمىزدە ساياتشىلىق ونەردى دامىتۋ مەن قىران قۇستاردىڭ سانىن كوبەيتۋ ماقساتىندا پيتومنيكتەردىڭ جۇمىسى جولعا قويىلسا, دەيدى ب.مۇپتەكەقىزى. ويتكەنى قۇسبەگىلىكتى كاسىپ ەتىپ, بۇركىت ۇستاعىسى كەلگەندەر ءۇشىن قولبايلاۋ بولاتىن ماسەلە كوپ. بۇركىتشىلەر ءۇشىن قىران قۇستى اۋلاۋعا رۇقسات جوق. بىراق بۇركىت اۋلاپ, ساتۋدى بيزنەس كوزىنە اينالدىرىپ جۇرگەندەر كوپ. بۇركىتشىلەردىڭ اڭشىلىق كۋالىگى مەن قىران قۇستاردىڭ قۇجاتى «قىران» فەدەراتسياسى ارقىلى جاسالىپ كەلەدى. سوڭعى جىلداردا پيتومنيك اشۋ ءىسىن قولعا الىپ, قيىندىقتارىمەن كۇرەسىپ جۇرگەن فەدەراتسيانىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى مۇنىڭ وڭاي شارۋا ەمەستىگىن ايتادى. مۇنىمەن قوسا بۇركىتتىڭ بالاپانى ارنايى پيتومنيكتەردە كەم دەگەندە 3 مىڭ اقش دوللارىنا باعالانادى. ال قۇسبەگىلەردىڭ قىران قۇستاردى ساتىپ الاتىن مۇنداي قوماقتى قارجىسى قايدان بولسىن.
قىران قۇستىڭ بالاپانىنا بيولوگيالىق نەگىزدەمە جاساتۋ جەكە مەكەمەلەرگە تيەسىلى بولعاندىقتان, بۇل قىزمەت ءتۇرى 1500 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. سونىمەن بىرگە پيتومنيكتەردەن الىنعان بالاپان قىران بولىپ شىعۋى دا ەكىتالاي, كۇمان كوپ. تابيعاتىنان قۇسبەگىلەر قىراندى قاي تاۋدا مەكەندەيتىنىن, قاي ۇيادان شىققانىن تاني بىلەدى. قىران دا قازاقى تابيعاتقا ساي تەكتى قۇس. ونى بالاپان كۇنىنەن باپتاپ, اڭعا سالىپ, ەركىندىككە جىبەرگەنگە دەيىنگى جاۋاپكەرشىلىك بۇركىتشىنىڭ موينىندا», دەيدى ب.مۇپتەكەقىزى.
«قازاق اتامىز بۇركىتتى, بىرىنشىدەن, سال-سەرىلىكتىڭ ءسانىن جاراستىراتىن قۇندى دۇنيە رەتىندە باعالاعان, ەكىنشىدەن, مال تابۋعا, ۇشىنشىدەن, ەم-دوم رەتىندە پايدالانعان», دەپ اڭگىمەسىن باستاعان الماتى وبلىسى تەكەلى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, قۇسبەگى بۇركىتباي فايزوللا ۇلى بۇركىت باۋلۋعا بالا كۇنىنەن اۋەس ەكەنىن ايتادى. – مەن تۋعاندا اكەمنىڭ ءۇش-ءتورت بۇركىتى بولىپتى. اتىمدى بۇركىتباي دەپ قويۋىنىڭ دا توركىنى وسىندا جاتسا كەرەك. كوزىمدى اشقالى قىران قۇستى سەرىك ەتىپ كەلەمىن. بۇركىت باپتاۋ ونەرىنە بۇگىندە وتباسىمىزبەن بەرىلگەنبىز».
بۇركىتباي فايزوللا ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى قۇسبەگىلىك ونەردىڭ دامىپ كەلە جاتقاندىعى «قىران» فەدەراتسياسىنىڭ اتقارعان اۋقىمدى ىستەرىنىڭ ناتيجەسى. سوناۋ موڭعوليا, قىتاي جەرىندەگى قانداستارىمىز دا قىران باپتاۋدا تاجىريبەلەرى مول, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەدى. بۇگىندە جاستار اراسىندا ساياتشىلىقتى ۇلتتىق سپورت ءتۇرى رەتىندە دامىتۋدىڭ كوپ سەپتىگى ءتيىپ جاتقانىن نەگىزگە العان بۇركىتباي فايزوللا ۇلى كەيبىر ازاماتتاردىڭ ونى تۋريستىك ماقساتتا, تىپتەن اقشا تابۋدىڭ ءادىس-امالى رەتىندە قولدانىپ جۇرگەنىنە قاپالانادى. كەيبىر بۇركىتشىلەردىڭ قولىنداعى قىرانعا قاراپ كوڭىلىڭ قۇلازيدى. دۇرىس تۇلەمەگەندىكتەن, قۇستىڭ قىران ەكەنىن اجىراتۋدىڭ ءوزى قيىنعا تۇسەدى», دەيدى.
قىران قۇستى سپورتتا پايدالانۋدىڭ وزىندىك ەسكەرەتىن تۇستارى بار. وسى ورايدا بۇركىتباي قۇسبەگىنىڭ ايتۋىنشا, تەك قانا جەڭىسكە جەتۋدى ماقسات ەتۋ – قۇسقا قيانات. كوبىنە قۇسبەگىلىكتە جازىلماعان ەرەجەنى تالاپ ەتەتىن, ياعني مادەني مۇرا ەكەندىگى ەسكەرىلمەيتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. ال پيتومنيكتەردە قۇسبەگىلىكتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن ماماندار قىران قۇستاردى پايدا تابۋ ءۇشىن ەمەس, تابيعي جولمەن ءوسىرىپ, باپتاۋعا جۇمىس ىستەسە قۇبا-قۇپ. سونىمەن بىرگە قازاقتىڭ ءبارى قۇسبەگى بولۋى مىندەتتى ەمەس, قۇسبەگىلىك قانىنا سىڭگەن, ءوز بالاسىنداي قۇستى جاقسى كورەتىندەر عانا اينالىسۋى كەرەك. ول ءۇشىن ۇزاق جىلدار بويى تەر توگىپ, تاجىريبە جيناقتاعان رەسپۋبليكا بويىنشا ءاربىر بۇركىتشىنىڭ جاعدايىن ءبىلىپ, باقىلاپ وتىرعان «جالايىر-شورا» بۇركىتشىلەر مەكتەبىنىڭ, «قىران» فەدەراتسياسىنىڭ ۇسىنىسىن قاجەتتى ورىندار قولداسا جەتىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە ساياتشىلىق ونەردى دامىتۋدىڭ ءبىر جولى – «سالبۋرىن» ساياتشىلىق مەرەكەسى ءجيى وتكىزىلىپ تۇرسا, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, قىزىعۋشىلىعى ارتاتىن ەدى», دەگەن قۇسبەگى اقساقال «قىران» فەدەراتسياسىمەن بىرلەسىپ الماتى وبلىسىنىڭ ەسكەلدى اۋدانىندا, قىزىلاعاشتا وتكەن مەرەكەگە حالىقتىڭ ەرەكشە ىقىلاس بىلدىرگەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان دا قۇسبەگىلىكتىڭ دەڭگەيىن كورسەتەتىن وسىنداي جارىستاردىڭ كوپ بولعانى سالانى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن قادامداردىڭ ءبىرى بولاتىنى ءسوزسىز.
«قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ونەرىنە اينالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا بولعان قۇسبەگىلىك ونەرىمىز قولداۋدى, قورعاۋدى جانە تەرەڭ عىلىمي-زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى», دەيدى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دوكتورانتى گۇلبانۋ سماعۇلقىزى. وسى ساياتشىلىق ونەرىمىزدى حح عاسىردا زەرتتەپ كەتكەن س.مۇقانوۆ, م.مۇقانوۆ, ءا.مارعۇلان, ج.بابالىق ۇلى, ا.تۇردىباەۆتىڭ ەڭبەگىن بۇگىندە ا.توقتاباي, ت.قارتاەۆا جانە تاعى دا باسقا عالىمدارىمىز جالعاستىرىپ كەلەدى.
وسى ورايدا ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنا وراي «ارحيۆ- 2025» باعدارلاماسى اياسىندا اڭشىلىققا قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارىن جاريالاۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. سونىمەن قاتار ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرلى اڭشىلىعىن ساقتاۋ جانە قولداۋ ماقساتىندا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىپ جاتقان وڭىرلىك اڭشىلىق ورتالىقتارىنا بارىنشا دەمەۋشىلىك كورسەتىپ, كوك تۋىمىزدا قانات قاققان قىرانعا ارنايى مارتەبە بەرىپ, بۇركىتپەن, تازىمەن اڭ اۋلاۋعا باۋليتىن بىردەن-ءبىر رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ارنايى مەكتەپتى «بۇركىتشىلەر» اۋىلى اتانىپ كەتكەن الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا اشىپ, عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزۋ جۇكتەلسە, ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا قۇسبەگىلىكتىڭ تالاي سارعايىپ جاتقان بەتتەرى اشىلاتىن ەدى. ونسىز دا سانى از كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى, تاجىريبەلى, جاسى ۇلكەن باپكەرلەرگە مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق جاسالسا, جالاقى بەلگىلەنسە بابالار مۇراسىنا دەگەن پارىزىمىز ورىندالار ما ەدى؟..
الماتى