قاپ تاۋىن جايلاعان ءبىزدىڭ شەشەن-ينگۋش حالقى دا زوبالاڭ شاقتىڭ زاردابىن ابدەن تارتقاندىعى – بارشاعا ءمالىم. 1943 جىلدىڭ اياعى مەن 1944 جىلدىڭ باسىندا جۇك پويىزدارىنا ەش جازىعى جوق بەيكۇنا شەشەن-ينگۋش حالقىن كۇشتەپ ارتىپ, كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن شىعىسقا قاراي كوشىرۋ ۇلى قاسىرەتتىڭ باسى ەدى.
ادامزات بالاسىنا زور قايعى اكەلگەن زۇلمات سوعىس قيمىلدارى مايداندا قىزا تۇسكەن ۋاقىت. بەس قارۋىن بويىنا اسىنعان سولداتتار چەشەن-ينگۋشتاردى اتاقونىسىنان كۇشتەپ كوشىرگەن. قايدا بارا جاتىر, نەگە بارا جاتىر, قارا باسىپ, قانداي قىلمىس جاساپ قويدى؟ اركىمنىڭ كوكىرەگىندە وسىنداي ساۋال. بىراق جاۋابىن ەشكىم بىلمەيتىن. تۇپتەپ كەلگەندە, تالاي جۇرتتى قىناداي قىرعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ بەت قاراتپاس سۇراپىل جوسپارى بويىنشا كەڭ كولەمدە جاسالعان رەپرەسسيا وسىلايشا باستاۋ العان. ولار مىناۋ قاۋساعان كارى شال, مىناۋ شيەتتەي جاس بالا دەپ قاراماعان. اياۋشىلىق دەگەندى بىلمەگەن. وعان سەبەپ, «تاۋ حالقىنىڭ اراسىندا وپاسىزدىق جاساۋعا ۋادەلەسۋ بار» دەگەن جالعان اقپارات تاراعان.
جازىقسىز جانداردى تاسىمالداۋعا 180 ەشەلون جۇمىلدىرىلىپتى. چەشەن-ينگۋش حالقىنىڭ 493 269 ادامى وسىنداي ەشەلوندارمەن قونىس اۋدارعان. نەگىزىنەن, قازاقستانعا. كونەكوز قاريالارىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ادام ەمەس, مال تاسيتىن اشىق-تەسىك ۆاگوندار ەكەن. تاڭعى ساعات بەستىڭ كەزىندە تۇتقيىلدان تاپ بەرىپ, ۇيلەرىنە باسا-كوكتەپ كىرىپ, كۇشتەپ وسى ۆاگوندارعا تيەگەننەن كەيىن ءبىزدىڭ حالىق قاپەلىمدە جارىتىپ جولعا قامدانا دا الماعان. سوندىقتان جولاۋشىلاردىڭ كوبى سۋىقتان, اشتىقتان ولگەن. ال شالعايداعى بارار جولى قيىن حايباح, تارگيم, تسوري, گ ۇلىم, مونكارا اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارىن سول جەردە اتىپ تاستاعان. ءدامى تاۋسىلماعان, تىرشىلىكتەن ءۇمىتى بارلاردىڭ ءبارى جاڭاعى ۆاگونداردا ازاپ شەككەن.
قايعى ارقالاعان پويىز ءسال-ءپال ايالداي قالسا, ىشىندەگى ناقاق جانداردىڭ ءمايىتى ونداپ, جۇزدەپ تۇسىرىلەدى ەكەن. ءتىپتى جول بويى شاشىلىپ جاتىپتى. ال ارتتا قالعان اتامەكەن اياۋسىز تونالعان, تاريحي جادىگەرلەر, ۇلتتىق قۇندىلىقتار تالان-تاراجعا تۇسكەن.
وسىنىڭ بارلىعى چەشەن-ينگۋشتار فاشيستەرگە كومەكتەسپەك دەگەن قاتە پىكىردەن تۋىنداعان. شىندىعىندا, بۇل اقيقاتقا جاناسپايتىن جاڭساق ءسوز بولاتىن. اتاجۇرتتا مۇنداي وقيعا ورىن العان ەمەس. ەسەسىنە, ۆايناح حالقىنىڭ ەرلەرى قان مايدانعا قاتىسىپ, ناعىز قاھارمان باتىرلارشا اسقان ەرلىكپەن سوعىستى. وتان قورعاۋ جورىعىندا مىڭداعان ادام وپات بولدى. ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەندەر دە از ەمەس. ماسەلەن, كونە تاريحتىڭ كومبەسىن اقتارىپ كورسەڭىز, حانپاشا ءنۇرادىلوۆا, ىبرايحان بەيبۋلاتوۆ, حاسبولات داچيەۆ ءتارىزدى ەسىل ەرلەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. ونىڭ ءوزى وڭاي بەرىلمەگەن. ويتكەنى 1942 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ي.ءستاليننىڭ №6362 قۇپيا قاۋلىسى قابىلدانعان. وندا «چەشەن-ينگۋشتاردىڭ جاساعان ەرلىگى ماراپاتتالماسىن» دەگەن جاسىرىن بۇيرىق بەرىلگەن. سونىڭ وزىندە دە ءبىزدىڭ حالىق قانىنا بىتكەن قايسارلىق قاسيەتىمەن باسقىنشى جاۋعا تويتارىس بەرگەن.
ال اتامەكەننەن كوشىرىلگەن قانشاما جۇرت بوسقا قىرىلىپ قالدى. قازاق دالاسىنا جەتكەندەرىنىڭ باعى بار ەكەن. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا اۋىزدارى اققا ءتيدى. ول كەزدەگى باسپانانىڭ جايى بەلگىلى. قازاقتار تار بولسا دا قاباق شىتپاي, قۇشاق جايا قارسى العان. كەيىن سول كەزدى كوزىمەن كورگەن قازاقتىڭ اقساقالدارىمەن كەڭەستىك. بىراق ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى ء«بىز سولاي جاساپ ەدىك» دەپ ايتقان ەمەس. جاساعان جاقسىلىقتى مىندەت ەتپەۋ – كوڭىلدىڭ كەڭدىگى, جاننىڭ جومارتتىعى. باۋىرمالدىقتىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتكەن قازاق حالقىنا العىس ايتۋ از, اتا-بابامىزدى اۋزىن ارانداي اشىپ كەلگەن اجالدان اراشالاپ الىپ قالعانى ءۇشىن توبەمىزگە كوتەرۋىمىز كەرەك. ءبىز وزدەرىمىزدىڭ جاستارىمىزعا تار كەزەڭدەگى ەلدىڭ ەرلىگى تۋرالى ۇنەمى ايتىپ وتىرامىز. جالعىز جەرگىلىكتى جەردە عانا ەمەس, كاۆكازداعى اعايىن دا قازاقتى قۇرمەت تۇتادى. ارىداعى اتالارىمىز قازاق حالقىن قۇرمەتتەۋدى بىزگە امانات ەتىپ كەتكەن. ءبىزدىڭ جۇرت – سوزگە بەرىك, اماناتقا ادال. ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتەيىن, كوكشەتاۋ قالاسىندا تۋمگوەۆتار وتباسى تۇرادى. ولاردىڭ اتالارى قازىرگى بۋراباي اۋدانىنىڭ قازاق اۋىلدارىنا تاپ بولىپ, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ جاقسىلىعىنىڭ ارقاسىندا امان قالعان. كەيىن اقساقالدار ءوزارا اقىلداسا كەلە, كەيىنگى ۇرپاعىنا جاقسىلىقتىڭ قارىمتاسىن قايتارىڭدار دەپ ايتىپ كەتكەن. قازىر بۇل وتباسى قالا تۇرعىندارىنا اۋىز سۋدى تەگىن تاراتادى. بارشا شىعىندى وزدەرى وتەيدى. ارينە, ول ارقىلى بار جاقسىلىقتى تولايىم قايتارا الماسا دا, قازاقتاردىڭ قامقورلىعىن جان دۇنيەسىمەن تۇسىنگەن, جاناشىرلىعىن ەشقاشان ۇمىتپايتىن اعا بۋىننىڭ ىستىق ىقىلاسى.
بىزدە وبلىستىق «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ورتالىعى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى گەريحان توچيەۆ دەگەن اعامىز بار. بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە جەتىپ وتىر. 1944 جىلى اتا-اناسىمەن قازاقستانعا قونىس اۋدارعانداردىڭ ءبىرى. زۇلمات شاقتىڭ زاپىرانىن جۇتقان ادام. قاسىرەتتى كوزىمەن كورگەن, قايعىنىڭ اششى ءدامىن ءوزى دە جۇتقان. اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن قۇرىلىسپەن اينالىسقان. كەيىن ءوز كاسىبىن دە دوڭگەلەتتى. جەرگىلىكتى قازاقتىڭ ىشىندە توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتكەن دوستارى وتە كوپ. وسى كىسى جۇزدەسكەن سايىن قازاققا العىس ايتۋدان ءبىر تانبايدى. بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتار اراسىنداعى دوستىقتى دارىپتەپ, سىيلاستىققا دانەكەر بولىپ ءجۇر. تاتۋلىقتىڭ قۇتى, بىرلىكتىڭ بەكەم قازىعى.
ءبىز دە ايتامىز. شىنايى اق كوڭىلدەن. جارتى قۇرتتى جارىپ جەگەن كەز ەستەن كەتەر مە؟! اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدىڭ اش وزەگىن جالعاعان اق ءدامى, اپپاق نيەتى ءۇشىن! مىڭ العىس ساعان, مەيىرىمى مول قازاق حالقى!
گەريحان يانديەۆ,
اقمولا وبلىستىق «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنو-مادەني قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى