تاريحي سامميت تاعىلىمى

قازاقستان – 2010 جىلى ەۋروپالىق ۇيىمدا توراعالىق ەتكەن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى تۇڭعىش مەملەكەت, ورتالىق ازيانىڭ ءبىرىنشى وكىلى جانە العاشقى مۇسىلمان ەلى بولدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنىڭ باستاماشىسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ. قازاقستاننىڭ 57 مەملەكەتتىڭ با­سىن بىرىكتىرىپ وتىرعان ىرگەلى ۇيىم – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جəنە ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى ەلىمىز­دىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىن­داعى بەدەلىن ءوسىرىپ, الەم ەلدەرىمەن سەرىك­تەس­تىگىنە سەرپىن بەرگەنى انىق. ەلىمىز تورا­عالىق ەتكەن كەزەڭنىڭ ناتيجەلى بەلەسى دەپ ەقىۇ-نىڭ ونجىلدىق ۇزىلىستەن كەيىنگى باسقوسۋى – استانا ءسامميتىن ايتۋعا بولادى. وعان دەيىن جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ 1999 جىلى ىستانبۇلدا وتكەن بولاتىن. وسىلايشا تۇڭعىش رەت ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى ورتالىق ازياداعى ەلدە وتكەن-ءدى. سامميت بارىسىندا ەقىۇ-عا مۇشە جانە ارىپتەس 68 ەلدىڭ رەسمي دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارى ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ قاتەرلەرى مەن سىناقتارىن تالقىلاپ, ۇيىمنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جولدارىن ءسوز ەتتى. باسقوسۋ ناتيجەسىندە «قاۋىپسىزدىك قاۋىمداستىعىنا اپارار جولدا» اتتى استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانىپ, ۇيىمعا مۇشە-مەملەكەتتەر ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ۇستانىمىن ايقىنداعان ەدى.

ەلباسىنىڭ حالىقارالىق كونفە­رەن­تسياعا قاتىسۋشىلارعا ارنالعان قۇت­تىق­تاۋ ءسوزىن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ كەڭەس­شىسى ءادىل تۇرسىنوۆ وقىپ بەردى. «ەلور­دادا 2010 جىلى جەلتوقساندا وتكەن ەۋ­رو­پاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىنىڭ 10 جىلدىعىنا ار­نال­عان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ قاتىسۋشىلارىنا ىستىق ىقىلاسىمدى بىلدىرەمىن. اتالعان جوعارعى دەڭگەيدەگى سامميت ەۋروپا, ورتالىق ازيا جانە سول­تۇس­تىك امەريكاداعى 57 مەملەكەتتى بىرىكتىرە­تىن ءىرى ءارى ماڭىزدى ترانسكونتي­نەنتالدى ۇيىم – ەقىۇ-داعى قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسى توراعالىعىنىڭ اسا ايتۋلى وقيعاسىنىڭ ءبىرى بولدى. وز­دەرى­ڭىز بىلەتىندەي, ۇلى دالا ەلى – پوستكە­ڭىستىكتە ەقىۇ-نى باسقارۋ مارتەبە­سىنە يە بولعان العاشقى مەملەكەت. ادى­لەتتى دە ورنىقتى الەمدى, سونداي-اق اتلانت مۇحيتىنان تىنىق مۇحيتىنا, سول­تۇستىك مۇزدى مۇحيتتان ءۇندى مۇحي­تىنا دەيىنگى ء«تورت مۇحيت» كەڭىستىگىن­دەگى ستراتەگيالىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپ­سىز­دىكتى قالىپتاستىرۋ ىسىندە قازاقستاننىڭ توراعالىعى مەن ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى ءوز قۇندىلىعىن جوعالتپايتىنىنا سەنىمدىمىن», دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز قۇتتىقتاۋىندا.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋ­بەردى ءوز سوزىندە قازاقستان مەن ەقىۇ-نىڭ ءوزارا سەرىكتەستىگىندەگى باستى باسىم­دىقتاردى اتاپ ءوتىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ 2020 جىلى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە (اوسشك) توراعالىق ەتكەنىن ەسكە سالدى.

ء«بىز ەقىۇ مەن اوسشك اراسىندا تاجى­ريبەلىك ىنتىماقتاستىقتى ورناتۋ ءۇشىن جاردەمدەسۋگە دايىنبىز, ويتكەنى بۇل ەكى الاڭ ەۋرازيانىڭ نەگىزگى ماسەلە­لەرىن شەشۋدە بىردەي ماقساتتار قويىپ, ۇقساس تاسىلدەرگە سۇيەنەدى. وسىعان بايلا­نىستى ارىپتەستەرىمىزدى اوسشك پەن ەقىۇ ديالوگىنىڭ, سونداي-اق اوسشك-ءنى ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ ۇيىمىنا اۋىستىرۋ يدەياسىن قولداۋعا شاقىرامىز. استانا ءسامميتىنىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارى – ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ديالوگ پەن تۇراقتى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى, اۋعانستان ماسەلەسى, «قاتىپ قالعان» قاقتىعىستاردى شەشۋ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وزەكتى», دەدى مۇحتار تىلەۋبەردى.

كونفەرەنتسيانىڭ مودەراتورى بولعان ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى با­قىتجان تەمىربولات ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ مەرەيتويلىق 30 جىلدىعىندا قازاقستان ەل باسقارۋدا جانە كۇندەلىكتى ومىردە دە­مو­كراتيا قاعيدالارىن بەرىك ۇستانىپ كەلە جات­قانىن مالىمدەدى. «پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ دەموكراتيانى ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالعان جاڭا ساياسي رە­فورمالاردىڭ ءۇش ءىرى پاكەتىنە باستا­ما­شىلىق ەتتى. قازىردىڭ وزىندە مەملەكەت باس­شىسىنىڭ بىرقاتار باستاماسى زاڭ دەڭ­گەيىندە بەكىتىلىپ, قولدانىسقا ەندى. بۇل – وسى­دان بىرنەشە جىل بۇرىن باستالعان دەمو­كراتيا جولىنداعى ارەكەتتەردى قا­زاق­­ستان باسشىلىعىنىڭ جاڭا لەگى جال­عاس­تىرىپ جاتقانىنىڭ دالەلى. ارينە, الدا ءالى دە كوپ جۇمىس كۇتىپ تۇر, بى­راق ءبىز­دىڭ ەقىۇ-مەن بايلانىسى­مىز بۇ­رىن­­عىداي قازاقستاننىڭ ىلگەرىلەۋىنە عا­نا ەمەس, ەقىۇ-نىڭ دامۋىنا, سون­داي-اق ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى قا­ۋىپ­­سىز­دىكتى نىعايتۋعا دا وڭ ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەپ اتاپ ءوتتى باقىت­جان تەمىربولات.

القالى جيىن بارىسىندا ارنايى دا­يىن­دالعان قىسقامەتراجدى بەينەفي­لم كورسەتىلدى. وندا ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ پەن جەتەكشى ساياسي كوش­باس­شىلاردىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋگە دايىن­دىق بارىسى كورسەتىلگەن جانە سول جىل­دارداعى رەسمي حرونيكانىڭ كادرلارى­نان تىس قالعان ۇيىمعا قاتى­سۋشى ەلدەر اراسىنداعى كۇردەلى ديپلو­ما­تيالىق كەلىس­سوزدەر تۋرالى ەستەلىكتەر ورتاعا سالىنعان.

سونداي-اق ەقىۇ-نىڭ قازىرگى تور­اعاسى, شۆەتسيا كورولدىگىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى انن ليندە مەن ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى حەلگا شميد بەينەكونفەرەنتسيا بايلانىسى ارقىلى ءسوز ارنادى.

قاتىسۋشىلار الدىندا بايانداما جا­ساعاندار قاتارىندا ەقىۇ-نىڭ بۇرىن­عى توراعاسى (2010 ج.) قانات ساۋدا­باەۆ, حا­لىقارالىق قىلمىستىق سوت­تىڭ سۋدياسى, ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى بول­عان (2005-2011) مارك پەررەن دە بريشام­بو, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى قۋانىش سۇلتانوۆ, جاقىندا تاعايىن­دالعان ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ىستەرى جو­نىندەگى جوعارعى كوميسسارى قايرات ءابدى­راح­مانوۆ, 2014-2018 جىلدارى ەقىۇ ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس جونىندە­گى ارنايى وكىلى مەن ۇيلەستىرۋشىسى بولعان ءما­دينا جاربوسىنوۆا, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ ۆەنا قالاسىنداعى حالىقارالىق ۇيىمدار جانىنداعى تۇ­راقتى وكىلى قاي­رات وماروۆ, ەقىۇ باع­­دار­لامالارى كەڭ­سەسىنىڭ باسشىسى دەرد سابو جانە وزگە دە بىلىكتى حا­لىق­­ارالىق جانە وتاندىق ساراپشىلار بولدى.

كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ەقىۇ مەن ونىڭ قۇرىلىمدارى ۇيىمعا مۇشە ەل­دەر قازىرگى وزەكتى ماسەلەلەر مەن سىن-قاتەرلەردى جەڭۋ جولىندا بەل­سەندى ءارى جان-جاقتى زەرتتەلگەن شارالار قا­بىلداۋى كەرەك دەگەن ورتاق ۇيعارىمعا كەلدى.