قالامعا سەرت ەتكەن قالامگەر

قانشا جەردەن اتتانداساڭ دا الديار­ وقىرمان ءوز ۇستانىمىن ۇكىلەپ, سانا بيىگىندە جازۋ يەسىن سارالايتىنى اقيقات.  ءبىز وعان بولا «بولماستى دا بولادى دەپ ارماندا» دەگەن اقىن قاعيداسىن وتكىزۋگە تىرىسپايمىز. ايتكەنمەن, نەگە عانا ۇزاقباي دوسپانبەتوۆتى وقى­­مادى دەپ, ايازدى اقپانداي سۋىق قوعامدا دومبىققان جانىنا وت بەرەر جالىندى شىعارمالارمەن تانىس بولماعانىنا ناليمىز. ايتسە دە, ادەتكى وقىرمانداردىڭ جۇرەگىندە جاتتالعان, ادەبي ورتادا ءوزىنىڭ اسقاق تۇلعاسىن تىك ۇستاپ, شىعارماشىلىق قۋاتىمەن تالايدى تاڭداندىرا بىلگەن جازۋشىعا ەمەس, قازىرگى كىتاپقۇمار جانداردىڭ ەل اۋزىندا جۇرگەن شىرايلى شىعارمالاردى عانا وقۋعا ادەتتەنگەن كەمشىلىگىنە تەرىس قارايتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. بۇل – ۇلكەن وكىنىش.

كىندىك قانى تامعان تۋعان جەردىڭ ماڭعاز دا مايلى توپىراعىنداي ىستىق پەن سۋىقتى جۇرەگىنەن وتكىزگەن جازۋشى, جەتىسۋدىڭ تۇمسا تابيعاتى كوزگە قانداي كوركەم دە كەربەز كورىنسە, ءوزى دە سول تابيعات-بولمىسىنا لايىقتى شىعارمالار تۋدىردى. جەزايىر جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ وسى ءبىر «تابيعات-بولمىس» دەگەن تىركەسكە بەرگەن تۇسىنىگى كوڭىلدى كۇي اۋەزىمەن ارلەگەندەي اسەر قالدىراتىنى بار. داڭعايىر جازۋشى «كوپ ەستيمىز: اۋەزوۆتى اسا تالانتتى دەيدى. تاعىسىن تاعىلار. بەكەر. سەبەبى تابيعات-بولمىستى تالانتتى دەۋگە مۇمكىن ەمەس. سەبەبى تابيعات-بولمىس تالانت ەمەس, ال تالانت تابيعاتتىڭ دەڭ­گەيىندە بولسا ءبىر ءسارى», دەگەن تۇسىنىكتى ادەبيەت كەڭىستىگىنە سىنالاپ كىرگىزىپ, ەركىن قالىقتاتىپ جىبەرگەنىمەن قويماي, بۇل عاجايىپ ءسوزدى مۇحتار اۋەزوۆ الەمىمەن توقايلاستىرادى. پىكىرگە ەشقانداي قوسىپ-الار سىن جوق. سول سەكىلدى قازاقتىڭ قوڭىر ءسوزىن ساپىرىپ, ءجۇزدىڭ جۇرەگىن تولعاعانداي ەتىپ ءبىر ءوزى بايتاق دالاعا ءۇن قاتقان ۇزاقباي دوسپانبەتوۆ تە تابيعات-بولمىسىنا لايىق بولا بىلگەن قالامگەر.

ونىڭ دا ونەر كەڭىستىگىندە ءبىز جاتقا وقيتىن كلاسسيكتەر سەكىلدى بوس ورىن جوق. قۇمىرسقا وتەر جەر قال­دىرماعان قىراعى جازۋشى ۇزاق جىل­دىق شىعارماشىلىق عۇمىرىندا بارلىق تاقىرىپتى قاۋزادى. تاريح پەن تاعىلىم, سەزىم مەن سەنىم, تانىم مەن ۇستانىم, ادامگەرشىلىك پەن مە­يىرىم, قاتالدىق پەن قيانات دەگەن ۇعىمداردى ءبىر ادامنىڭ كوزقاراسىمەن ەمەس, ادامزاتتىق تۇسىنىكپەن بەدەرلەدى. دەگەنمەن ادەبيەتتە ءار قالامگەردىڭ وڭ جامباسىنا وڭتايلى كەلەتىن تاقىرىپتار بولادى. وعان جەكەلەي مىسال كەلتىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ىڭعايسىز. بالالىق شاعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىمەن تۇسپا-ءتۇس كەلگەندىكتەن بە, ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ باسىم كوپشىلىگى جاۋگەرشىلىك زامانمەن استاسىپ, بايىرعى باتىر بابالارىمىزدىڭ ونەگەلى عۇمىرناماسىنا ارنالعان. وعان دالەل رەتىندە «ەل ەسىندە», «شىڭ مەن شىڭىراۋ», «قىزىل جولبارىس», «ابىلايدىڭ اق تۋى» روماندارىن مىسالعا الۋعا بولادى. سونىڭ بارلىعى دا انا مەن بالا, مايدان مەن قاراقونىستا قالعان جەتىم-جەسىر, ۇلان-بايتاق جەرىن اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن ساقتاپ قالعان باتىرلار تاعدىرىنان سىر شەرتەدى. جاي عانا ەمەس, تاريحتى تارازىلاپ, كوڭىلدى نىلدەي بۇزىپ, كوكىرەكتى شەرگە تولتىرىپ سويلەيدى. سول باتپان جۇكتى ارقالاعان ءسوزدىڭ قۇدىرەتى تەلەگەي تەڭىز. ول قازاقتىڭ كەرمەك تاتىعان سان عاسىر­لىق جاسىن شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتە وتىرىپ, بولاشاققا قولدا باردىڭ قا­دىرىن ءبىلۋدى ىمدايدى. سونىن ءبارى – تار­پاڭ تاريحتى شوق باسقانداي اشىق تا اي­شىقتى بەدەرلەگەن ءوز قولتاڭباسىنىڭ  كورىنىسى.

شىندىعىندا, ۇزاقباي دوسپانبەتوۆ  – تەك قانا جازۋشىلىق قىرىمەن عانا ەمەس, ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن كۇرەسكەر تۇلعا. بىردە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تەمىربەك تەبەگەنوۆ: «ۇزاقباي – قازiرگi ۇلتتىق ءسوز ونەرiندەگi بەلگiلi قالامگەرلەردiڭ بiرi. ونىڭ پوۆەستەرi ليريكالىق-سىرشىل, پسيحولوگيالىق دراماتيزمگە تولى پوەتيكالىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدi», دەپ جازىپ, «ادامتانۋ سۋرەتكەرى» دەگەن باعا بەرگەن ەكەن. ورىندى ءسوز. كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ باستاماشىسى بولىپ, قوعامداعى قايشىلىقتار مەن جۇمباق دۇنيەلەردى وي ەلەگىنەن وتكىزدى. رۋحاني تەكەتىرەستە سۇبەلى ويلارىن ورتاعا سالىپ, دايەك-دالەلىمەن سويلەپ, قازاق ءتىلىنىڭ قامى ءۇشىن وت كەشۋگە دە باردى. ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەردى جيناپ, ماسكەۋ مۇراعاتتارىندا تاپ­جىلماي وتىرىپ, شاڭ باسقان شە­جىرەلى دەرەكتەردى ەلگە قايتاردى. تا­ۋان­دى تاريحقا كەلگەندە تولعاقتى تا­قىرىپتارعا تەرەڭدەپ, ابىلاي حاننان باستاپ, اباي مەن جامبىلدىڭ قۇرداسى, قۇنانباي مەن شاكارىمنىڭ كوزىن كورگەن اتاقتى جالمەندە ءبيدىڭ عيبراتتى عۇ­مىرىنان سىر تارقاتتى.

ءيا, قوعام قايرەتكەرى رەتىندە اتقار­عان يگى ىستەرىن تۇگەندەۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ىزدەنىستى تالاپ ەتەرى حاق. ال ونىڭ قا­لا­مىنان تۋىنداعان اڭگىمە, پوۆەست, رومان مەن ماقالالاردى ايتار بولساق, ادالدىقتى جانى سۇيەتىن جازۋشى ەكەنىن اڭدايمىز. جازۋشىنىڭ مىنا ءبىر ويماقتاي ويىنا زەر سالىڭىزشى. «11 جىلدىق وقۋ جۇيەسىنىڭ ەلۋ جىلداعى زاردابى – جاپپاي «وتىرىپ قالعانداردىڭ» سانىنىڭ ارتۋىنا اكەلسە, 12 جىلدىق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ناتيجەسى قانداي بولماق؟ بۇل رەفورما – حالىقتىڭ ماڭ­دايىنا بىتكەن سورى. كارى قىزدار مەن سۇربويداقتاردىڭ سانى بۇدان ەكى ەسە ارتىپ, جاستار بالا تۋدى قويادى. سودان كەلىپ دەموگرافيالىق جاعداي قۇلدىراپ, حالىق سانى كەميدى. سوندىقتان 10 جىل­دىق وقۋ جۇيەسىن قايتا قالپىنا كەل­تىرۋ كەرەك», دەيدى. شىنىندا, قا­لام­گەر قاۋىم ءۇشىن وسىنداي ەڭ باس­تى قاسيەت سانالاتىن كورەگەندىك پەن ادال­دىقتىڭ شىڭىنا شىعىپ, سونىمەن قاتار ۇلت ءۇشىن اقيقاتتىڭ اۋىلىنا ات شالدىرعان شىنشىل تۇلعا ەكەنىن سىني ەڭبەكتەرىنەن انىق بايقاۋعا بولادى.

ادەبيەت سالاسىندا قالتقىسىز قىز­­­­­مەت ەتكەن قالامگەر ماڭگىلىك تاقى­رىپ­­­تى قوزعاۋداعى شەبەرلىگى مەن ادام جۇرەگىنىڭ نازىك پەرنەسىن ءدوپ باسا بىلەتىندىگىمەن ەرەكشە. سونداي-اق با­رىنشا ادامزاتتىق ويدىڭ ءمولدىر تۇن­باسىن تۋىندىسىنا سالىپ, عاجايىپ وقيعالاردى ساباقتاۋ ارقىلى سانانى جاڭعىرتىپ الاتىن كۇشكە يە. ءسوز شەبەرىنىڭ قارىمدى قالامىنان ءار جىلداردا تۋىنداعان «قارداعى گۇل», «سىرعالى قىز», «گاۋھار تاس», «عارىش ءانى», «ساعىم» سىندى كوپتەگەن شىعار­ماسى شىنايى ماحاببات پەن ىڭكارلىك, ادامگەرشىلىك سىندى اسىل قاسيەتتەرگە بويلاپ, ءومىردىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن كوركەم بەينەلەيدى. سانى ەمەس, ساپاسىنا ءمان بەرىپ, كىل جاۋھارىن ىزدەيتىن كەمەڭگەر ەلدىڭ ادەبي قورىنا قوسقان تۋىندىلارىنىڭ بارلىعى – كوڭىل تورىنەن كەتپەيتىن ەرەكشە ىستىق دۇنيەلەر. تالايلى تاريحقا نۇسقا بولاتىن ەرەكشە ەڭبەكتەر دەسەك تە, ارتىق ايتقانىمىز ەمەس.

سەكسەننىڭ بيىگىنە اياق باسقان قالام­گەر جايلى كوپ نارسە جازۋعا بولادى. ونىڭ كوز مايىن تاۋىسا جازعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مەن رومان-ەپوپەيالارى, پوۆەستەرى مەن ماقالالارى جىل اينالىپ سوعاتىن التىن قويما ىسپەتتى. ادە­بيەتكە, اسىرەسە تاريحقا قىزىققان جاس تالاپكەر ءشولىن باسار ءمولدىر بۇلاق سوندا اعىپ جاتىر. اينالىپ كەلىپ, قايتا-قايتا ىشكىڭ كەلە بەرەدى. ءبىز وسى ورايدا قالامعا سەرت ەتكەن قالامگەردىڭ عۇمىر-قيسساسى ىزگىلىكپەن بويالىپ, توم-توم كىتاپتارىن سوڭىنان ىزدەپ وقىر ويلى وقىرماندارى كوپ بولسىن دەپ تىلەيمىز.