«جىرتقىش جۋرنالدارعا» جەم بولا بەرەمىز بە؟

«جىرتقىش جۋرنالدار» دەگەن نە؟

الدىمەن وسى سۇراققا جاۋاپ تاۋىپ العانىمىز ءجون شىعار. عىلىم جاساۋدا عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە جازىلعان ماقالانى حالىقارالىق جۋرنالداردا جاريالاۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. عىلىمي جوبالار مەن زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىراتىن گرانتتاردى الۋ, ونىڭ ەسەبىن تاپسىرۋ كەزىندە دە ماقالا جاريالاۋ تالاپ ەتىلەدى. ايتپاقشى, ۇمىتكەر قانداي دا ءبىر عىلىمي دارەجەگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا, ماسەلەن, PhD دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى قورعاۋعا رۇقسات الۋ ءۇشىن دە عىلىمي جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋى ءتيىس. ءوز بەتىنشە جاريالاۋدى ءجون كورەتىندەر تاعى بار, مۇنداي عالىمدار كاسىبي جەتىستىكتەردى كوزدەپ ۇنەمى ىزدەنىسپەن جۇرەدى. مىنە, وسى تالاپتانۋدان تۋاتىن ءبىر پروبلەما بار. بۇل – عالىمداردىڭ «جىرتقىش جۋرنالداردىڭ» «قاقپانىنا» ءتۇسىپ قالۋى. نەگىزىنەن مۇنداي باسىلىمداردى «جالعان جۋرنالدار» دەپ تە اتايدى.

ۋيكيپەديانىڭ اعىلشىن نۇسقاسىندا «جىرتقىش جۋرنالدار» كەيدە تەك جازۋعا ارنالعان باسىلىم دەپ اتالادى. مۇنداي جۋرنالدار اۆتورلاردىڭ ماقالالار ساپاسى مەن زاڭدىلىعىن تەكسەرمەي, رەداكتسيالىق جانە باسپا قىزمەتتەرىن ۇسىنباي جاريالاعانىنا اقى الۋدى كوزدەيدى. ال زاڭدى اكادەميالىق جۋرنالدار اشىق دەرەككوزدەردە قولجەتىمدى ەمەس. باسپاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, دامۋشى ەلدەردىڭ جاڭا عالىمدارى (عى­لىمعا ەندى كەلگەندەر, ياعني تاجىري­بەسى ازدار) اسىرەسە «جىرتقىش جۋر­نال­دارعا» الدانىپ قالادى. وسى ماسەلەگە قا­تىستى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋگە سۇيەن­سەك, «جىرتقىش جۋرنالداردا» جاريا­لان­عان ماقالالاردىڭ 60 پايىزىنا جاريا­لانعاننان كەيىنگى 5 جىل ىشىندە ەشقانداي سىلتەمە جاسالماعان», دەپ تۇسىنىكتەمە بەرىلىپتى.

باسپالارداعى «جىرتقىشتىق» – پايدا تابۋدان, كىرىس كىرگىزۋدەن تۋعان قۋلىق. نارىق زامانىندا, سانانى تۇر­مىس بيلەگەن شاقتا مۇنداي پىسىق­تىق بىزگە ۇيرەنشىكتى كورىنىسكە اينال­عان­داي. الايدا عالىمدار ءۇشىن مۇندايعا قالىپتى قاراپ, زەرتتەۋلەرى تۋرالى ماقا­­لالارىن سانالى تۇردە «جىرتقىش جۋرنال­دارعا» جاريالاۋ, «جالعان باسى­لىم­داردا» اتى-ءجونىنىڭ ءجۇرۋى ابىروي اكەلمەيدى.

زەرتتەۋشىلەر زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى بىلمەيدى

ەلىمىزدە دوكتورانتتار دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسياسىن قور­عاۋعا جولداما الۋ ءۇشىن حالىقارالىق جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋى ءتيىس. ال سول ستۋدەنتتەردىڭ كوبى عىلىمعا قادام باسسا دا, كەيبىرى ءتىپتى دوكتورانتۋرانى بىتىرگەلى جۇرسە دە «جىرتقىش جۋرنالدار» جونىندە بىلمەيدى ەكەن. بۇل تۋرالى بىزگە وسى تاقىرىپقا قاتىستى كاسىبي بلوگ جۇرگىزىپ, جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ ساۋاتىن اشۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىم, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ زەرتتەۋشىسى, PhD دوكتورى لاۋرا قاراباسوۆا ايتتى.

– الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراق­شامدا وسى تاقىرىپتا ءجيى جا­زامىن. وتكەن جىلى تەگىن ترە­نينگ­تەر دە وتكىزدىم. جاس عا­لىم­دارعا اكادەميالىق ادال­دىق پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن عى­­­لىمي كارەرا جاساۋ, بەدەلدى جۋر­­­نالدارعا ماقالا جازۋ جانە «جىرت­­قىش جۋرنالداردىڭ» قاق­پا­نىنا قالاي ءتۇسىپ قالماۋعا بولاتىنى تۋرالى اقپارات بەرەمىن. وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ دوك­­­­تورانتتارى جەكەمە شىعىپ, كو­مەك, كەڭەس سۇرايدى. ولار ءتىپ­تى «جىرتقىش جۋرنالدار» دەگەن ۇعىمنىڭ بارىن بىلمەيتىن سە­كىلدى ءارى ماقالا جاريالاۋ­دا اق­شا تولەۋ مىندەتتى دەپ تۇسى­نەدى. ولارعا ء«وز سالامداعى ۇز­دىك, ياعني ءبىرىنشى كۆارتيلگە كىرە­تىن جۋرنالداردا جالعىز اۆتور رەتىندە ءۇش ماقالام, ءبىرىنشى اۆت­ور رەتىندە ءبىر ماقالام جا­ريا­­­لانعان, بىراق سول ءۇشىن ەش­قان­­­داي اقشا تولەمەدىم» دەسەم, تاڭ­­عالادى. سوندىقتان جاس عالىم­دار­­دى بىرەۋدىڭ قو­لى­نان كەلگەن ءىس ەكىن­­شىنىڭ دە قو­لىنان كەلەتىنىن اي­تىپ جىگەر­لەندىرەمىن, – دەيدى ول.

ساراپشىمىز «نەگە ءبىزدىڭ قازاقستاندىق عالىمدار رەيتينگى جوعارى جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋعا قينالادى؟» دەگەن سۇراققا كوپ ۋاقىت جاۋاپ ىزدەگەن ەكەن. ءسويتىپ مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بارىن انىقتاپتى.

– ارينە ەڭ الدىمەن جاس عالىمدار­دىڭ جۋرنال يندەكسا­تسياسى, جۋرنال مەتريكاسى مەن كۇماندى جۋرنالدار با­زا­­سىن تەكسەرۋ جانە جۋرنال ىز­دەۋ سەكىلدى قاراپايىم داع­دى­لاردى مەڭگەرمەۋى سەبەپ بو­لا­دى. قالىپتى جاعدايدا جۋر­نال­عا ماقالا جاريالاۋ پروتسە­دۋراسى قانداي بولاتىنىن ءبى­لۋ دە ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, ەم­­پيريكالىق زەرتتەۋگە نەگىز­دەل­مەگەن, تۇپنۇسقا مالىمەت ۇسىنا الماعان ءارى زەرتتەۋ ادىستەمەسى ءال­سىز تۇسىندىرىلگەن ما­قالا ال­بەت­تە جاقسى جۋرنال­دارعا كەرەك ەمەس. مەن الەۋمەتتىك جانە گۋ­ما­نيتارلىق عىلىمدار تۋرا­لى ايتىپ وتىرمىن. زەرت­تەۋ­دىڭ ەتيكالىق تالاپتارعا ساي جۇرگىزىلۋى دە – جۋرنالدار قويا­تىن تالاپتاردىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ جوو-نىڭ كوبىندە ەتيكا كو­مي­تەتى جوق. ۋنيۆەرسيتەت باسشى­لارى وسىعان نازار اۋدارۋى ءتيىس. ءۇشىنشى, ءبىراز ۋنيۆەرسيتەت­تە زەرتتەۋ ادىستەرى جاڭاشا ستاندارتتارمەن وقىتىلمايدى. پان­­­دەردىڭ تىزىمىندە تۇر, بى­راق وكىنىشكە قاراي, اتى بار, زا­تى جوق. ستۋدەنتتەرمەن سوي­لەس­­كەننەن بىلەمىن, جوو-دا­عى 1-كۋرس دوكتورانتتارىنا ارنال­عان وقۋ باعدارلاماسىندا «زەرت­تەۋ ادىستەرى» نەمەسە «زەرتتەۋ في­لوسوفياسى» دەگەن ادەمى اتاۋ­لار بار. الايدا ونى كىم وقى­تىپ جاتىر, سول پاننەن ساباق بەرەتىن وقىتۋشىنىڭ ءوزى زەرتتەۋ­مەن اينالىسا ما؟ ول قانداي كاسىبي دايارلىقتان وت­كەن؟ مىنە, ماسەلە وسىدان شى­عادى. ءبىز اۋە­لى عالىمدار دايارلاۋداعى تۇيت­كىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ الۋىمىز كەرەك, – دەيدى ل.قاراباسوۆا.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, عى­لىم­عا قادام باسقاندار ءبىر نار­سەنى ءتۇسىنىپ العانى ابزال. جۋر­نالدار «اشىق قولجەتىمدى» (open access) جانە «جابىق قول­­جەتىمدى» (close access) دەپ ەكى­گە بو­لىنەدى. «جابىق» جاعدايدا قول­­جەتىمدى جۋرنالداردىڭ با­­­­­رى­نە ماقالا شىعارۋ تەگىن. ويت­كەنى مۇنداي جۋرنالدار جازىلىمدى تالاپ ەتەدى. «اشىق قولجەتىمدى»  جۋرنالدارعا جاريا­لاۋ اقىلى, بىراق بىردەن اۆتوردان اقشا سۇرامايدى. الدىمەن رەداك­تسيا القاسى ماقالانىڭ جارام­­دىلىعىن تەكسەرەدى دە, رەتسەن­زياعا جىبەرەدى. عالىمنىڭ ما­قالاسى تۋرالى قاراعان بىر­نەشە رەتسەنزەنتتىڭ سىن-پىكىرى كەلۋى كەرەك. بەدەلدى باسىلىمداردا ماقالانىڭ شىعۋىن كەيدە عالىمدار ءبىر جىلعا دەيىن كۇتەدى. ال «جىرتقىش جۋرنالداردا» رەتسەنزيالاۋ جۇيەسى جوق جانە تەز جاريالايدى.

سان ساپانى تومەندەتتى

ءال-فارابي اتىنداعى قا­زاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, PhD دوكتور جەكسەنبەك توقتارباي دوك­توران­تۋراعا گرانت سانىن كوبەيت­كەن­نەن ساپاسىز كادر­لاردىڭ سانى ارت­قانىن ايتادى.

– مەن 2012 جىلى دوكتوران­تۋراعا قۇجات تاپسىرعاندا 4 ادام عانا تۇستىك. قازىر 60 ادام تۇسەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىمي جەتەكشىگە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتتى. بىراق سول تالاپتارعا ساي كەلەتىن ماماندار وڭىردەگى جوو-دا تۇرماق, ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزىنەن تابىل­ماي قالادى. ارينە بار, دەگەنمەن ولاردىڭ سانى كوپ ەمەس. دوكتورانتتار كوپ, بارىنە بىر­دەي لايىقتى جەتەكشى جوق. ونىڭ ۇستىنە جەتەكشىلىكتىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى جوعارى, وعان تو­لەنەتىن قوسىمشا ۇستەمەاقى وتە تومەن بولعاندىقتان, كوبى دوك­تورانت العىسى دا كەلمەيدى. سودان امالسىز بىلىكتىلىگى ساي بولماسا دا تابىلعان جەتەكشىگە جازادى. ال ءوزى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ماقا­لا جازىپ, جاريالاپ كورمە­گەن ادام نە ۇيرەتەدى؟ قازىر دوك­­تورانتۋراعا بولىنگەن گرانت سا­نىنىڭ ارتقانىنا قۋانىپ ءجۇرمىز عوي, اقيقاتىندا بۇل ساپانى مۇلدە ءتۇسىرىپ جىبەردى. ناق عىلىمدى قالايتىندار ەمەس, ستي­پەنديا ءۇشىن عانا تۇسەتىندەر كوپ. ولار ادەتتە ستيپەنديانى الىپ ءجۇرىپ وقيدى دا, قورعاماي كەتىپ قالا سالادى. وسى جۇيەنى وزگەرتۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتىك گرانتقا وقىدى ما, مىندەتتى تۇر­دە عىلىمي تاقىرىبىن قورعا­سىن, قورعاي الماسا, گرانتتى قايتارۋدى مىندەتتەۋ قاجەت. سون­دا عانا ناعىز عىلىم جولىنا ءتۇسۋدى قالايتىندار كەلەدى. قۇر اتاق پەن ستيپەنديا ءۇشىن وقي­تىن­دار جالعان عىلىم جاسايدى, – دەيدى ج.توقتارباي.

وقىتۋشى-عالىمنىڭ پىكىرىن­شە, وتاندىق زەرتتەۋشى­لەردىڭ «جىرتقىش جۋرنالداردىڭ» قاق­پانىنا ءىلىنىپ قالۋىنا ولاردىڭ وسى تاقىرىپتاعى تانىمىنىڭ تار­لىعى, ءبىلىمىنىڭ جەتىسپەۋى سەبەپ بولادى. ويتكەنى ولار «قان­داي جۋرنالعا جاريالاۋ كەرەك؟ ونىڭ جالعان جۋرنال ەكەنىن قايدان بىلۋگە بولادى, قالاي اجى­راتامىز؟» دەگەن سالماقتى ساۋال­دارعا ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. ماسەلەن, تاجىريبەلى عالىمداردىڭ ءوزى «Q1», «Q2» بول­سا, كەرەمەت جۋرنال دەپ وي­لاپ قالادى. باسقا جاعىن تەك­سەر­مەيدى. ال كۆارتيلى جاقسى بول­عانىمەن, h-يندەكسى تومەن با­سى­لىمدار بار. مىنە, وسى تۋرا­لى جەتكىلىكتى ءبىلىم بەرىلۋى ءتيىس.

– جوعارىداعى ارىپتەسىمنىڭ سو­زى­مەن كەلىسەمىن, جوعارى بى­لىم­نەن كەيىنگى ءبىلىم بەرۋدە ال­­­­­دىمەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە ۇي­­­­رەت­­كەن ءجون. مىسالى, مەن حي­­ميا فاكۋلتەتىندە وقيتىن ما­­گيسترانتتارعا «عىلىمي جو­بالار مەن زەرتتەۋلەردى ۇيىمداس­تىرۋ جانە جوسپارلاۋ» اتتى پان­نەن ساباق بەرەمىن. سوندا ستۋدەنتتەرگە, ياعني بولاشاق عا­لىمدارعا Scopus بازاسىنداعى جۋر­نالدارعا تالداۋ جاساۋ جو­نىنەن ءدارىس وقيمىن. ال ەلىمىز­دەگى كوپ جوو-دا مۇنداي ءپان وقى­­تىلمايدى, – دەيدى بولاشاق عا­­لىمداردى وقىتىپ جۇرگەن عالىم.

 تالاپتان تالاپ تۋادى

وسى ويدان كەيىن ءبىز 2020-2021 وقۋ جىلىنا دوكتورانتتار­دى دايارلاۋعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك گرانت سانىن قارادىق. حيميا ماماندىعىنا 100, فيزيكا سالاسىنا 110, ماتەماتيكا جانە ستاتيستيكاعا 60 گرانت بولىنگەن. ال جىل سايىن 100 عىلىمي دوكتوردى دايارلايتىن 100 حيميك-عالىم بار ما؟ مىنە, وسىدان-اق جىل سايىن عالىمداردى ەمەس, «جالعان عا­لىم­داردىڭ اسكەرىن» عىلىمي «مايدانعا» قوساتىنىمىزدى انىق كورۋگە بولادى.

وتاندىق عالىمداردىڭ الەۋە­تى مەن سوڭعى جاعدايداعى قار­­­قىنىنا تالداۋ جۇرگىزەتىن مامان ەلىمىزدە تىم تاپشى. سولار­دىڭ ءبىرى – پروفەسسور بولات كەڭەسوۆ. ونىڭ ويىنشا, عىلى­مي دارەجە, اتاق الۋعا نەمەسە گرانت­تىق جوبالار بويىنشا ەسەپ­تەردى تاپسىرۋعا «جىرتقىش جۋر­نالدارداعى» ماقالالاردى جاراتپاي تاستاۋ كەرەك. سوندا ءبىراز ماسەلە وزدىگىنەن شەشىلەدى.

– ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيستر­­­­لىگى اقىرىنداپ بۇل تالاپتى ەنگىزىپ, «جىرتقىش جۋر­نالدارداعى» ماقالالاردى ەسەپ­كە الماۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. ما­­­ڭىزدىسى جالعان باسى­لىم­دار­داعى عىلىمي ەڭبەكتەردى ەش جەردە, ەشبىر جاعدايدا ەسەپكە الماي قويسا, كوپ ماسەلە شە­شىمىن تا­­بادى. بۇدان بولەك گرانت­تىق نەمەسە باعدارلامالىق-نى­­­سانالى قارجىلاندىرۋدىڭ كون­كۋرس­تىق قۇجاتتاماسىندا اشىق قولجەتىمدى باسىلىمدار ءۇشىن تولەمدى دەلدالدارعا ەمەس, تىكەلەي باسپاگەرگە عانا جاساۋ رۇقسات ەتىلۋى كەرەك. سودان سوڭ گۋ­ما­ني­­تارلىق عىلىمدار بويىنشا حالىقارالىق جۋرنالداردا ما­قالا جاريالاماي-اق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ءجون. مىسالى, ديسسەرتاتسيانى ۇلتتىق مەملەكەتتىك عى­لىمي-تەحنيكالىق ساراپ­تامانىڭ تاۋەلسىز ەمتيحانىنان كەيىن قورعاۋعا جىبەرۋگە بولادى. بارىنەن بۇرىن عالىم­دارعا اجىراتۋ وڭاي بولۋ ءۇشىن بازادان شىعىپ قالۋ قاۋپى جو­عارى, كۇماندى جۋرنالداردى انىق­تاپ, ونىڭ ءتىزىمىن جاريالاۋ بو­يىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قا­جەت. وسى ماسەلەگە قاتىستى زەرت­­­تەۋ­شىلەرگە تانىمدىق ترەنينگ­تەر ۇيىم­داستىرىلۋى كەرەك, – دەدى ب.كەڭەسوۆ.

2018 جىلى اتاقتى Nature عىلىمي جۋرنالىنىڭ سايتىندا «قىتاي اكادەميالىق زاڭ بۇزۋ­شىلىقتى جويۋ ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى رەفورمالار جۇرگىزەدى» (China introduces sweeping reforms to crack down on academic misconduct) دەگەن تاقىرىپپەن كولەمدى جۋرناليستىك ماقالا جاريالاندى. سوندا قىتاي ەلىندە وتاندىق جانە حالىقارالىق سا­­پاسىز جۋرنالداردىڭ «قارا ءتىزىمى» جاسالاتىنى, سول تىزىم­دەگى باسىلىمدارعا شىققان ما­قا­لالار قانداي دا ءبىر عىلىمي اتاق نەمەسە گرانت الۋعا جارامايتىنى, ال «جالعان جۋرنالدا» جۇرگەن عالىمعا ءبىرىنشى ەسكەرتۋ, ەكىنشى رەت قايتالانسا جۇمىستان شەتتەتۋ قاراستىرىلاتىنى كور­سە­تىل­گەن. ءيا, بۇل – كورشى مەم­لەكەت ازىرلەگەن پلاگياتقا, اكا­دە­ميالىق الاياقتىققا قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان كەشەندى باع­دار­لامانىڭ ءبىر پاراسى عا­نا...

وسىنداي قادامعا بارۋ جا­ۋاپ­­تى مينيسترلىك ءۇشىن قيىن شىعار. بىراق بۇل ماتە­ريا­­­لى­مىزعا ارقاۋ بولعان Scientometrics باسىلىمىنىڭ «Scopus-تاعى جالعان جاريالا­نىم: ەلدەر ارا­سىنداعى ايىرما­شى­لىق­تار تۋ­رالى دالەلدەر» اتتى زەرت­تەۋى­نىڭ كىرىسپەسىندە قا­زاق­ستان­نىڭ «جالعان عى­لىم» جاسايتىن ەل رەتىندە كورىنگە­نىنەن اۋىر ەمەسى انىق. ەڭ ءبىر كوڭىل­گە قاياۋ تۇسىرەتىنى, وسى جاع­داي Scopus بازاسى مەن Web of science دەرەكقورىنداعى «ۇزدىك جاريالانىم», «ەڭ كوپ سىل­تەمە» نوميناتسيالا­رىمەن الەم زەرت­تەۋشىلەرىنىڭ اراسىندا كوش باس­تاپ جۇرگەن ساناۋلى عالىم­دا­رىمىزدىڭ ەڭبەگىن جوق­قا شى­عارىپ تۇر.