«بەسىنشى قازىنامىز: ۇلتتىق بايلىعىمىزدىڭ,
ءال-اۋقاتىمىز بەن الەۋەتىمىزدىڭ ءتۇپ نەگىزى – جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى».
ن.ءا.نازارباەۆ,
تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان
سالتاناتتى جيىندا سويلەگەن سوزدەن.
ايقىن ماقسات, جاسامپاز جوسپار – قاشاندا العا قاراي اداسپاي ءجۇرۋدىڭ جانە ناقتى تابىستارعا جەتۋدىڭ باستى نەگىزى. سول ماقسات-مۇراتتار مەن تولاعاي تابىستارعا جەتكىزەتىن قۇدىرەت نە؟!
«بەسىنشى قازىنامىز: ۇلتتىق بايلىعىمىزدىڭ,
ءال-اۋقاتىمىز بەن الەۋەتىمىزدىڭ تۇپ نەگىزى – جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى».
ن.ءا.نازارباەۆ,
تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان
سالتاناتتى جيىندا سويلەگەن سوزدەن.
ايقىن ماقسات, جاسامپاز جوسپار – قاشاندا العا قاراي اداسپاي ءجۇرۋدىڭ جانە ناقتى تابىستارعا جەتۋدىڭ باستى نەگىزى. سول ماقسات-مۇراتتار مەن تولاعاي تابىستارعا جەتكىزەتىن قۇدىرەت نە؟!
ارينە – ەڭبەك! ەڭبەك بولعاندا دا ەبەدەيسىز, كوزىن بىلمەي, قىبىن سەزبەي بوسقا تەر توگەتىن ءناتيجەسىز ەڭبەك ەمەس, ەبىن تاۋىپ ونىمدىلىكتى ەسەلەي تۇسەتىن, سول ارقىلى تابىسىڭدى مولايتىپ, تۇرمىسىڭدى جاقسارتا تۇسەتىن, ەل ەكونوميكاسىن نىعايتىپ, ونىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرا تۇسەتىن, تابىسىڭ مەن تۇرمىسىڭا قۋانىپ, ەڭبەككە دەگەن قۇشتارلىعىڭ مەن قۇرمەتىڭدى, سۇيىسپەنشىلىگىڭ مەن شىن ماحابباتىڭدى ارتتىرا تۇسەتىن ءتيىمدى, ناتيجەلى, جان-جاقتى جەتىلگەن ءونىمدى ەڭبەك! ەڭبەك ەتكەن ەشقاشان كەم بولمايدى, اركەز قاتارىنان دا كەيىن قالمايدى. ۇلى اباي: «ەڭبەك ەتسەڭ ەمەرسىڭ», دەسە, جىر الىبى جامبىل: «ەڭبەك ەت تە مىندەت ەت», دەپ بەكەر ايتقان جوق. دانا دا ۇلى حالقىمىز ەڭبەك تۋرالى نەبىر تاماشا تۇجىرىمدار جاسادى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ەڭبەكتى بارلىق يگىلىكتىڭ باسىنا قويىپ وتىر. وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلاماسىن جاريالادى. مەملەكەت باسشىسى بۇكىل قازاقستان حالقىنا الەمنىڭ ءامىرشىسى ەڭبەك ەكەنىن, تەك ەڭبەكپەن عانا جەمىس ونەتىنىن, تەك ەڭبەك قانا بار قيىندىقتى جەڭەتىنىن ەرەكشە ەسكەرتىپ ايتتى. ەگەر قازاق دانالىعىنداعى «قىزىم, ساعان ايتام, كەلىنىم, سەن تىڭدا» دەگەن ماقالدى ەسكەرسەك, بۇل تەك قازاققا عانا ەمەس, بۇكىل الەم حالقىنا ايتىلعان اتالى ءسوز دەپ قابىلداۋىمىز قاجەت.
ەسىمدەرى قازاق تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ, ۇلتى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات ءۇشىن ۇلى ۇلاعاتتار قالدىرعان الىپتارىمىز, ءحىح عاسىرداعى شوقان, ىبىراي, اباي, حح عاسىرداعى مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ءساتباەۆ, مالىك عابدۋللين جانە باسقالاردىڭ ءبارى دە ادامگەرشىلىك پەن اقىلماندىقتىڭ شىڭىنا تەك قانا تىنىمسىز ادال ەڭبەكتەرى مەن ۇلتىن سۇيگەن ۇلاعاتتى قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا جەتكەن. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا ءومىر جولى – قايناعان ەڭبەك, تولاسسىز كۇرەس جولى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاراپايىم ازامات, قاتارداعى جۇمىسشىدان بۇگىنگى كۇنى مەملەكەت باسشىسى, بۇكىل الەم تانىعان ساياسي قايراتكەر دارەجەسىنە كوتەرىلسە, ءبارى – تىنىمسىز ەڭبەگى مەن تۋعان ۇلتىنىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى لايىقتى ورنى, تىنىش تا تاتۋ, بەيبىت تە باقىتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن تولاسسىز جۇرگىزگەن جۇيەلى دە جەمىستى كۇرەسىنىڭ ارقاسى. مۇنى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى تۇسىندا حالقىمىزعا تارتۋ ەتىلگەن «ەلباسى جولى» كينوەپوپەياسىنان دا انىق تۇسىندىك. قازاقتىڭ ەڭبەگىمەن ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ, ارقاشان الدا بولۋدى, تابىستى دا باقىتتى, ءماندى دە مازمۇندى عۇمىر كەشۋدى ارماندايتىن ءاربىر ۇل-قىزى ەلباسىنىڭ ەڭبەك جولىن ۇلگى, تەمىرقازىق نىسانا ەتىپ ۇستانۋلارى ءتيىس.
«قۇداي بىزدەن «قانشا جاسادىڭ؟» دەپ سۇرامايدى, «نە جاسادىڭ؟» دەپ سۇرايدى», – دەگەن ەدى ءبىر سوزىندە اتاقتى اقىن ولجاس ءسۇلەيمەنوۆ. «ادام ءوز ءومىرىن ەڭبەكتەنۋدەن باستاپ, ەڭبەكتانۋمەن اياقتايدى», دەپ كەتتى قازاقتىڭ ويشىل اقىنى قادىر مىرزا ءالى. قانداي عاجاپ سوزدەر! ءومىردىڭ وزىنەن ويىلىپ الىنعان تولعاقتى تۇجىرىم عوي بۇلار. ىشىنە ءبارى سىيىپ تۇر. مەنىڭ دە بۇكىل ءومىرىم قادەكەڭ ايتقان ءبىر سويلەمنىڭ ىشىندە. ءبىر جارىم جاسىمدا مەنى ومىرگە اكەلگەن انام دۇنيەدەن وزىپتى. اكەم ادامزاتقا ايداھارشا اجال وعىن سەپكەن قاسىرەتتى سوعىستان ورالمادى. بالالىق شاعىمىز سوعىس پەن سوعىستان كەيىنگى قيىن جىلدارعا تۋرا كەلدى دە, ءبىزدىڭ ۇرپاق ەڭبەككە ەرتە ارالاستى. ەگەر وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارىندا حالقىمىز بارلىق نارسە دەرلىك جەتكىلىكتى بولىپ, ۋايىم-قايعىسىز بەرەكەلى عۇمىر كەشسە, ءبارى سول ەڭبەكتىڭ, ۇجىمدىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسى شىعار. ويتكەنى, ۇلكەن دە, كىشى دە, جاس تا, جاسامىس تا ەڭبەك ەتتى. ول كەز ءۇشىن «جۇمىس جوق», «جۇمىسسىزبىن» دەگەن سوزدەردىڭ ءوزى ساناعا سىيمايتىن تۇسىنىك ەدى.
مەن دە قانداي جەتىستىككە دە ءوز ەڭبەگىممەن جەتتىم. مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ينستيتۋتقا ەمتيحانسىز قابىلداندىم. ونى دا جاقسى ءبىتىرىپ, عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىستىم. وسى جاسىما دەيىن ادال تىرلىك كەشتىم, قولىمنان كەلگەن بار جاقسىلىقتى جاساپ, اينالاما شاپاعاتىمدى شاشۋعا تىرىستىم. اللا دەنساۋلىق بەردى, ءوزىمدى سىيلايتىن, التىن باسىمدى ارداقتايتىن ومىرلىك جار سىيلادى, سانالى, ءبىلىمدى, ادەپتى ۇرپاق ءوسىردىم. سوعان ءومىر بويى شۇكىرشىلىك ەتىپ, حال-قادەرىمشە ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. كوز مايىمدى اياماي, قازاق عىلىمىنا بارىنشا ۇلەس قوسۋدى مۇرات تۇتتىم. وسى كۇنگە دەيىن قانداي جەتىستىك, اتاق-العىس, مەملەكەتتىك ماراپات, حالىق ىقىلاسىنا يە بولسام, ءبارى دە سول تىنىمسىز ەڭبەگىمنىڭ, ەلىمنىڭ وركەندەۋىنە تيتتەي دە بولسا ۇلەس قوسسام دەپ سوققان جۇدىرىقتاي پەرزەنتتىك جۇرەك ءامىرىنىڭ ارقاسى. ەگەر ولجەكەڭ ايتقان الگى سۇراقتى وزىمىزگە ەمەس, ەلىمىزگە قاتىستى قويار بولساق, ەلباسىمىز ەل الدىنا, ۇلت الدىنا: «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ, قازاقستان ءححى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىندا بولۋعا ءتيىس», دەگەن انىق ماقسات, اسقارالى مىندەت جۇكتەپ وتىر. ءوزىن قازاقتىڭ ۇلى, قازاقستاننىڭ ازاماتى سانايتىن ءاربىر جاندى بۇگىن بارىنەن بۇرىن وسى ماسەلەلەر قاتتى ويلاندىرىپ, اركىم سوعان قولىنان كەلەر وزىندىك ۇلەس قوسۋعا ۇمتىلۋلارى ءتيىس. مەنى اگرارلىق عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىم رەتىندە, ۇستاز رەتىندە بۇل ماسەلەلەر قاتتى تولعاندىرادى. ويتكەنى, بۇل ماقسات-مىندەتتەردىڭ ءبارى تولىق ورىندالىپ, مۇراتقا جەتۋ ءۇشىن, ەلباسى جۇكتەگەندەي, بۇكىل حالقىمىز ەڭبەكتەنىپ, جان باسىنا شاققانداعى ءونىم ءوندىرۋ كولەمى ەسەلەنە كوبەيۋى كەرەك.
ال بىزدە سوعان جەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەتىن نەگىزگى بايلىق – جەردى پايدالانۋ جاعى تىم تومەن. سول جەر, ونى وڭدەيتىن حالىقتىڭ ايتارلىقتاي بولىگى – بۇكىل ەل تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتساق, سولاردىڭ 30 پايىزدان استامى نەمەسە بۇكىل ەل تۇرعىندارىنا شاققاندا 15 پايىزعا جۋىعى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار. ەگەر قالا تۇرعىندارىنىڭ دا ايتارلىقتاي بولىگى سونداي جاندار ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا ەلىمىز بويىنشا قانشاما تۇرعىننىڭ تۇراقتى جۇمىسى بولماي, ءايتەۋىر جانباعىس ءۇشىن تابىلعان جۇمىسپەن شۇعىلدانىپ جۇرگەنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. ونداي جاعدايدا ەسەلەپ ارتاتىن ەڭبەك ونىمدىلىگى, جوعارى جالاقى, قاجەتتى الەۋمەتتىك جاعداي, جاقسى تۇرمىس جايىندا ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. سەبەبى, 1991 جىلى, كسرو ىدىراۋدىڭ الدىندا تۇرعان كەزدە ەلىمىزدە 2095 كەڭشار, 265 ۇجىمشار بولعان ەدى. قازىر ولاردىڭ ورنىنا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىساتىن مىڭداعان ءارتۇرلى شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرىلعانىمەن, «ءبولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەننىڭ كەرى كەلىپ, سول ۇساق شارۋاشىلىقتار جۇمىسىن جولعا قويا الماي كەلەدى.
ونىڭ سەبەبى كوپ. اۋىلدى جەردە رەفورما جۇرگىزگەن كەزدە بىرقاتار ادىلەتسىزدىكتەر ورىن الدى. ەڭ باستىلارىن اتايتىن بولساق, بىرىنشىدەن, ەڭ قۇنارلى, جولعا جاقىن, سۋ جاقسى باراتىن جەرلەردى قولىندا بيلىگى بار ساناۋلى ادامدار يەلەنىپ كەتتى. جەردى مولىراق العاندار دا سولار. مىسالى, سۋارمالى القاپتاردان بىرەۋلەر 200 گەكتارعا دەيىن ەنشىلەسە, ەندى بىرەۋلەرگە 2-3, ءتىپتى, 1,3 گەكتار عانا جەر ءتيدى. اس اتاسى وندىرىلەتىن سولتۇستىك وبلىستاردا بۇل ماسەلە ءتىپتى اسقىنىپ كەتتى. مۇندا قولى جەتكەندەر 3-5 مىڭ گەكتارعا دەيىن باسىپ قالسا, قاراپايىم تۇرعىندارعا بۇيىرعانى 120 گەكتارعا ارەڭ جەتەدى. ءسويتىپ, حالىقتىڭ نەگىزگى اسىراۋشىسى بولىپ كەلگەن جەر-انانىڭ ءتوسىن ەمۋ جاعى كەمي بەردى. ويتكەنى, الگى قۇنارلى جەرلەردى ءبولىپ العاندار ونى ءوزى ءۇشىن دە, ەل ءۇشىن دە ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىنە ءمان بەرمەدى. ەگەر 1991 جىلى 227,5 ميلليون گەكتار جەردە استىق وندىرىلسە, ارادا نەبارى 7-8 جىل وتكەندە ونىڭ كولەمى 113,4 ميلليون گەكتارعا دەيىن قىسقارىپ, ەكى ەسەگە دەيىن تومەندەگەنى بۇل ءسوزىمنىڭ ناقتى دالەلى. سونىڭ سالدارىنان ءتۇسىم 30 پايىزعا دەيىن ازايدى. ەڭ وكىنىشتىسى, ەتكەن ەڭبەك پەن توككەن تەردىڭ قۇنى تىم ارزانداپ كەتتى. ءسويتىپ, «قايتارىمى جوق جۇمىستىڭ بارىنان جوعى جاقسى» كوزقاراسى قىلاڭ بەردى. اۋىل جاستارىنىڭ اراسىندا «قالاعا بارىپ, اربا سۇيرەسەم دە ولمەيمىن» دەگەن پىكىر قالىپتاستى. وسىلاي «بايتال تۇگىل باس قايعى» زاماندا ونەر-بىلىمگە, كاسىپ يەلەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق تومەندەدى. بۇل اۋىلدا مامانداردىڭ كۇرت كەمۋىنە الىپ كەلدى. قازىر ساراپشى-مامانداردىڭ ايتۋىنشا, 16-45 جاس ارالىعىنداعى ادامداردىڭ اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى قالماي بارادى. جەر شۇقۋمەن اينالىساتىنداردىڭ باسىم بولىگى زەينەتكەرلەر.
ەكىنشىدەن, كەڭشار, ۇجىمشارلارداعى تەحنيكا دا ادىلەتسىز ءبولىندى. جارامدى تەحنيكا-تەتىكتەر ءار اۋىلدا قولىندا بيلىگى مەن لاۋازىمى, سوعان سايكەس جاعدايى بار, بىراق بۇكىل اۋىلدىڭ تىرلىگىن جاساۋعا مۇددەلى ەمەس 4-5 ادامنىڭ قولىنا شوعىرلاندى. ال نەگىزگى ەڭبەككەر قاۋىم ديقان مەن شارۋانىڭ كۇش-قۋاتىن ارتتىراتىن مۇنداي مۇمكىندىكتەن ماقۇرىم قالدى. ەندى جەرى از, تەحنيكاسى جوقتىڭ قاسىنداعى قاراپايىم اۋىلدىقتار جەر مەن تەحنيكاعا قولىن مولىراق باتىرعانداردىڭ الدىندا كىرىپتار كۇي كەشۋدە. ەڭ باستىسى, جەردى مولدان العاندار دا, ازدان العاندار دا ونى تولىق يگەرە الماي, ناتيجەسىندە ميلليونداعان توننا ءونىم, ميللياردتاعان تەڭگە تابىس اكەلەتىن پايدالانۋعا جارامدى اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى ۇلان-عايىر جەرلەر پايدالانىلماي جاتىر. قازىرگى ەل ەكونوميكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىنىڭ ءتومەندەپ, ونداعى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ تۇرعان جايتتار دا نەگىزىنەن وسىلار. مۇنى تەرەڭىرەك تۇسىنەتىن بولساق, اينالىپ كەلگەندە, بيلىك باسىنداعى شەندىلەر مەن شەكپەندىلەردىڭ وزدەرى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعانىن كورەمىز. ويتكەنى, مەملەكەت مىڭ جەردەن وعان زاڭنامالىق نەگىز جاساپ قويعانىمەن, بىزدە كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىندار مەملەكەتتىك قىزمەتتە, قۇقىق قورعاۋ نەمەسە سالىق ۇيىمدارىندا وتىرعاندار نە سولاردىڭ جاقىن-جۋىقتارى. ولار قاراپايىم جانداردىڭ كاسىبىنىڭ ورگە دومالاۋىنا ءمۇددەلى ەمەس.
ۇشىنشىدەن, سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ تولىقتاي دەرلىك ىستەن شىققانى جانە ولار تۇگەلدەي دەرلىك جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتۋى سەبەبىنەن ونىمدىلىگى وتە جوعارى سۋارمالى جەرلەردى, سونداي-اق, جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردى پايدالانۋ تيىمدىلىگى كۇرت تومەندەدى. ايتالىق, 1991 جىلى ەلىمىزدە 2,3 ميلليون گەكتار سۋارمالى, 187 ميلليون گەكتار تابيعي جايىلىم بولسا, بۇگىنگى كۇنى سولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى عانا, مىسالى 1-1,2 ميلليون گەكتار عانا سۋارمالى جەر, 100 ميلليون گەكتارعا جەتەر-جەتپەس جايىلىم عانا پايدالانىلىپ وتىر. وندا دا اسا ءتيىمدى ەمەس. ال مۇنىڭ ءبارى اۋىل شارۋاشىلىعىن, اۋىلدى, اۋىلداعى ءوندىرىستى پايدالانۋ ءۇشىن قانشا الەۋەت؟!
نە ىستەۋ كەرەك؟ مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەسەلەپ ارتتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن, اسىرەسە, ەگىنشىلىك پەن مال ءونىمىنە ءوسىپ وتىرعان جاھاندىق سۇرانىس جاعدايىندا بۇل سالانى اۋقىمدى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ەلباسى وسى ماقساتتا ەگىستىك الاڭىن ۇلعايتۋ, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ ەسەبىنەن ەگىستىك ءتۇسىمىن ەلەۋلى دەڭگەيگە كوتەرۋ, مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدەگى جەمشوپ بازاسىن, ەكولوگيالىققا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتىق برەندتەر قۇرۋ ارقىلى اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الدىنا ەكولوگيالىق تازا ءوندىرىس سالاسىنداعى جاھاندىق ويىنشى بولۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنىڭ كوشباسشىسى بولۋ مىندەتىن قويدى. ول ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ مەن ساتۋدا فەرمەرلىك شارۋاشىلىق پەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جان-جاقتى دامىتۋ كەرەك. جەر وڭدەۋ مادەنيەتىن وزگەرتۋ جانە جاڭا عىلىمي, تەحنولوگيالىق, باسقارۋشىلىق جەتىستىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, مال شارۋاشىلىعىنداعى ۇلتتىق ءداستۇرلەر جاڭعىرتىلۋى ءتيىس.
كەزىندە 100 قويى بار ادام كەدەي سانالعان قازاق قاۋىمى مال ءوسىرۋدىڭ مىڭ ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرگەنى – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن تاريحي شىندىق. دەمەك, ول – تۋمىسىندا مالدى كۇتىپ-باعۋ مەن ونى ەسەلەپ كوبەيتۋدىڭ تاجىريبەسىن ءوزى جاساعان ۇلت. ەشقانداي تەحنيكا-تەتىكسىز, جاز – جايلاۋعا, قىس – قىستاۋعا كوشىپ, تابيعي جايىلىمداردى ۇتىمدى پايدالانۋ ارقىلى وتار-وتار قوي, تابىن-تابىن سيىر, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, كەلە-كەلە تۇيە ايداپ, ونى كوبەيتە بىلگەن حالىق ناعىز كاسىپكەر حالىق. تەك كەشەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ماسىلدىق پسيحولوگيا عانا ونى وزگە قاسيەتتەرىمەن بىرگە وسى تاماشا قابىلەتىنەن دە ايىرا جازدادى. نەگىزىندە قانىندا, بولمىسىندا بار قاسيەتتى بۇگىنگىدەي, كاسىپكەرلىك – جاڭا ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە باعالانىپ, مەملەكەت تاراپىنان قولايلى جاعدايلار جاسالىپ جاتقان تۇستا قايتا جاڭعىرتۋ قيىن ەمەس دەپ ويلايمىن.
جالپى, «وتىرار ورنىڭدى, ايتار ءسوزىڭدى ءبىل» دەپ ماتەلدەيتىن قازاق ۇلتى دۇنيەجۇزىلىك نارىقتاعى ءوزىنىڭ الار ورنى مەن ايتار ءسوزىن قاي تۇستان ىزدەۋ كەرەك دەسە, مەن ويلانباستان «ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى سالاسىنان» دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىم. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ۇلان-عايىر جەرىمىز, سان عاسىرلىق مال ءوسىرۋ تاجىريبەمىز بار. ەلباسى وتاندىق اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الدىنا الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنىڭ كوشباسشىسى بولۋ مىندەتىن قويعاندا وسى جاعىن ەسكەرگەنى ءسوزسىز. نەگىزىندە ءبىز قوي باققان, قويمەن بىرگە سايىن دالانى كەزىپ ءجۇرىپ, بۇكىل ادامزاتتىڭ قاجەتىنە جارارلىق كەلەلى وي باققان حالىقپىز. مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن-قاتەرىن اتاي وتىرىپ, الەمدەگى حالىق سانى ءوسۋىنىڭ جوعارى قارقىنى ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسىن كۇرت شيەلەنىستىرىپ, بۇگىننىڭ وزىندە ميلليونداعان ادام اشتىققا ۇشىراپ, ميللياردقا جۋىق ادام تاعامنىڭ ۇدايى جەتىسپەۋشىلىگىن باستان كەشىپ جاتقانىن, تاماق ونىمدەرىن وندىرۋدە رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر جاساماسا, بۇل ۇرەيلى تسيفرلار تەك وسە ءتۇسەتىنىن ايتتى. بىراق وسى سىن-قاتەرلەردىڭ استارىندا ءبىز ءۇشىن وراسان مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن دە ەسكەرتتى.
قازىر 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ەلىمىزدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ باعدارلاماسى قارقىندى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ۇكىمەتكە ونىڭ كەلەسى باسقىشىنىڭ جوسپارىن جاساۋ جۇكتەلدى. ەندى سونى دايىنداۋ كەزىندە ءبىرىنشى كەزەكتە جەردى پايدالانۋ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن مولىنان ءوندىرىپ, ونى بارىنشا وڭدەۋ ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارعان ءجون. ويتكەنى, جەر – باعا جەتپەس بايلىق. ەڭ قىمبات قازىنا. بىزگە اتا-بابالارىمىزدان قالعان ەڭ باعالى سىي. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادامزاتتى اسىرايتىن دا جەر-انا. جەردىڭ دە جۇرەگى بار. ول دا سىزدايدى. ونى كۇتپەۋدىڭ, بابىن تاپپاۋدىڭ, قادىرىن سەزىنبەۋدىڭ زاردابى وراسان زور بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان, ءبىز جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ, ازىق-ت ۇلىك داقىلدارىن, مال ءوسىرۋدىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرگە نەگىزدەلگەن ءتول تەحنولوگياسىن تۋدىرۋىمىز كەرەك. ءبىر كەزدەرى بىزدە قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ جاقسى دامىعان ەدى. ءار گەكتاردان 500 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم الىندى. قازىر ول 105 تسەنتنەردى عانا قۇرايدى. داندىك جۇگەرىنىڭ ءار گەكتارىنان ورتا ەسەپپەن 18-20 تسەنتنەر, كارتوپتىڭ ءار گەكتارىنان 105-110 تسەنتنەر ءونىم الۋدامىز. پايداعا شىعۋ ءۇشىن قىزىلشانىڭ ءار گەكتارىنان كەم دەگەندە – 250 تسەنتنەر, جۇگەرىدەن – 25-28 تسەنتنەر, كارتوپتان 170-180 تسەنتنەر ءونىم الۋىمىز كەرەك. جالپى, بارلىق تەحنيكالىق, باۋ-باقشا جانە كوكونىس داقىلدارىنان الىناتىن ءونىمدى 1,5-2 ەسەگە ارتتىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن سالاارالىق بايلانىستاردى نىعايتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جەر رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى باعدارلاماسىن جاساپ, توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋدىڭ بارلىق امالدارىن قولعا الۋ قاجەت.
دامىعان ەلدەردىڭ بارىندە مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا ءونىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ اگروحيميالىق ءتيىمدى ءتاسىلى رەتىندە قارايدى. فرانتسيا اگروحيميكتەر قوعامىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 1 كيلو تىڭايتقىش بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە بيدايدىڭ ءونىمى – 7,5, كۇرىش – 8,6, جۇگەرى 9,8 كيلوعا ارتادى ەكەن. ال بىزدە قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىندا تىڭايتقىش قولدانۋ تىم ازايىپ كەتتى. قازاقستان بۇگىندە تىڭايتقىشتار قولدانۋ جونىنەن ء(ار گەكتارعا 16-20 كيلو) دامىعان ەلدەردەن دە (340-480 كيلو, تمد ەلدەرىنەن دە (160-280 كيلو) قالىپ قويدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى ورگانيكالىق تىڭايتقىش ەنگىزۋ دە كۇرت كەمىپ كەتتى. ەگەر 1990 جىلعا دەيىن قازاقستاندا جىلىنا 1 ميلليون توننا تىڭايتقىش شىعارىلسا, قازىر بار بولعانى 40-50 مىڭ توننا عانا شىعارادى ەكەنبىز. ال بىزگە بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە كەم دەگەندە 650 مىڭ توننا تىڭايتقىش كەرەك. بولاشاقتا 1,3 ميلليون توننا قاجەت بولادى.
جالپى, قازاقستان ءۇشىن اۋىلدى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن دامىتۋ – ەڭ وزەكتى ماسەلە. ەگەر, اۋىلدىق جەرلەردە شاعىن شارۋا قوجالىقتارىن ىرىلەندىرىپ, كلاستەرلىك ۇلگىدە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرەتىن ءارى قايتا وڭدەۋ ارقىلى نارىققا دايىن ءونىم ۇسىناتىن كاسىپورىنداردى كوپتەپ شوعىرلاندىرىپ, دامىتاتىن بولساق, بۇل بىرنەشە ماسەلەنىڭ شەشىلۋىن قامتاماسىز ەتەر ەدى. ءبىرىنشىدەن, اۋىلدا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى كوبەيىپ, حالىقتىڭ قالاعا كوشۋ ۇدەرىسى تولاستايدى. ەكىنشىدەن, اۋىل حالقىنىڭ جالاقىسى كوبەيىپ, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلارى جاقسارادى. ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى نىعايا تۇسەدى. تورتىنشىدەن, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق نىعايىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە قىلمىستىڭ ازايۋىنا, ەلدىڭ ەڭبەكپەن اينالىسىپ, ەلباسى ايتقان جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنىڭ قالىپتاسۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزادى. ال ەڭبەكپەن تولىق قامتىلعان قوعامدا قيىندىقتار وتە از بولاتىنى انىق. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ, مەملەكەتتىڭ باستى مۇراتى – تۇراقتىلىق, قالىپتى دامۋ, حالقىنا بار يگىلىكتى جاساۋ بولسا, ەندەشە, ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە بۇكىل حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋىمىز كەرەك. ەلباسى ويلاعان ىزگى نيەت, ەل الدىنا قويعان باستى مىندەت تە وسى.
راقىمجان ەلەشەۆ,
ۇعا اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
الماتى.