«ومىردە ادامدار وسىلاي سويلەيدى», دەگەن ۋاجبەن ءار كەيىپكەر ءوزىنىڭ
بىلگەن تىلىندە شۇلدىرلەيتىن فيلمدەر تۇسىرىلە باستادى
ايتايىن دەپ وتىرعان ماسەلەمىز ەكى نارسە. ءبىرى – ءتىل دە, ال ەكىنشىسى – قازاقشا فيلمدەر تۋرالى.
بەلگىلى تۇركولوگ عالىم راحمانقۇل بەردىباەۆ ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەيتىن, بىلگىسى دە كەلمەيتىن, ءوز تاريحىن مەنسىنبەي وزگەنىڭ تاريحىن قىزىعا وقيتىن, ءبىلىمدى, جوعارى لاۋازىمدى ادامداردى كوزقاماندار دەپ اتادى. ساۋاتتى, كوزى اشىق, بىراق ءوزىنىڭ ءتىلى مەن سالت-داستۇرىنەن جۇرداي مۇنداي جاندار سانالى تۇردە ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىنە قايشى ارەكەتتەرگە بارا بەرەدى.
الايدا, تەك ءوز ءتىلى مەن دىلىنەن ادا ادامداردى ۇلت ءۇشىن زياندى ەلەمەنت دەپ بىرجاقتى كەسىپ ايتۋ تاعى دۇرىس ەمەس. ال جالپى «كوزقامان» اتاۋى ورىس وتارىندا بولعان بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى حالىقتاردىڭ بارلىعىنا ورتاق قۇبىلىس بولىپ سانالعانى بەلگىلى.
«ومىردە ادامدار وسىلاي سويلەيدى», دەگەن ۋاجبەن ءار كەيىپكەر ءوزىنىڭ
بىلگەن تىلىندە شۇلدىرلەيتىن فيلمدەر تۇسىرىلە باستادى
ايتايىن دەپ وتىرعان ماسەلەمىز ەكى نارسە. ءبىرى – ءتىل دە, ال ەكىنشىسى – قازاقشا فيلمدەر تۋرالى.
بەلگىلى تۇركولوگ عالىم راحمانقۇل بەردىباەۆ ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەيتىن, بىلگىسى دە كەلمەيتىن, ءوز تاريحىن مەنسىنبەي وزگەنىڭ تاريحىن قىزىعا وقيتىن, ءبىلىمدى, جوعارى لاۋازىمدى ادامداردى كوزقاماندار دەپ اتادى. ساۋاتتى, كوزى اشىق, بىراق ءوزىنىڭ ءتىلى مەن سالت-داستۇرىنەن جۇرداي مۇنداي جاندار سانالى تۇردە ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىنە قايشى ارەكەتتەرگە بارا بەرەدى.
الايدا, تەك ءوز ءتىلى مەن دىلىنەن ادا ادامداردى ۇلت ءۇشىن زياندى ەلەمەنت دەپ بىرجاقتى كەسىپ ايتۋ تاعى دۇرىس ەمەس. ال جالپى «كوزقامان» اتاۋى ورىس وتارىندا بولعان بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى حالىقتاردىڭ بارلىعىنا ورتاق قۇبىلىس بولىپ سانالعانى بەلگىلى. جانە ونى بەس-ون جىلدا شەشىلە سالاتىن شارۋا دەسەك, اسىعىستىققا كوپە-كورىنەۋ جول بەرگەن بولامىز. سەبەبى, وتارلاۋ وزبىرلىعى ءبىر كۇندە, ءبىر جىلدا ورنىعا سالماعانى ءمالىم. ۇلت قىراندارىن قىناداي قىرىپ, ورىسقا اينالۋعا وپ-وڭاي دايىن تۇرعانداردى قولداپ-قولپاشتاعان وكتەم ساياسات وكشەسىنىڭ استىندا قازاقتىڭ ءتىلى عانا ەمەس, رۋحى, نامىسى جانشىلىپ قالعانى قانداي قاسىرەت ەدى. ويتكەنى, ءوزىنىڭ انا تىلىنە مۇرنىن ءشۇيىرىپ, مەنسىنبەي قارايتىن قازاقتار پايدا بولدى. ۇلت ماسەلەسىنە بايلانىستى سىڭارجاق پىكىرلەردى العا تارتىپ, ورىس ءتىلدى قازاق, ورىس ءتىلدى قىرعىز, ورىس ءتىلدى تاتار, ت.ت. وسى سياقتى قوعامدى ءبىر-ءبىرىمەن جاقىنداتۋدىڭ ورنىنا الشاقتاتاتىن بولىنۋلەر قۇلاققا سىڭە باستادى. ءبىر قاراعاندا, مۇندا تۇرعان ەشتەڭە جوق سياقتى. بىراق بۇل ءبىرلى-جارىم جاعدايمەن شەكتەلمەي, جۇرتتىڭ ساناسىنا قالىپتاسقان تەرمين, اتاۋ رەتىندە قابىلدانا باستاسا اياعى نە بولارى بەلگىسىز. قازاق ءتىلىنىڭ, ءتىپتى, كەي جەرلەردە جاي مەكەمەلەردىڭ ەسىگىنەن سىعالاۋعا شاماسى كەلمەي قالعانى نەتكەن سۇمدىق كەزەڭ ەدى. مۇنداي كەلەڭسىزدىكپەن كۇرەس تاۋەلسىزدىك ورناعاننان كەيىن قىزۋ قولعا الىنا باستادى. مىسالى, پرەزيدەنت جولداۋىنداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا قازاق تىلىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋى بۇل باعىتتاعى ىسكە كەڭ سەرپىن بەرۋدە. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرمەن قاراي قازاقتىڭ سانى 11 ميلليونعا جەتىپ, 65 پايىزدان اسىپتى. «ەگەر ءاربىر قازاق انا تىلىندە سويلەۋگە ۇمتىلسا, ءتىلىمىز الدەقاشان اتا زاڭىمىزداعى مارتەبەسىنە لايىق ورنىن يەلەنەر ەدى», دەدى ەلباسى. قازاق ءتىلى تۋرالى ايتقاندا, ءىستى الدىمەن وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ, ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن اركىم وزگەنى ەمەس, الدىمەن ءوزىن قامشىلاۋى تيىستىگىن اتاپ ءوتتى. «قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز», دەگەن ءسوز اينالىپ كەلگەندە ەل مەن حالىقتىڭ تاعدىرى كەلەشەكتە انا تىلىمەن تىكەلەي بايلانىستا ەكەندىگىن الاقانداعىداي ايقىن كورسەتىپ تۇرعان جوق پا؟ ءتىل – ادامنىڭ جانى, كەسكىن-كەلبەتى دەسەك, ياعني قازاقتىڭ جانى – قازاق تىلىندە, ورىستىڭ جان دۇنيەسى – ورىس, ال وزبەكتىڭ رۋحى تەك وزبەك تىلىندە ايقىن كورىنىس تاپپاق. ءتىل تۋرالى قاعيدانىڭ تۇمارى ا.بايتۇرسىنوۆ «ءبىز سياقتى مادەنيەت جەمىسىنە جاڭا اۋزى تيگەن جۇرت, ءوز تىلىندە جوق دەپ مادەني جۇرتتاردىڭ تىلىندەگى دايار سوزدەردى العىشتاپ, انا ءتىلى مەن جات ءتىلدىڭ سوزدەرىن ارالاستىرا-ارالاستىرا, اقىرىندا انا ءتىلىنىڭ قايدا كەتكەنىن بىلمەي, ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن» دەپ قاۋىپ ەتسە, ح.دوسمۇحامەدوۆ: «تىلىنەن ايىرىلعان جۇرت – جويىلعان جۇرت... انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ, ول – كۇيىنىش. انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەۋ, بۇل – ءسۇيىنىش. ءوز ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, جات تىلگە ەلىكتەي بەرۋ – زور قاتە» دەگەن ەكەن. ارينە, مۇنداعى ماقسات وزگە تىلدەن باس تارتۋ, قازاق تىلىنە باسقا تىلدەردى قارسى قويۋ ەمەس. الايدا, قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن الۋى مەملەكەتتى مەملەكەت ەتەتىن باستى فاكتوردىڭ ءبىرى دەپ ساناعانىمىزبەن, رۋحاني قۇندىلىقتارداعى ءتىل ماسەلەسى كۇن تارتىبىندەگى وتكىر ماسەلەگە اينالىپ وتىر. قازاق ءتىلىنىڭ شۇرايىن تانىتاتىن كوركەم شىعارمالاردىڭ ءوزى ورىس ءتىلىن قوسپاسا باسى اۋىراتىن بولدى. كەيىپكەرلەر ديالوگتارى ۇزاق-سونار كەيدە ورىسشا ءورىلىپ كەتىپ جاتادى. قازاقشا اتاۋلاردى ورىس سوزدەرىمەن دايەكتەپ, ءتۇسىندىرۋ ادەتى ءجيى بايقالادى. قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلى تۋىستاس, ءتۇبى ءبىر ءتىل مە ەدى؟ ورىسشا ءتۇسىنبەيتىن قازاق نە ىستەۋى كەرەك سوندا؟
ال ەندى بۇگىنگى اڭگىمەنىڭ نەگىزگى ارقاۋى – كينونىڭ ءتىلى قانداي دەگەن سۇراققا ورالايىق. ءتىلدى قاشانعا دەيىن ويىنشىققا اينالدىرا بەرۋگە بولادى؟ ەرلان نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ «اڭشى بالا» ءفيلمىن كوردىك. ويى, يدەياسى تارتىمدى. بالالارعا ارنالعان وتاندىق فيلمدەرگە ءزارۋمىز. وسى رەتتەن العاندا, بۇل تۋىندى بالالار ءۇشىن ۇلكەن ولجا دەپ ايتۋعا بولادى. «مەنىڭ اتىم قوجا» فيلمىنە جەتۋ قايدا, بىراق قىزىعىپ ءبىر كورۋگە تۇراتىن فيلم. اق اتانعا ءمىنىپ اڭشى بالانى كاسىپكە باۋليتىن قاريا بەينەسى تۇشىمدى. ايتسە دە, اجەپتاۋىر كوركەم دۇنيەنى ءتىلدىڭ الا-قۇلالىعى بۇلدىرەدى. ءسوزىمىز قۇرعاق بولماس ءۇشىن مىسال كەلتىرەيىك. اڭشى بالا مەن كىشكەنتاي قىز بالانىڭ اراسىنداعى اڭگىمەنىڭ سيقى مىناداي: «مەنىڭ مامام مەن پاپام جاز بويى پوليادا جۇمىس ىستەيدى», «بينوكلىڭ جاقسى عوي», «قامبار, سەن زووپارككە باردىڭ با؟», «اڭدار كلەتكادا تۇرعانى قىزىق ەمەس, دالادا عانا قىزىق», «مەن كۇرەسكە جانە درامكرۋجوكقا بارامىن», «قازىر رەپەتيتسيا بولىپ جاتىر».
قامبار – قالا بالاسى. سوندىقتان ونىڭ ءوز سوزىنە ارا-تۇرا ورىسشا ارالاستىرىپ سويلەۋى زاڭدى دەپ ءۋاج ايتاتىندار بولۋى ءمۇمكىن. ارينە, فيلمدەگى باستى يدەيا قالالىق ءجاسوسپىرىمنىڭ قازاق تىلىنە شورقاقتىعى تۋرالى بولسا, مۇنداي تاۋەكەلگە بارۋ سونشالىق ورەسكەلدىك تۋعىزا قويماس ەدى. الايدا, مۇنداعى وقيعا مۇلدە باسقا. سوندىقتان بۇل اراداعى «بينوكل», «زووپارك», «پوليا», ت.ب. سوزدەردى ەشنارسەمەن بۇركەمەلەي المايسىز. ءومىر بويى قازاقشا ويلاپ جانە وسى تىلدە سويلەپ داعدىلانعان ادام مۇنداي فيلمدەردى ءبىراز كورە باستاعاننان كەيىن نامىستانىپ ءوشىرىپ تاستايدى. ويتكەنى, ءتىل ساۋاتسىزدىعى, ءتىل كەمشىلىگى قازاقشا فيلمدەرگە جيىركەنىش سەزىمىن تۋعىزاتىن ەڭ باستى كەلەڭسىزدىك. سوڭعى كەزدەرى ورىسشا ارالاستىرىپ سويلەۋ ەكراندىق تۋىندىلارداعى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارادى. بۇل رەتتە جارتىلاي قازاقشا, جارتىلاي ورىسشا سويلەيتىن «عاشىق جۇرەك نەمەسە جۇلدىزدى كوكتەيل» ءفيلمىن, شىنىن ايتۋ كەرەك, جۇرت مەيرامبەك بەسباەۆ, ءمولدىر اۋەلبەكوۆا, ايگۇل يمانباەۆا سياقتى ەسترادا ساڭلاقتارىنىڭ ونەرىن كورۋ ءۇشىن تاماشالاۋى مۇمكىن. «ءسىز كىمسىز كا, مىرزانى؟» تەاتر جانە كينو ساڭلاعى ءاسانالى ءاشىموۆ ءۇشىن تاماشالاعانىمىز سياقتى, كەيدە ءفيلمدى حالىقتىڭ ءبىر سۇيىكتى اكتەرىنە دەگەن قۇرمەتپەن كورەتىنى وتىرىك ەمەس. «ءبىر قىزىمنان ءبىر قىزىم ءھام سوراقى» دەمەكشى, سوڭعى ۋاقىتتا وڭىرلەردە, وبلىس ورتالىقتارىندا جەكەمەنشىك كينوستۋديالار پايدا بولا باستادى. سولاردىڭ ءبىرى – «اق جەلكەن» كينوستۋدياسى «ستۋدەنتتىك كەز» اتتى فيلم ءتۇسىرىپتى. كوركەمدىك دەڭگەي دەگەن نارسەنى بىلاي قويعاندا, ءتىلى مۇلدە سىن كوتەرمەيدى. سول سياقتى, «قاعاز ۇشاق», «ءبىر تامشى جاس» فيلمدەرىندە دە: «و, برات, باۋىرىم», «داۆاي, برات», «ا-نۋ-كا پوسترويمسيا, قىزدار», «يا سكولكو راز گوۆوريۋ, گدە دەنگي. بۋدۋت دەنگي – بۋدەت وپەراتسيا», «پريۆەت», «براتان, نە پروبلەما سونشاما», «وبيازاتەلنو ماڭدايعا جازىلىپ قويدى ما», «جاپتىق تەمانى», «ەرتەڭ پرودۋكت الىپ ۇلگەرۋ كەرەك», دەگەن ءتارىزدى تىزە بەرۋگە ۇيات بىلدىر-شاتپاق سوزدەر ءورىپ ءجۇر. كينوسى جاڭادان عانا ءتاي-ءتاي باسقان قازاق ءۇشىن مۇمكىن مۇنداي العاشقى ساتسىزدىكتەرگە كوز جۇما قاراعان دۇرىس شىعار. سولاي بولعانمەن مۇنداي شۇلدىرلەك فيلمدەردىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاققا, جاي قاراپايىم حالىققا قانداي تاربيەلىك ءمانى بولاتىنىن نازاردان تىس قالدىرۋ تاعى جارامايدى.
قازىرگى جاستار كوپ ءسوزدى, قىزىق تىركەستەردى كينودان ۇيرەنەدى. بارلىق نارسە كينودان جۇعادى. دەمەك, كينونىڭ ءتىلى وتە تەز جاتتالادى, ساناعا تەز سىڭەدى. قوعامعا قاتتى اسەر ەتەدى. مىسالى, «جارالى سەزىم» ءفيلمىن كوپ ادام تاماشالاپتى. عالامتوردا بۇل تۋرالى ءبىراز پىكىرلەر ءجۇر. سونىڭ ىشىندە كوز اتتى كورەرمەن: «...كوزى قاراڭعى وقىماعان-توقىماعان جىگىتتەر قالاي بىلدەي ءبىر فيرمانى باسقارادى. جاستارعا ولاردى نەگە ۇلگى ەتىپ كورسەتەدى؟ رەجيسسەرلەردى تۇسىنە المادىم. تاربيەلىك ءمانى قايدا؟ كەزىندە ارزانقول گازەتتەر ساتىلعان شىمقالادا ەندى تاتىمى جوق فيلمدەر كوبەيە باستادى. قاداعالاۋ كەرەك...» دەپ جازىپتى. قاداعالاۋ دەمەكشى, زاڭعا قايشى ارەكەتتەرگە بوي الدىرعان كەز كەلگەن نارسە جابىلادى, جاۋاپ بەرەدى, تارتىپكە كەلتىرىلەدى. تىلگە شابۋىل, ءتىلدى قورلاۋ – بۇل دا زاڭسىزدىق. ەندەشە, قازاقتىڭ ءتىلىن اياقاستى ەتكەن ستۋديالار ءوز ءونىمدەرى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋلەرى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, كينو ماماندارىنىڭ ءوزى كەيدە ەكى ءتۇرلى ويدى العا تارتادى. ءبىرى ارالاس ءتىلدى فيلمدى تىلگە قيانات دەپ ەسەپتەسە, ەكىنشى تارابى «ءبىز ءومىردىڭ شىنايى كورىنىسىن كورسەتكىمىز كەلەدى» دەگەن قيسىندى العا تارتادى. كينونىڭ تەڭدەسسىز پسيحولوگيالىق-يدەولوگيالىق قارۋ ەكەنىن ەجەلدەن دۇنيەجۇزى مويىنداپ قويعان. سوعان قاراماستان بىزدە وسىنداي كەلەڭسىز جايتتار كەڭ ەتەك جايىپ وتىر. انا تىلگە قۇرمەتتى ازايتاتىن مۇنداي ورەسكەل قاتەلىكتەردى قازىر جويماساق, ناتيجەسى وكىنىشكە اكەلىپ سوعادى.
دۇكەندەردەگى ديسكىلەر بىرتە-بىرتە قولدانىستان قالادى, ەشكىم ساتىپ المايدى. قازىر تاڭداعان ءفيلمىڭىزدى عالامتور ارقىلى تاماشالاي الاسىز. ءتيىمدى, ۇتىمدى. سەبەبى, مۇندا ۋاقىتىڭىزدى ۇرلايتىن جارناما جوق. مىنە, سول ينتەرنەتتى اشساڭىز شەتەلدىڭ, رەسەيدىڭ كەز كەلگەن كينوسىن ەمىن-ەركىن كورە بەرەسىز. ورىس تىلىندە. ينتەرنەت تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنى جاستار ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل تورعا الدىمەن توپ ەتىپ تۇسەتىن دە سولار. ايتايىن دەگەنىمىز, قازاقشا فيلمدەردىڭ وسى جاعىنان دا سورى قايناپ جاتىر. قازاق تىلىندەگى تۋىندىلاردى ساعاتتاپ وتىرىپ ىزدەيسىز. تابا قالعان جاعدايدا, كوبى ورىس تىلىندە. ءومىردىڭ قاينار كوزىنە اينالعان جاڭا ارنادان انا ءتىلىمىزدىڭ ايدىنىن كەڭەيتەتىن جول ىزدەسەك, قانەكي.
قازاقتى جاتىپىشەر, جالقاۋ, بويكۇيەز, ماسكۇنەم ەتىپ كورسەتەتىن, توزىعى جەتكەن مادەنيەت ۇيلەرى مەن قيراعان عيماراتقا, جۇپىنى تۇرمىس پەن كيىز ۇيدەگى كۇيبەڭ تىرلىككە تاڭعان فيلمدەر قاپتاپ كەتكەن بولاتىن. اياعىنان جاڭادان تىك تۇرىپ كەلە جاتقان جاس مەملەكەت ءۇشىن ونداي سانى بار دا, ساپاسى تومەن كارتينالار ساناعا كەرەعار ويلار تۋدىراتىنى كەيىن قاتتى سىنالدى. ءوزىڭدى ءوزىڭ وسىنشاما سورلى, بەيشارا كەيىپتە بەينەلەۋگە نە ماجبۇرلەدى دەگەن سۇراق تۋدى. كەيىن شەتەلدە قازاقستاندى قورلايتىن «بورات» ءفيلمى جارىق كورگەندە, نامىستانىپ ورتەنە جازداعانىمىز تاعى راس. الايدا, قورلايتىن قوراش سارىن تولىق جويىلىپ ءبىتتى دەۋ ەرتە. رەسەيلىك ستيلگە ەلىكتەۋدەمىز. دەتەكتيۆ, شىم-شىتىرىق وقيعالى فيلمدەر تۇسىرۋگە تاۋەكەل جاسالۋدا. ءتۇرلى سەريالدار كوبەيە باستادى. تۇرىكتىڭ, كورەيدىڭ تەلەحيكايالارى ۇلتتىق ارنادان الاستاتىلدى. ءتول ارنادان تەك ءتول تۋىندىلارعا ورىن بەرىلۋدە. «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنا راحمەت, كينوگەرلەرمەن ءبىراز جوبالاردى بىرىگىپ ازىرلەۋدە. قازاق تىلىندە دۇنيەگە كەلگەن ءار فيلم, تەلەحيكايا ءۇشىن قوسىلىپ ءسۇيىنشى سۇراپ جاتامىز. بار نارسەنى, جاسالىپ جاتقان جاقسىنى كورمەۋ تاعى دۇرىس ەمەس. بىراق اڭگىمە تىلگە تىرەلگەندە, تىرنەكتەي نارسەگە دەيىن ايتىلۋى كەرەك. قازاق تەلەحيكايالارىنداعى كەي اكتەرلەردىڭ سوزدەرى شىنايى ەمەس, ولار ءتىلى جاڭادان شىعىپ كەلە جاتقان جاس بالا سياقتى ازەر قازاقشا سويلەپ تۇرادى. تىلدەرى بۋىلىپ, ءتۇيىلىپ قالادى. ءسوز بەن ءىس قابىسپاي تۇرعان سەريالدان ەرىكسىز باس تارتۋعا ءماجبۇرسىڭ. ال ەندى مۇنداي ءتىلى ءمۇكىس دۇنيەلەر قاشانعا دەيىن جالعاسا بەرەدى, بۇل ءوز الدىنا ءبولەك ماسەلە. «اعايىندى» تەلەحيكاياسىن كورەرمەن وتە جىلى قابىلدادى. اتتەڭ, «ومىردە ادامدار وسىلاي سويلەيدى ەكەن» دەگەن ۇستانىمنىڭ سالدارىنان بۇل تۋىندى تازا قازاقشا بولماي قالدى. «ەرتەڭ زۆوندايمىن دەدى», «سەن وگورودتىڭ سۋىن وشىرە سال», «تاك ي سدەلاەم», «حوروشو, پونياتنو», «داۆاي», «دەنگي زابرال, تى, گلاۆنىي زانيمايسيا», «تى چتو, براتيشكا؟», مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى.
ستۋديالاردىڭ جەكەسى بار, مەملەكەتتىگى بار قاي-قايسىسى بولسىن ويلارىنا كەلگەنىن ءتۇسىرىپ, ويلارىنا كەلگەنىن سويلەۋىنە كىم قۇقىق بەردى؟ كينو ەڭ الدىمەن, تاربيە قۇرالى بولىپ سانالادى. تاربيە قۇرالى ەمەس, كوڭىل كوتەرىپ, رۋحاني ءلاززات الاتىن عانا نارسە دەپ ايتىپ كورىڭىزشى. ال سول تاربيەنىڭ ءتىلى الا-قۇلا, بوگدە تىلمەن شۇبارلانىپ جاتسا, نە ىستەۋ كەرەك؟ ۇلتتىق مۇددەگە قايشى كەلەتىن قاي نارسەمەن دە اياۋسىز كۇرەسۋ كەرەك. ادەتتە, كينو تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا, وتانعا دەگەن ءپاتريوتيزمدى وياتاتىن, قازاق بوپ دۇنيەگە كەلگەنىڭە, ۇلتىڭا ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتاتىن فيلمدەر كوپتەپ تۇسىرىلسە دەگەن وي العاشقى ورىندا تۇرادى. وسىعان تولىق جاۋاپ بەرمەگەنمەن, ءسال جۋىقتايتىن ءبىرلى-جارىم فيلمدەر بار. سونىڭ ءبىرى, كوپكە دەيىن كوپتىڭ اۋزىنان تۇسپەگەن – «جاۋجۇرەك مىڭ بالا» ءفيلمى. بۇل كارتينا «قازاقتار كينو تۇسىرە المايدى» دەگەننىڭ سىڭارجاق ايتىلعان پىكىر ەكەنىن ەسكەرتكەندەي. الايدا, قازاق كينوسى ايتارلىقتاي كەرەمەت بولسا نەگە ولاردىڭ اراسىندا دجەكي چان, ستيۆەن سيگال, سيلۆەستر ستاللونە, ارنولد شۆارتسەنەگگەر, جان-كلود ۆان دامم, انتونيو باندەراس سياقتى تانىمال تۇلعا جوق دەگەن سۇراق تۋادى. اۋىلدىڭ قارا سيراق بالاسىنان: «ۇلكەيگەندە كىمگە ۇقساعىڭ كەلەدى؟» دەپ سۇراساڭ: «وسكەندە شۆارتسەنەگگەر سياقتى باتىر بولعىم كەلەدى», دەپ قيالعا باتار ەدى. كينونىڭ وزگە ونەرگە قاراعاندا مۇمكىندىكتەرى شەكسىز ەكەنىن وسىنداي مىسالدار ايقىن كورسەتىپ بەرەدى. جالپىحالىقتىق ءسۇيىكتى بەينەلەرگە اينالعان مۇنداي باتىل تۇلعالار ءوز اكتەرلەرىمىزدىڭ اراسىنان ءوسىپ جەتىلەتىن كەز جەتتى. دەسە دە, كينونىڭ شىن باعاسىن بەرەتىن قاشاندا – حالىق. «جاۋجۇرەك مىڭ بالاداعى» ءبىر عانا رولىمەن كورەرمەن سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن وندىردەي جاس اكتەرلەر اسىلحان ءتولەپوۆ پەن ايان وتەپبەرگەندى جۇرت كەلەشەكتە سونداي جۇلدىزدار شوعىرىنا قوسىلادى دەپ ۇمىتتەنەدى. ازىرگە ول – الىستاعى ارمان. ول ءۇشىن قازاق كينوسىن قازاقتىڭ ءوزى تالاسىپ كورۋگە ۇمتىلاتىن كەزگە جەتۋ كەرەك. ازىرگە كينوتەاترلارعا جۇرت جاپپاي كىرىپ جاتىر دەپ ايتا المايسىز, زالداردا تەك جاستاردىڭ عانا باسى قىلتيادى.
كەڭەس وداعى سىندى تۇلا بويى تۇنعان قارۋ ۇلى يمپەريانى وقسىز قۇلاتقان نە نارسە؟ يدەولوگيالىق مايدان. اقىل-ويدىڭ اعىنىن كەڭەستىك ۋىس ۇزاق قىسىپ ۇستاپ تۇرا الماي قالدى. وتاندىق تۋىندىلاردى تەلەارنالار مەن كينوتەاترلاردا شەتەلدىك دۇنيەلەر تىقسىرىپ, بۇرىشقا تىقتى. «بايتال تۇگىل, باس قايعى» زاماندا قازاق فيلمدەرىنىڭ تاعدىرىن ويلاۋعا ەشكىمنىڭ شاماسى كەلگەن جوق. شەتەلدىك كينولار توپان سۋداي قاپتاپ, سانانى ۋلادى. وتكەن جىلدارعا كوز جۇگىرتسەڭىز, شەتەلدىڭ كينوسى دەسە دەلەبەسى قوزىپ, كينوتەاترلارعا قاراي اعىلاتىن قاۋىم ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. امەريكان, ءۇندى, ورىس فيلمدەرى شەكارانى بۇزىپ-جارىپ, باسا-كوكتەپ ەندى. مۇنى ايتىپ وتىرعانداعى ويىمىز, كينو ونەرى قاي قوعامدا بولسىن يدەولوگياعا قىزمەت ەتەدى. قازىر قازاق كينوسى قاي يدەولوگياعا قىزمەت ەتىپ جاتىر دەگەن تۇرعىدان كەلەتىن بولساق, قۇلدىق سانانىڭ قۇلپىن اشقان «جاۋجۇرەك مىڭ بالا» سياقتى ازات فيلمدەردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ءبىر عاجابى, مۇنىڭ ورىس تىلىندەگىسىنە قاراعاندا, قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنا سۇرانىس كوپ تۇسكەن. ەندەشە, بۇل فيلم انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا العان بىردەن-ءبىر كارتينا ەكەنى داۋسىز.
بۇل جاعىنان «ادميرال» ءفيلمى ارقىلى كولچاكتى ەرجۇرەك, ەلىن سۇيگەن پاتريوت ەتىپ تانىتقان ورىستاردان, «شتاينەر» فيلمىندە فەلدفەبەل شتاينەردىڭ ەرلىگىن پاش ەتكەن نەمىستەردەن, «تالي-يحانتالادا» ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان سولداتتاردىڭ ەرلىگىن ۇلگى ەتكەن فيندەردەن ۇيرەنەتىن نارسە كوپ. وسى دۇنيەلەر وزدەرىنىڭ انا تىلدەرىندە جارىق كورگەندىكتەن سول حالىقتىڭ جان دۇنيەسىندەگى بوياۋلار وتە شىنايىلىقپەن بەينەلەنەدى. سوندىقتان ءتول كينونى تەك قازاق تىلىندە تۇسىرەتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى. ورىسشا تۇسىرمەسە قازاق كينوسىن ەشكىم كورمەي قويادى دەگەن سىڭارجاق ويدان ارىلۋ كەرەك. فيلمدە ەكىنشى, رەسمي ءتىلدى جۇگىرتپە جولدار ارقىلى تيتردا بەرىپ وتىراتىن الەمدىك تاجىريبەلەر بار ەمەس پە؟ نەگە وسىنداي امالداردى پايدالانباسقا. بۇل تالاپ ورىندالماستاي قيىن دا ەمەس. ول ءۇشىن رەجيسسەرلەردىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىكتەر جەتەرلىك دەپ ەسەپتەيمىز.
تاۋەلسiزدiك شۋاعى توگىلگەلى 22 جىلعا اينالىپ بارادى. قاراساڭىز, ءبىر ادامنىڭ جاستىعىنا بارابار ۋاقىت. بىراق سوعان قاراماستان قازاق كينوسىنىڭ تىلدىك پروبلەماسى ءالى كۇنگە وتكىر قالپىندا قالىپ وتىر. ءبىز بۇگىن وسى ماسەلەنىڭ ءبىر قىرىنا عانا توقتالدىق. ارالاس ءتىلدى فيلمدەردىڭ ابىروي اپەرمەسىن ايتتىق. قازاق ءتىلىنىڭ قاناتىن قايىرمايىق دەپ دابىل قاقتىق. بۇل ارادا ۇلتى ءبىر ءار كەيىپكەر ءار تىلدە سويلەيتىن فيلمدەردى, ءتىپتى, اۋىزعا الىپ تا وتىرعان جوقپىز. مۇنىڭ ءوزى ونەردىڭ شارتتىلىعىنا, ونىڭ ءتول تابيعاتىنا اتىمەن جات نارسە ەكەنى ءمالىم.
تاعى دا قۇجاتقا جۇگىنىپ وي تۇيىندەسەك, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز. ءبىزدىڭ ءمىندەتىمىز – ونى بارلىق سالادا بەلسەندى پايدالانا وتىرىپ دامىتۋ» دەلىنگەن. وسى دامىتۋ دەگەنىمىز ءسىرا, ءتىل تازالىعىن ساقتاۋ بولسا كەرەك-ءتى. كينو – ونەر. ال ونەردىڭ ءتىلى ءمولدىر باستاۋداي تاپ-تازا بولۋى كەرەك ەمەس پە؟ «ادامدار ءومىردە وسىلاي سويلەيدى ەكەن» دەپ, ادەبيەتتى, ساحنالىق تۋىندىنى, كينونى قارابايىر تۇرمىستىڭ تىلىنە بايلاپ بەرسەك, ول قالاي كوركەم دۇنيە اتىنا لايىق بولماق؟ قايتا كەرىسىنشە, ونەگە, ورنەك سوندا ەمەس پە؟ ءتىلىمىز باردا – ءتىرىمىز.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى.