انام بيجامالدىڭ ۇيىقتاپ جاتقانى جادىمدا قالماپتى. ول ۇنەمى وياۋ, ۇنەمى ءۇي شارۋاسى قامىندا جۇرەتىن. بۇل بالالىق شاق ەستەلىگىنەن...
قيىن زامان. ءبارى تاپشى, جوقشىلىق, بىراق ادامدار وزدەرىنشە كوڭىلدى, جايدارى كورىنەتىن ماعان. ۇرىس-كەرىس دەگەنگە كەلسەك, ونسىز ءومىر بولا ما؟ اسىرەسە, ابىسىندار دەپ اتالاتىن ايەلدەر جۇرتىنىڭ اراسىندا ول بولىپ تۇراتىن وقيعا. ول ءسال جەل سوزدەن باستالىپ, بىرتە-بىرتە الىپ-ۇشقان وسەككە اينالىپ, ءاربىر وتباسىن ءبىر شارپىپ ءوتىپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە وت شىعاتىن. ونداي جاعداي ءوز كەزەگىن كۇتەتىن, اۋىلدا نە كوپ, ءولىم-ءجىتىم, توي-تومالاق.
انام بيجامالدىڭ ۇيىقتاپ جاتقانى جادىمدا قالماپتى. ول ۇنەمى وياۋ, ۇنەمى ءۇي شارۋاسى قامىندا جۇرەتىن. بۇل بالالىق شاق ەستەلىگىنەن...
قيىن زامان. ءبارى تاپشى, جوقشىلىق, بىراق ادامدار وزدەرىنشە كوڭىلدى, جايدارى كورىنەتىن ماعان. ۇرىس-كەرىس دەگەنگە كەلسەك, ونسىز ءومىر بولا ما؟ اسىرەسە, ابىسىندار دەپ اتالاتىن ايەلدەر جۇرتىنىڭ اراسىندا ول بولىپ تۇراتىن وقيعا. ول ءسال جەل سوزدەن باستالىپ, بىرتە-بىرتە الىپ-ۇشقان وسەككە اينالىپ, ءاربىر وتباسىن ءبىر شارپىپ ءوتىپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە وت شىعاتىن. ونداي جاعداي ءوز كەزەگىن كۇتەتىن, اۋىلدا نە كوپ, ءولىم-ءجىتىم, توي-تومالاق. وسىندايلاردا تۋىس-تۋىس دەپ ءبارى جينالا قالاتىن, مىنە, ۇرىسىڭ دا, كەرىسىڭ دە وسى جەردە باستالىپ كەتەتىن. الايدا, ول زاماندا ءسوزىن تىڭداتاتىن دا, تىڭدايتىن دا ادامدار بولاتىن. ءورشىپ بارا جاتقان وتتى ورتكە اينالدىرمايتىن دا سول اۋىل قاريالارى.
«تەك, تىنىش وتىرىڭدار, بىقسىتپاي», دەسە, وسەك تەرگەن قاتىندار سۋ سەپكەندەي باسىلىپ, وسى جولى بولمادى, دەپ كەلەسى وپىر-توپىر باسقوسۋعا ىشتەي دايارلانىپ تاراساتىن.
بۇل زامان مىنەزى. ماعان وسى مىنەز تۇسىنىكسىز. توي بولسىن, قازا بولسىن اعايىندار باس قوسىپ, ونى قالاي اتقارامىز دەگەندە, قاتىندار اراسىندا جوعارىدا ايتىلعانداي, شۋ, ايعاي, داۋ شىعاتىن. ءبارىنىڭ «قىرىق جىلعىلارى» ەسىنە ءتۇسىپ, ءبىرشاما شاپىلداسىپ الاتىن, بىراق تويدى دا, ازالى استى دا ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ اتقاراتىن, ءىس اياقتالعان سوڭ باستاپقى اڭگىمە قايتا باستالىپ, ءبىرىن-ءبىرى كورمەستەي كۇيەۋلەرىن جەتەكتەپ كورىسپەستەي تاراساتىن. كۇن ءوتىپ, تاڭ اتپاي ما دەگەندەي, «اعايىن اراسىندا وكپە جاتۋشى ما ەدى», دەپ ەرتەڭىندە اۋىزدارى دامىل تاپپاي جارىسا سويلەپ, ءبىرىنىڭ ۇيىنەن ءبىرى شاي ءىشىپ وتىراتىن. مەن بۇل جاعدايعا تاڭمىن. جاۋابىن كەزىندە تاپپادىم. بۇگىندە بۇل ءمانىستىڭ سەبەبىنە ۇڭىلگەندە, تۇيگەنىم – ءبارى جوقشىلىقتان, تاپشىلىقتان, كەدەيلىكتەن. قاي اعايىننىڭ بولماسىن كوڭىلدەرىنىڭ تورىندە ءبىر-بىرىنە دەگەن ادال نيەتتەرى جاتقانى انىق, اتتەڭ, شىركىن, «قىسقا ءجىپتىڭ كۇرمەۋگە كەلمەۋى».
وسىنداي جاعدايدا انام بيجامال سەگىز بالاسىن جەتكىزەم, ەل قاتارىنا قوسامىن, ولارعا ءبىلىم بەرەمىن دەپ ادام بالاسىنىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن ەرلىككە باردى.
***
ءبارىمىز زامانىمىزدىڭ پەرزەنتتەرىمىز. بۇگىندە تۇرمىس وزگەرگەن. ەلەكتر قۋاتى بار. ەلىمىزدىڭ باتىس ايماقتارىنا تۇگەل دەرلىك گاز جۇيەسى تارتىلعان. پاتەرلەرگە سۋ جەتكىزىلگەن. بۇل كەرەمەت. بۇل انامنىڭ اڭساعان ارمانىنان بيىك جاعداي. ءبارى ەسىمدە. ول كەزدە كومىر دە تاپشى. اس ءپىسىرۋ ءۇشىن قويدىڭ قيىن, «قىرقىندى» دەپ اتالاتىن مال جەگەننەن كەيىن قالاتىن ءشوپتى جاعاتىنبىز. ايتەۋىر ولمەستىڭ امالى. ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى بىزدەر. سوتسياليزم ءداۋىرى. ءۇي جيھازى جوق. كيىم-كەشەك تىم جۇدەۋ. جادىمدا قالىپتى. جەتىنشى سىنىپقا بارماقپىن. سىرتقى كيىم جوق, دالادا قاراشانىڭ قارا سۋىعى. نە امال بار. تۇندە ءبارىمىز مەنىڭ ەسكى قوڭىر ءتۇستى توزىعى ابدەن جەتكەن پالتومدى سوگىپ, ءوڭىن اينالدىرىپ, شەشەم قايتا تىكتى, قارىنداسىم ساۋلە بولىستى. جاپ-جاڭا پالتو بولىپ شىقتى, قۋانىشتىمىن, جىمىڭ-جىمىڭ ەتىپ قويامىن. ەستەلىككە اينالعان سول كەزدىڭ كوڭىل-كۇيى. ءىشىن سىرتقا اينالدىرعان پالتومەن قىس بويى مەكتەپكە بارىپ شىقتىم. كەلەسى وقۋ جىلى انام پۇلدى قايدان تاپقانىن بىلمەيمىن, دۇكەننەن جاڭا پالتو ساتىپ اپەردى, قۋانىشىمدا شەك جوق. سوندا ويلايمىن, قۋانىش دەگەن ادامنىڭ ومىرگە قۇلشىنىسى ما دەپ. شەشەم قايعىعا بەرىلمەگەن جان, ول «قايعىسىزعا قارا سۋ دا – اس», دەپ ءجيى ايتۋشى ەدى. راس, ۇيدە قازاندا ۇنەمى قارا سۋ قايناپ تۇراتىن, ءبىز ونى شاي ەتىپ ىشەمىز, بەتى-قولىمىزدى جۋامىز.
بۇگىندە رەت-رەتىمەن باعامداپ وتىرسام, انام وسى سوزبەن ءوزىن-ءوزى قايراپ, قۋاتتانىپ وتىرادى ەكەن, باسقا نەندەي امال بار. ءبىرىنشى جولداسى, اكەمنىڭ اعاسى ءساتجان تۋمىسىنان زەرەك اقىنجاندى, ازداعان سۋرەتشىلىگى بار ەدى, اقشانىڭ اينىتپاي كوشىرمەسىن جاساعانى ءۇشىن سوتتالىپ «حالىق جاۋى» اتانىپ, تۇرمەدە قىرىق جاسىنا جەتپەي وپات بولدى. ول كىسىدەن قايكەن, ءمۇسليما دەگەن ەكى قىز قالدى. قايكەن شىن اتى حايريما, كورىكتى, سۇلۋ بولىپتى. ۇلكەندەر كوز ءتيدى دەيدى, سول كەزدە كەروسينمەن جاعاتىن كيروگاز دەپ اتالاتىن تاماق جاسايتىن قۇرال بولاتىن. كيروگازدى تۇتاتامىن دەپ اۋرە بولىپ وتىرعاندا, كەروسينگە مالىنعان شاشى جانىپ, جان ۇشىرىپ وندا-مۇندا جۇگىرىپ, قاسىندا ەرەسەك ەشكىم بولماي, شامداي مازداپ ورتەنىپ كەتتى. قايعى ۇستىنە قايعى. ءمۇسليما اپايىما دارىگەرلەر سوقىرشەكتىڭ وتاسىن تەرىس جاساپ, پەريوتونيتتەن ءشىرىپ ءدۇنيەدەن ءوتتى. اۋىر قايعى, سوندا دا امان قالعان التاۋىمىزعا ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, «قايعىسىزعا قارا سۋ دا – اس», دەۋىن قويمايتىن. ءسويتىپ ءجۇرگەندە, ەڭ كىشى قارىنداسىمنىڭ وكپەسىنە سۋىق ءتيىپ, 5-6 جاس شاماسىندا دۇنيەدەن وزدى. سوندا دا انام مويىمادى, ونىڭ ەڭ اسىل ارمانى بىزگە ءبىلىم بەرۋ ەدى. وسى جولدا ول بارىنشا الاسۇردى, انام مىنەزدى ەدى, سونىڭ ناتيجەسىندە امان قالعان بەسەۋىمىز ورتا مەكتەپتى اۋدان ورتالىعى – لەبياجى سەلوسىندا وقىپ-تاۋىستىق. الدىمىز – اعام كازگۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە, مەن سەمەيدە جوعارى ءبىلىم الدىم.
***
مەكتەپكە باراتىن شاعىم, جەتى جاسقا كەلگەنىمدە ەكى اياعىمدى باسا المايتىن دەرتكە ۇشىراپ, توسەك تارتىپ جاتىپ قالدىم. اكەم مال شارۋاسىندا, شەشەم وعان كومەكشى, ۇلكەن اعام ناسيفوللا قيىقتا وقۋدا, ودان كەيىنگىلەردىڭ ءبارى جاس, ابىروي بولعاندا, ۇيدە ۇلكەن اپكەم ءمۇسليما بار, ءۇي شارۋاسىنا يە بولىپ تۇرعان سول. تۇرعان جەرىمىز قىزىلتۇزدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋى, باسپانامىز, ۇمىتپاسام, كيىز ءۇي. كۇز ايلارى. ول كەزدەگى جاعداي مىقتى بولساڭ ءتىرى بولىپ, ءومىر ءسۇرىپ كور, ءالسىز بولساڭ كوز جۇما بەرەسىڭ, سەبەبى, ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ەڭ قاجەتتى جاعدايلار جاسالماعان. مەن توسەك تارتىپ ايلاپ جاتتىم, بىراق دارىگەر دەگەندى كورمەك تۇگىلى, ەستىگەم دە جوق. انام بيجامال امالسىز ءوزى بىلگەن, ەستىگەن ەم-دومىن جاساي باستادى. كۇندە قىزىلتۇزدىڭ قارا مايباتپاعىنا سالادى, ودان كەيىن «بۇلاۋ» دەپ جۋساندى سۋعا قايناتىپ, سوعان سالادى. اقىرى, انامنىڭ دەمى شيپالى بولىپ, بىرتە-بىرتە اياعىمدى باسۋعا ءحالىم كەلە باستادى. ۇزاق جاتىپ قالعاندىقتان ەكى اياقپەن تىك جۇرۋدەن ابدەن قالىپپىن, تابانىمدى جەرگە تىرەپ تۇرماق بولعاندا (سۇيەۋمەن), باسىم شىر-كوبەلەك اينالىپ سالا بەردى. وسى ءحالدى ءالى كۇنگە دەيىن ايقىن سەزىنەم. اپكەم ءمۇسليما سۇيەمەلدەپ كۇن ارتىنا كۇن سالىپ مەنى ەكى اياعىمنان, ايتەۋىر تۇرعىزدى. ەكى-ءۇش ايدا قايتادان ەشنارسە بولماعانداي ءجۇرىپ كەتتىم, بىراق بۇل جىلعى وقۋدان قالىپ قويدىم. اكەم مەن شەشەم باسىندا. «اياعىنان تۇرعانىنا نە جەتسىن», دەپ ءماز-مەيرام بولىپ وتىرۋشى ەدى, ەندى انامنىڭ قايعىسى باستالدى. «جاسى جەتىدەن سەگىزگە كەتتى, جۇرتتىڭ بالالارى ءبارى وقۋدا, ال بۇل بولسا ۇيدە», دەپ كوزىنە جاس الىپ قويادى.
بۇل مەنىڭ دە قينالىسىم, قاتارىمداعىلاردىڭ ءبارى كادىمگى قىزمەتكە باراتىنداي, مەكتەپكە كەتىپ بارا جاتقاندا, مەنىڭ بوس جۇرگەنىم جانىما باتتى. اكەم مەيىرىمدى, تاۋبەشىل جان ەدى, ءبىر كۇنى. «وقۋ مىندەت ەمەس, بالام قاسىمدا كومەكشى بولادى», دەمەسى بار ەمەس پە. ايعاي باستالدى. ايعايشى ادۋىن مىنەزدى انام. اكەمە قاتتى-قاتتى سوزدەر ايتىپ تاستادى, ءسوز ءتۇيىنى:
– قايتسەم دە بالامدى وقىتامىن, ءاي, قىز, – دەدى ءمۇسليما اپكەمە, – بۇگىننەن باستاپ مىناعان قارا تانىت.
ءمۇسليما اپكەم ارىپتەردى, سانداردى ۇيرەتە باستادى. كەلەسى جىلى سەگىز جاسىمدا قىزىلتۇزداعى باستاۋىش مەكتەپكە باردىم. ءبىر كلاستا – ءتورت كلاسس. ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى كلاسس وقۋشىلارى ءبارى بىرگە وقيدى. ساباق بەرۋشى مۇعالىم بىزدەرگە تاپسىرما بەرىپ, اۋىل ارالاپ كەتەدى, ءسىرا, ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز وقىتامىز با, سول سياقتى ماردىمسىز ءىس. مەن مۇعالىممەن ءتىل تابىسا المادىم. ول اكەمە: «بالاڭىزعا وقۋ قونبايدى, مىنەزى تەرىس», دەپتى.
اكەم مەنى جەتەكتەپ ۇيگە الىپ كەلدى. ايعايدىڭ كوكەسى ەندى باستالدى. ايعايلاۋشى تاعى دا انام بيجامال. ول كىسى كوپ ءسوز ايتتى, ەسىمىزدە ءبىرى بار, ءبىرى جوق, مىنەزدى ادام ەدى, جارىقتىق.
– بولدى, ءبىتتى, بالام بۇل مەكتەپتە, بۇل مۇعالىمنەن وقىمايدى, ءايدا, اتتى جەك, لەبياجىگە اپارىپ وقىتام.
مەنى اكەمنىڭ ءىنىسى مۇكپەل لەبياجى-قيىققا وقۋعا الىپ كەلدى. ەكىنشى توقساننىڭ اياقتالۋىنا بىرنەشە كۇن قالعان ەكەن. ەكىنشى توقساندا باعا بولمايدى. ءۇشىنشى توقسان بويى مۇعالىم حانشايىم دەگەن كەرەمەت جان, مەنىمەن قوسىمشا ساباق جۇرگىزدى. ءۇشىنشى توقساندى ءتورت پەن بەسكە, ال ءتورتىنشى توقساندى كىلەڭ بەسكە وقىپ ۇزدىك وقۋشى بولدىم. باستاۋىش كلاستاردى ۇزدىك ءبىتىردىم. سونداعى ايتپاعىم, انام بيجامالدىڭ قىزىلتۇزدىڭ باسىندا مەنى ەمدەپ, امان ساقتاپ, ءبىلىم جولىنا سالۋداعى ولشەۋسىز ەڭبەگى. انا دەگەن, مىنە, وسىنداي بولۋى كەرەك دەپ داستارقان باسىندا بالالارىما, نەمەرەلەرىمە وسى اڭگىمەنى تۇرلەندىرىپ ايتىپ وتىرعاندى ۇناتامىن, ايتقان سايىن ءبىر جەڭىلدەپ قالامىن.
***
انا تۋرالى ولەڭ, جىر, ءان, اڭگىمە كوپ. الايدا, انالىق مەيىرىمنىڭ سىرىن اشىپ ءبىلۋ, ءسىرا, مۇمكىن ەمەس شىعار. مەن بۇگىن ەگدە جاسقا كەلگەندە وسىلاي ويلايمىن. انالىق مەيىرىم – ول ينستينكت. ول ءبىلىم, عىلىمعا قاتىستى ءىس ەمەس. جۋىردا حايۋاناتتار تۋرالى تەلەحابار كەرەمەت وقيعانى بايان ەتتى. بۇل حاباردان كەيىن انالىق مەيىرىم – ينستينكت دەگەنىم بەرگى اڭگىمە بولىپ قالدى. ولاي دەيتىنىم, حايۋان دا, ادام دا ءوزىن ساقتاۋ ءۇشىن جانتالاسادى. ول ينستينكت. ال, انالىق مەيىرىم, ايتالىق, حايۋاننىڭ, ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى قاجەتتىلىگىنەن ينستينكتتەن جوعارى بولسا نە بولماق؟ مەنىڭ تەلەحاباردان كورگەنىم, جىرتقىش اڭنىڭ انالىق مەيىرىمى تۋرالى.
قورىق قىزمەتشىلەرى اناسىنان اداسىپ قالعان سەرنانىڭ جاڭا تۋعان (تىك ءمۇيىزدى بۇعى تەكتەس جانۋار) بۇزاۋىن ەرتىپ جۇرگەن انالىق ارىستانعا تاپ بولدى. ينستينكت بويىنشا, ارىستان جىرتقىش اڭ, بۇزاۋ بولسا وعان ازىق. بۇل تابيعي زاڭدىلىق. وسى زاڭدىلىق بۇزىلعان. ارىستان بىرنەشە كۇن بۇزاۋدى ەرتىپ ساقتاپ ءجۇر. ءبارى تاڭ-تاماشا بولىپ, وقيعا نەمەن اياقتالار ەكەن دەپ كۇتۋدە. ارىستان دا اش, بۇزاۋ دا اش. ارىستان اڭ اۋلاۋىن قويىپ بار مەيىرىمىن بۇزاۋعا ارناعان. بۇزاۋعا ەنە ءسۇتى عانا كەرەك, ءشوپتى ازىق ەتەتىن جاسقا جەتپەگەن. وپەراتورلار وسى ءحالدى كۇندە تاڭعالىپ تۇسىرۋمەن بولادى, بىرنەشە كۇن ءوتتى, ەكەۋى دە ارىپ-اشىعان. اش ارىستان بۇزاۋدى جەۋى كەرەك, ونىڭ تابيعاتى جىرتقىش, بىراق ونىڭ ونداي نيەتى جوق. نە بولار ەكەن دەپ, قورىق قىزمەتكەرلەرى ارىستانعا دا, بۇزاۋعا دا قورەك بەرىپ بايقادى. جاعداي بۇرىنعىداي, تىپتەن ەكەۋى ءبىر-بىرىنە ابدەن باۋىر باسىپ العانداي, بىرگە جۇرەدى. جۋرناليستىڭ بايانداۋىنشا, ءسويتىپ, 5-6 كۇن ءوتتى, ارىستاننىڭ بۇزاۋدى جەيتىن نيەتى جوق. ينستينكت جۇيەسى بۇزىلدى. ارىستاننىڭ انالىق مەيىرىمى جەڭدى, ءسىرا, ول دا ءوز كۇشىگىنەن ايىرىلىپ قالعانعا ۇقسايدى, ەندى انالىق سەزىمى بۇزاۋعا اۋىسقان. بىردە انالىق ارىستان ءسال كەشىگىپ قالعاندا, بۇزاۋ اشىق الاڭعا شىعىپ قالىپ ەدى, الدىنان اتالىق ارىستان شىعا كەلدى, ول بىردەن بۇزاۋعا تارپا باس سالدى.
بولعان وقيعانىڭ ورنىنا جەتكەن انالىق ارىستان بۇزاۋدان قالعان جۇرناقتى يىسكەلىپ تۇرىپ الدى. بۇل نە؟ ول انالىق مەيىرىم – الترۋيزم.
انالىق مەيىرىم ەرلىكتىڭ سۋبستانتسياسى. بالا كەزىمدە بالاپاندارىن قورعاعان تاۋىقتىڭ ءيتتىڭ كوزىن شۇقىپ العانىن كورگەنىم بار ەدى. بۇل جاراتىلىس بولمىسى. انالىق دەگەن جاراتىلىس, ونىڭ قۋاتى ولشەۋسىز. سونداي ولشەۋسىز قۋاتتى مەن انام بيجامالدان كورگەن اداممىن. ول ءبىزدى امان-ەسەن ءوسىرىپ ەر جەتكىزگەن عانا انا ەمەس, ءبىزدى ءبىلىم جولىنا سالعان كورىپكەل انا.
عىلىم دەگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسى, تۇنىعى. حاكىم اباي «ءبىر عىلىمنان باسقانىڭ, ءبارى كەسەل اسقانعا» دەگەن. مەن عىلىم جولىندامىن, شاكىرتتەرىم دە بارشىلىق. وسى ءىستىڭ باسىندا تۇرعان انام بيجامال ەكەنى داۋسىز شىندىق.
***
لەبياجى سەلوسىنان الپىس شاقىرىمداي جەردە جالتىر كولىن جاعالاي ەكى-ءۇش وتباسى كۇن كەشىپ جاتتىق. مەكتەپ جوق, ەلەۋسىز قالعان ەلدى مەكەن. سوتسياليستىك قوعام ۇرانداتىپ جاتىر, حالىق بولسا «شىقپا جانىم شىقپامەن» دەمىگىپ كۇن كورۋدە. ايعايى دا, ازابى دا كوپ زامان. مەن ءۇشىنشى سىنىپقا وقۋعا كوشكەم, بىراق ءبىزدىڭ مەكتەپكە بارۋ-بارماۋىمىز بىرەۋلەردى الاڭداتىپ وتىرعانى شامالى. بۇل انام بيجامالدى جەگىدەي جەيدى, اكەم مومىن شارۋا, كوپ ءسوزى جوق, كولحوز شارۋاشىلىعىنان قولى بوسامايدى. جاعدايدى اڭعارعان انام شۇعىل شەشىمگە كەلدى. تاڭ اتىسىمەن ات جەكتى, اناۋ-مىناۋلاردى ارباعا ارتىپ سالىپ, جولعا دايارلاندى, باعىت لەبياجى سەلوسى. ول – اۋدان ورتالىعى, وندا بالالارى ءبىلىم الاتىن مەكتەپ بار, سوعان جەتۋ ارمان, ول جەردە ءبىزدى توسىپ, قۋانا قارسى الاتىن ەشكىم جوق, بىراق نار تاۋەكەل!
ەسىم اتام شىرىلداپ:
– كەلىن قاراعىم, اسىعىس قىلما, ءوزىم اپارامىن بالالاردى وقۋعا, – دەگەنىنە انام كونەر ەمەس.
– اتا, سىزگە راحمەت. مەن كۇن جىلىدا جەتىپ الماسام بولمايدى, – دەدى ءبىربەتكەيلىگىنە سالىنىپ.
ءسوزدىڭ قىسقاسى, جولعا شىقتىق. ەندى بايقادىم, شەشەم ارباعا ءبىر ءتىرى قويدى اياعىن بايلاپ سالىپ الىپتى.
كەشكە قاراي لەبياجىگە دە جەتتىك. اكەمنىڭ ءىنىسىنىڭ ۇيىنە تۇستىك. ول ارباداعى قويدى الىپ باۋىزدادى. كەشتە ءماز بولىپ (مەنىڭ قابىلداۋىم) اس ىشتىك.
***
بالا كەزدەن ساناما ابدەن ءسىڭىستى بولعان وسى «قاراقۇدىق» ەستەن كەتەر ەمەس. «قاراقۇدىق» دەپ اتالاتىن, مەن بىلەتىن كەزدە 5-6 وتباسى عۇمىر كەشكەن ەلدى مەكەن, وعان قايتىپ ورالماعالى جارتى عاسىردان استى. زىمىراپ ءوتىپ جاتقان ۋاقىت كوپ نارسەنى ۇمىتتىرىپ ۇلگەرەدى ەمەس پە؟ نەگە, قايداعى ءبىر قاراقۇدىق ەسىمنەن ەلەس بولىپ وشپەي قويدى.
بالالىق شاق اركىمنىڭ ءوز قۇپياسى, مۇمكىن, سارقىلماس قازىناسى! ادام عۇمىرىنىڭ ەكى ولشەمى بار, ءبىرى – ونىڭ بالالىق شاعى, ەكىنشىسى – ءومىرىنىڭ سوڭعى ۋاعى. ەكەۋىنىڭ اراسى وتكىنشى – عۇمىر. ول جاي عۇمىر ەمەس, داريا-عۇمىر. ول داريا-عۇمىردىڭ قىر-سىرىن, ءسىرا, ادام بالاسى ءبىلىپ, ءتۇسىنىپ بولماق ەمەس. «كىسى ايتپاعان ءسوز بار ما» دەگەندەي, ول بۇلبۇلشا سايراپ وتەتىن عۇمىر. وتكىنشى جالعاننىڭ سوڭعى جوتالارىنا كوتەرىلگەندە, قاريالىق ەنە باستاعاندا, ءبىر تىلسىم كۇش سەنى بەيقام بالالىق شاعىڭا باستاي بەرەتىنىنە تاڭىم بار.
سول بالالىق شاقتىڭ سانامداعى ءبىر ارحەتيپى – «قاراقۇدىق».
قاراقۇدىقتان اناممەن بىرگە تالاي قاۋعا تارتىپ سۋ الىپ ىشتىك. اياعىمىزبەن جەر باسىپ ءجۇرىپ, قاراقۇدىقتان قاۋعا تارتىپ, ءبىزدىڭ سۋ ىشكەنىمىزدى قويشى, ءتايىرى. ورنىنان تۇرىپ كەتە الماي, سال بولىپ توسەك تارتىپ جاتقان اكەمنىڭ, مەنىڭ اپارىپ بەرگەن سۋىمدى ىشكەنىن ايتساڭشى. ول ارقاشان سۋسىنداپ بولىپ: «قاراقۇدىقتىڭ سۋى ءدامدى», دەيتىن. مەن وعان كەرەمەت رازى بولاتىنمىن. اكەمنىڭ رازى بولۋىنان باسقا بۇل ماڭدا قۋانىش جوق. «قاراقۇدىق» اۋىلىن مۇڭ باسىپ تۇر.
اكەم وسى قاراقۇدىقتا تراكتورمەن سۇيرەپ ءشوپ تاسىپ جۇرگەن شانانىڭ استىنا ءتۇسىپ, مەرتىگىپ, اۋىر حالدە جاتقانىنا, مىنە, ايدىڭ ءجۇزى بولدى. سىنىقشى مەرالىم, وڭ قولى مەن جاۋىرىن سۇيەكتەرىن جيىپ-تەرىپ ورنىنا سالىپ: «عابا, جاسىڭىز ەلۋدەن استى, دەمەك ەلۋ كۇن قوزعالماي وسى جەردە جاتىڭىز», دەگەن سوڭ, بالا-شاعالاردى جيناپ شەشەم وسى جەرگە كوشىپ كەلگەن. تۇرىپ جاتقان بوگدە ءۇي. شاعىن ءۇيدىڭ تورگى بولمەسىن بىزگە بەردى, اس-سۋ ارالاس, تۇرمىسقا وتە قولايسىز. بايقايمىن, ءۇيدىڭ يەلەرى ءبىزدى جاقتىرمايتىن سىڭايلى. ولارعا دا كىنا جوق, وزدەرىندە ءتورت بالا, وعان ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى سونشا بالامەن ءبىز ەنىپ الدىق. امالسىزدان, ايتپەگەندە كورگەن كۇنىمىز كۇن ەمەس, ونىڭ ۇستىنە سەلت ەتىپ قوزعالماي توسەكتە اكەم جاتىر.
قاراقۇدىق دەگەندە شاراسىزدان بولعان وتباسىمىزدىڭ قينالىسى ەسىمە ەنە بەرەدى. سونداعى شەشەمنىڭ ءحالىن كورسەڭىز, بايانداۋعا ءتىل جەتپەيدى. توسەك تارتىپ جاتقان كۇيەۋى اناۋ, ءوز قولدارى اۋزىنا جەتپەگەن بىزدەر, جوقشىلىق, تىپتەن, وت جاعاتىن سىرىڭكە دە, ماي شامنىڭ كەروسينى دە قات. ماعان, اسىرەسە, اۋىر تيەتىنى ءۇي يەسى ايەلىنىڭ بىزگە دەگەن سۋىق كوزقاراسى. اتتەڭ, كۇيەۋىنەن قايمىعادى, ايتپەگەندە, مىنا قىس ايىندا ۇيىنەن ءبىزدى ايداپ شىعۋعا ءازىر. قايتسىن بەيشارا, قازاقتىڭ شاعىن ءۇش بولمەلى ءۇيى, ءبىز بولساق كەڭ دەگەن تورگى بولمەنى جايلاپ العانبىز, وزدەرى كىرەبەرىس پەن پەشتىڭ ارعى قۋىسىنداعى بولمەدە التاۋى سىعىلىسىپ جان ساقتاۋدا.
امال نەشىك دەگەن وسىنداي جاعدايدا ايتىلاتىن شىعار. تۇرمىس اۋىردان تومەن.
وقيعا دەگەننەن شىعادى, اكەم سابىرلى جان ەدى. بار جاعدايدى كورىپ, ءبىلىپ جاتىپ, كەشكە تامان بىزگە «قاراقۇدىق» تۋرالى تاريحي اڭگىمەلەر ايتاتىن.
ەرەيمەنتاۋدى مەكەن ەتكەن اتالارىمىزعا ەرتىس بويلاي, ونىڭ وڭ جاق وڭىرىنە ءوتىپ, سول جەردى مەكەندەۋ قاجەتتىلىگى بولىپتى. اكەم ونى بىزگە حان ۇكىمى دەپ ءتۇسىندىردى. حان ايتتى – بولدى. قالىڭ حالىق ەرتىستەن ءوتىپ, ونىڭ وڭ قاپتالىنداعى وسى قاراقۇدىقتان باستاپ مالىباي كولى ايماعى قوسا رەسمي حاتتالىپ, قونىسباي بابامىز ۇرپاقتارىمەن عۇمىر كەشە باستاعان. «سوندا, – دەيدى اكەم, قالىڭ جىلقىعا وسى جەردەن قۇدىق قازىپ سۋارعاندا, سۋى تاۋسىلماعان, سودان بۇل جەر «قاراقۇدىق» دەپ اتالىپ كەتكەن. بۇل اتاجۇرت», – دەپ, اكەم ءوزىنىڭ دە, ءبىزدىڭ دە كۇپتى كوڭىلىمىزدى جۇباتىپ قوياتىن. اكەم اڭگىمەسى ۇزاق بولاتىن, مەن ساۋ قولى جاعىن الىپ, قۇشاقتاپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتەتىنمىن. تۇسىمە ءوزىم كورمەگەن حان, ونىڭ اسكەرى ەنەتىن. اڭگىمە ەرتەڭىندە دە جالعاساتىن. اكەم نە ايتسا دا ءبارى قىزىق كورىنەتىن. اڭگىمەدەن باسقا سەرپىلىس جوق.
كوكتەم شىعا, ءبىر كۇنى ات جەگىلدى, ارباعا جۇمساق توسەكتەر توسەلدى, وعان اكەم شالقاسىنان جاتقىزىلدى, بىزدەر توڭىرەگىندە ۇيمەلەسىپ وتىردىق, شەشەم قولىنا بوجىنى الىپ:
– ال, شۋ, جانۋار, جولىمىز بولسىن, – دەدى.
باعىت وسى جەردەن شامامەن وتىز شاقىرىمداي جەردەگى اۋدان ورتالىعى – لەبياجى سەلوسى, مەن بۇرىلىپ ارتىما قارايمىن, قاراقۇدىقتان ۇزاي بەردىك, ەسىمە اكەم ايتقان اڭگىمە ءتۇسىپ, بابامىز قونىسبايدىڭ ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلارى سۋعا باس قويىپ, شۇرقىراسىپ جايلاۋعا جوڭكىپ بارا جاتقان سياقتاندى.
ايدان اسا وتباسىمىزبەن ازاپ شەككەن مەكەن قاراقۇدىق ارتتا قالىپ بارادى.
***
بۇگىنگى ايەلدەر باقىتتى. ءبارى بار, ءبارى دايار. سوندا قيىنشىلىق قايدان كەلەدى؟ ءسىرا, ادامداردىڭ وزىنەن. قيىنشىلىقتى ءبىز ءدان ەتىپ ەگىپ وسىرەمىز, ايتپەگەندە ول قايدان كەلمەك. انام بيجامال ءبىزدى تاربيەلەپ, وسىرگەندە ەشتەڭە جوق, ءبارى قات. زامان كەرەمەت اۋىر بولاتىن. الاپات سوعىس بولىپ, ءبارىن-ءبارىن قۇرتقان. ەرلەردىڭ كوبى جارالى, سانا-سەزىمى توتىققان, قالعانى كوممۋنيزم يدەياسىمەن ۋلانعان. اينالا وتىرىك, الداۋ, ارباۋ. قازاق بولىپ ءومىر ءسۇرۋ اياقتالدى دەگەن وكتەم ءىلىم ابدەن كۇشىنە ەنگەن.
مىنە, ءبىزدى انامىز بيجامال سول زاماننان امان ساقتاپ قالدى!
***
ايەلزاتىنىڭ ءبارى انا بولا الا ما؟ نە دەۋگە بولادى. ءومىر. كىم ءومىردى ءتۇسىنىپ, تۇبىنە جەتكەن. ادامنىڭ قيلى-قيلى تاعدىرى بار. انا بولۋ – دارەجە. وعان كىمدەردىڭ قولى جەتكەن, كىمدەردىڭ تاعدىرى ءاۋ باستا, مۇمكىن وزگە بولعان. كۇردەلى ماسەلەنى ءبىر سوزبەن بايانداۋ بولماس, مەن ەرتەدە بولعان ءبىر وقيعانى تاعى دا ءبىر ەسكە سالايىن.
جەڭىل قىلىقتى ايەلدەر قاي زاماندا, قاي ەلدە بولماسىن بولعان. دەموكراتيالىق قوعامداردا ولار ءتىپتى ۇيىمداسىپ, قاۋىم بولىپ تا جاتىر. كەيبىر ەلدەر ولاردىڭ كۇنكورىسىنە سالىق سالىپ, مۇنداي ءىستى زاڭداستىرىپ تا قويعان. تىيىم سالۋ قانشاما ەنگەنىمەن, وعان كونبەۋشىلىك تە سونشاما. ارينە, مۇنداي قۇبىلىستىڭ بولۋىنىڭ ءتۇرلى-ءتۇرلى سەبەپتەرى بار, ول تۋراسىندا باسىلىم بەتتەرىندە جازىلىپ ءجۇر. ءبىز بار نارسە تۋرالى عانا ويىمىزدى جالعاستىرايىق. وسى جاي تۋرالى مۇحاممەد يكبال «ادام قۇپياسى جانە سۋفيزم» دەگەن ەڭبەگىندە مىنانداي وقيعانى بايان ەتكەن. «اۋران-گازەب (جاھانگەر) وتە يناباتتى پاديشاح ەدى. بىردە ول تاۆايفتاردى (جەڭىل قىلىقتى ايەلدەر) تۇرمىسقا بەرۋدى جارلىق ەتىپ, بۇل شارۋاعا مەرزىم بەلگىلەدى. وسى مەرزىمدە تۇرمىسقا شىعىپ ۇلگەرمەگەندەرىن تۇگەل كەمەگە مىنگىزىپ, تەڭىزگە تاستاۋعا بۇيىردى. كوپ توي تويلاندى, بىراق ءولىم قاۋپىنەن قۇتىلا الماعان ايەلدەر ودان دا كوپ ەدى. بەلگىلەنگەن مەرزىمنىڭ بىتۋىنە ءبىر-اق كۇن قالدى. كەمە ءازىر ەتىلدى. ول كەزدە دەليدە كاليمۋللا جاحانابادي شەيح تۇراتىن. ءبىر سۇلۋ جاس تاۆايف وعان كۇندە ەرتەمەنەن كەلىپ جۇرەتىن. ءار جولى شەيح كوزىن اۋدارىپ ۇلگەرگەنشە سالەمدەسىپ جىلدام كەتىپ قالاتىن. بۇل جولى ول شەيحقا «ءسىزدىڭ قىزمەتشىڭىزدىڭ سوڭعى سالەمىن الىڭىز», دەدى. ءىستىڭ ءمانىن تۇسىنگەن شەيح: «بارلىعىڭ ءحافيزدىڭ مىنا ولەڭىن جاتتاپ الىپ, تەڭىزگە الا جونەلگەندە داۋىستاپ ايتا باستاڭدار», دەيدى.
يناباتتىڭ الەمىنە ەسىك جابىق, كىرمەدىم,
قۇپ كورمەسەڭ قىلىعىمدى, وزگەرت تاعدىر جازۋىن...
تاۆايفتار وسى جولداردى سارناپ ايتا باستادى. تىڭداعانداردىڭ بارشاسىنىڭ جۇرەگى قان جىلادى. ولەڭ اۋرانگازەبتىڭ قۇلاعىنا شالىنعاندا ول تولقىپ, بەيمازا كۇيگە ەندى. ءسويتىپ, جارلىعىن قايتىپ الدى.
حافيزگە سۇيەنسەك, ايەلدەردىڭ ءبىر پاراسىنىڭ يناباتتىق الەمىنە ەنە الماۋى تاعدىر جازۋى. شىنىندا سولاي ما, سولاي ەمەس پە, ناقتىلى ايتا المايمىن, ماسەلە تاعدىرعا تىرەلسە, نە دەۋگە بولادى؟!
بالا كەزىمدە تالاي ەستىگەن اڭگىمە, ءدىني اڭىز جەلىسىندە باياندالاتىن وقيعا, كوپشىلىككە بەلگىلى, مەن وزىمشە ءسال ەركىندەۋ باياندايىن.
ءدىن جولىنداعى ىزگى جاننىڭ قىزىنىڭ ءتارتىبى ناشار بولىپتى, بىرنەشە رەت تۇرمىس قۇرىپ, ۇنەمى جولى بولماي اكەسىنىڭ كوڭىلىن ابدەن قارايتسا كەرەك. كۇندەردىڭ-كۇنىندە قىز دەرتتى بولىپ, ءولىم حالىنە جەتكەندە, قاسىنداعىلارعا: «مەن ولگەن سوڭ, ماڭداي تەرىمدى سىپىرىپ, باس سۇيەگىمدى اكەمە اپارىپ كورسەتىڭدەر», دەپتى. ۋادە ورىندالىپ, قىزىنىڭ ماڭداي تەرىسى سىپىرىلعان باس سۇيەگىن اكەسىنە اپارادى. اكەسى قىزىنىڭ ماڭدايىنداعى جازۋىن كورەدى, وقىسا, بار عۇمىرى جازىلعان ەكەن, سوندا اكەسى: «قىزىمنىڭ تاعدىرىڭداعى جازۋدى مەن تۇسىنبەگەن ەكەم», دەپ, وتكەنگە وكىنگەن كورىنەدى.
ماڭدايداعى تاعدىر جازۋى بولسا نە ايتۋعا بولادى!
بۇل دا ويلاناتىن جاعداي.
***
ىستىق-سۋىق, قايعى-قاسىرەت, قۇمىرسقاداي تىنىمسىز قارەكەت ءوز دەگەنىن جاسادى. انام ايىقپاس دەرت – پاركينسون تۇتقىنىنا مىقتاپ ءتۇستى. ءبىز بىلەتىن بۇل دەرتكە شارا جوق دەگەندى ايتتى. شەتەلدەن ەم قابىلداۋ دەگەن ەشقاشان ورىندالمايتىن ۋتوپيا. انام توسەك تارتىپ ون جىلدان اسا ازاپ شەكتى. بىزدەر بالا-شاعاسى, ومىرلىك جارى اكەم ءبارىمىز, ونىڭ كوڭىلىن تابۋعا تىرىستىق. ونداي ارەكەت, قارەكەتتەرىمىز قانشالىقتى دەرتكە داۋا, انا كوڭىلىنە دەمەۋ بولعانى ءبىر جاراتۋشىعا عانا ايان. توسەكتە ءبىر جامباستاپ جاتىپ-اق, انام ءوزىنىڭ داعدىلى ءسوزى: «قايعىسىزعا قارا سۋ دا اس», دەۋىن قويمايدى.
بۇگىندە وسى ءسوزدى ساناما سالسام, انامنىڭ ومىرلىك قۋاتى – قاناعات دەگەننەن كۇش العان ەكەن. كوز الدىندا جۇرگەن ءتورت ۇل, ءبىر قىزىن قاناعات ەتىپ, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن جويمايتىن جويقىن كۇشكە يە بولعان ادامدى, مەن انام بيجامال دەيمىن.
جەتپىستەن اسىپ دۇنيە سالدى. اتتەڭ, مىنا جامان پاركينسون بولماعاندا جۇزگە كەلەرى انىق ەدى. اكەسى جاڭبىرباي جۇزدەن اسىپ بارىپ قايتتى. بۇل كىسىلەردىڭ تەگى اسىل ەدى.
***
ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. اناعا دەگەن پەرزەنتتىك پارىز وتەلدى مە؟ نە قولدان كەلمەك؟ شامامنىڭ كەلگەنى سول زيرات باسىنا بارىپ دۇعا وقىپ, شەشەمنىڭ ءبىزدى شالعايداعى جالتىر كولى جاعالاۋىنان اۋدان ورتالىعى لەبياجىگە بالالارىمدى جۇرت قاتارلى وقىتىپ, بىلىمدىلەر قاتارىنا قوسامىن دەگەن ەرلىگىن وتباسى بولىپ وتىرعاندا ايتۋمەن بولدىم, وسى حيكايانى قايتالاعان سايىن ءبىر جەڭىلدەپ قالعانداي سەزىمدە بولاتىنمىن.
وي كەلدى, ياعني انامنىڭ ەسىمى بيجامال ءجيى ايتىلسا, جاقسى بولعانى عوي, بۇل مۇسىلماندىق...
وسى سوزدەردى تالاي ەستىپ, وي قورىتىپ جۇرگەن كاسىپكەر ۇلىم بايان. «ءسىزدىڭ الپىس بەس جىلدىق مەرەيتويىڭىزعا سىيلىق رەتىندە اناڭىز بيجامالعا مەيرامحانا سالىپ بەرەيىن», دەدى.
قۇداي قولداپ, تاماشا مەيرامحانا سالىندى, ونى «بيجامال انا» دەپ اتادىق, قازىر جۇرت قاجەتىنە جاراعان سەلونىڭ كورىكتى ءبىر عيماراتى. ماعان كەرەگى انامنىڭ ەسىمىنىڭ ءجيى اتالۋى ەدى, سول ويىم ورىندالدى.
جۋىردا انام بيجامال تۇسىمە كىردى, مەن شەشەمنىڭ مۇنداي كورىكتى ەكەنىن كورمەپ ەم, عاجاپ سۇلۋ ەكەن, ارۋاعى رازى بولسىن!
بۇل انام بيجامال تۋرالى حيكايا!
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك.