وتىز جىل جانە ونوماستيكا

مەملەكەتتىك شەكارا سىزىعىنان وتكەن ادام تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعانىن ايقىن سەزىنۋى كەرەك. بۇل جەردە كوزگە تۇسەتىن ەڭ باستى كورنەكى قۇرال – جەر-سۋ, ەلدى مەكەن اتاۋلارى بولسا كەرەك.

«بابالاردان مۇرا بولعان قاسيەتتى جەرىمىز – ەڭ باستى بايلىعىمىز. قازاققا وسىناۋ ۇلان-عايىر اۋماقتى سىرتتان ەشكىم سىيعا تارتقان جوق. بۇگىنگى تاريحىمىز 1991 جىلمەن نەمەسە 1936 جىلمەن ول­شەن­بەيدى. حالقىمىز قازاق حاندىعى كەزىندە دە, ودان ارعى التىن وردا, تۇرىك قاعاناتى, عۇن, ساق داۋىرىندە دە وسى جەردە ءومىر سۇرگەن, ءوسىپ-ونگەن. قىسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرلارى كونە زاماننىڭ وزەگىندە جاتىر», دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا.

ارينە, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋ شا­را­لارى, سونىڭ ىشىندە ونوماستيكا سا­لا­سىن­داعى وڭ وزگەرىستەر دە از بولعان جوق.

– ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن 1991 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن باتىس قازاقستان وبلىسىندا يدەولوگيالىق تۇر­عىدان ەسكىرگەن نەمەسە ءمان-ماعى­ناسىن جوعالتقان 5 اۋدان, 95 ەلدى مەكەن, 1726 كوشەنىڭ اتاۋى وزگەرتىلدى. بۇل وز­گەرىستىڭ ءبارى جەرگىلىكتى حالىق پەن قو­عامدىق پىكىردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاق­ستان ۇكىمەتىنىڭ جانىن­داعى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسى جانە وبلىستىق ونوماس­تيكا كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىلارى نەگىزىندە جاسالدى, – دەيدى باتىس قازاق­ستان وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقار­ماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى سۆەتا عانيەۆا.

بۇل جۇمىستار بارىنشا ساپا­لى, عىلىمي نەگىزدە ءجۇرۋى ءۇشىن وعان عا­لىمدار, ماماندار تارتىلعان. وسى­لاي­شا وبلىس اۋماعىندا توپوني­ميكا­لىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ارقىلى ەلدى مەكەندەر, گەوگرافيالىق نىساندار تۋرالى اقپاراتتاردى جيناۋ جانە جۇيە­لەۋ ماقساتىندا «باتىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ كەيبىر اۋداندارىنىڭ تاريحي توپونيميكاسى» اتتى جوباسى جۇزەگە اسى­رىلىپ, كىتاپ جارىق كورىپتى.

شىڭعىرلاۋدىڭ ۇلگىسى

وڭىردە ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ, يدەو­لو­گيالىق تۇر­عىدان ەسكىر­گەن اتاۋلاردى وز­گەرتۋ ءىسىن وتە­ ءسات­­تى جۇرگىزگەن اۋدان­دار بار. مى­سالى, تاۋەلسىزدىك العان­عا دەيىن باتىس قازاق­ستان وبلى­سى­نىڭ شىڭعىرلاۋ اۋدا­نى حالقىنىڭ تەڭ جارىمى وزگە ۇلت وكىلدەرى بولعان ەدى. رەسەي فەدە­را­تسياسىنىڭ ورىنبور وب­­لىسىمەن شەك­تەسىپ جاتقان وڭىر­گە ستولىپين رەفورماسى كەزىندە قاراشەكپەندەر كوپ كەلگەن. ورىستاندىرۋدىڭ تاعى ءبىر تولقىنى تىڭ يگەرۋ تۇسىندا بولدى. ءسويتىپ, كە­زىندە حان جايلاعان قازاقتىڭ تاريحي تو­پىراعى ورىس­تانعان وڭىرگە اينالىپ كەتە جاز­داعان. بىراق تاۋەلسىزدىك تاڭى ات­­قالى جاعداي وزگەردى. حالىقتىڭ ساناسى جاڭعىردى. بۇگىندە اۋدان حالقىنىڭ 90%-ى – جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى. كە­زىن­دە لەبەدوۆكا, كونستانتينوۆكا, نوۆو­پەتروۆ­كا, پولتاۆكا, لۋبەنكا اتالعان ەل­دى مەكەن­دەر تۇگەلىمەن تاري­حي اتاۋىن قايتارىپ الدى. بۇل اۋداندا ۇلتتىق تا­نىمدى, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا ار­نالعان جۇمىس جۇيەلى جۇرگىزىلگەنىن كور­­سەتەدى. سودان دا بولار, 2018 جى­لى ء«وڭىردىڭ ونوماستيكالىق كەل­بەتىن ۇلت­تىق تانىمعا سايكەس­تەندىرۋ جۇمىسىن بەل­سەن­دى جۇر­­گىزگەن «ۇزدىك اۋدان اكىمى» سىي­­لىعىن شىڭعىرلاۋ اۋدا­نى­نىڭ سول كەز­دەگى اكىمى البەرت ەسا­ليەۆ العان بولاتىن.

بورلىدە وڭ وزگەرىس بار

قازىنالى قاراشىعاناعى بار ءبورلى اۋدانى دا كەزىندە ابدەن ورىستانعان ءوڭىر­دىڭ ءبىرى بولاتىن. بۇگىندە اۋىلداردىڭ كو­بى تاريحي اتاۋىن قايتا الدى. قازىرگى تاڭ­­دا اۋدانداعى 13 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ 10-ىنىڭ اتاۋى – مەملەكەتتىك تىل­دە. ولار­­دىڭ ىشىندە بۋماكول, ما­­ساي­توبە, جار­سۋات, قاراعاندى, كەڭ­تۇبەك, باقتى­ارال سىندى ءداس­تۇرلى اتاۋلار قۇلاققا جى­لى تيەدى.

– ونوماستيكالىق اتاۋلاردى رەتكە كەلتىرۋ جانە تاريحي اتاۋ­لاردى جاڭارتۋ ماقساتىندا يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلار مەن قايتالاناتىن اتاۋ­لاردى تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىنا الماستىرۋ تۋرالى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىل­عى 28 اقپاندا بەرگەن تاپسىرماسى بار. سوعان سايكەس, 2019 جىلى حالىقتىڭ پىكىرىن ەس­كەرە وتى­رىپ اۋىلدىق وكرۋگ اكىم­دەرىنىڭ ۇسى­نىسى نەگىزىندە اۋداندا 1 اۋىلدىق وكرۋگ پەن 3 اۋىل اتاۋىن وزگەرتۋگە شە­شىم ال­عانبىز. بۇل ۇسىنىس رەس­پۋبليكالىق دەڭ­گەيدە قولداۋ تاپ­تى. ءسويتىپ, 2020 جىلى ءبورلى اۋدا­نىنىڭ كيروۆ اۋىلى – قارا­عاندى, تيحونوۆ اۋىلى – قارا­قۇدىق, الەكساندروۆ اۋى­لى – دوس­تىق اتاۋىنا وزگەرتىلدى. الەك­ساندروۆ اۋىلدىق وكرۋگى – دوستىق اۋىلدىق وكرۋگى دەپ اتالاتىن بولدى, –دەيدى ءبورلى اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الپامىس كوشكىنباەۆ.

بۇدان بولەك, 2019 جىلى بۋ­ما­كول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ 5 كوشەسى, ءبورلى اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ 5 كوشەسى, اقساي قالا­سى­نىڭ 25 كوشەسى, جارسۋات اۋىلدىق وك­رۋ­گىنە قاراستى قاراشىعاناق اۋى­لىنىڭ 1 كوشەسى قايتا اتالعان. ءبورلى اۋدانى بويىنشا جالپى ءبىلىم بەرەتىن 3 ورتا مەكتەپ تە تاۋەل­سىز ەلىمىزدىڭ تاريحي تۇل­عا­لارىنىڭ ەسىمىن يەلەنىپتى. ال­پامىس جاڭاباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا ءبورلى اۋدا­نىنىڭ ۋسپەن اۋىلدىق وكرۋگى اتاۋىن وزگەرتۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن.

تەرەكتىگە تىڭ سەرپىن كەرەك

جايىقتىڭ سول جاعالاۋىن الىپ, جۇز­دەگەن شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان تە­رەكتى اۋدانى دا – تاريحى تەرەڭ ءوڭىر­دىڭ ءبىرى. باسقانى ايتپاعاندا, كىشى ءجۇز­دىڭ بيلەۋشىسى بولعان ايشۋاق حان ابىل­قايىر حان ۇلى مەن جانتورە حان ايشۋاق حان ۇلى زيراتتارى ءدال وسى اۋدان­دا جا­تىر.

دەگەنمەن, 15 اۋىلدىق وك­رۋگى, 49 ەل­دى مەكەنى بار ۇلكەن اۋدانعا ونوماس­تيكا سالاسىندا تىڭ سەرپىلىس كەرەك-اق. 2010-2020 جىلدار ارالىعىندا اۋداندا ءتورت-اق اۋىلدىڭ اتاۋى وز­گەرىپتى. اتاپ ايتساق, پودحوز اۋىلى – ىجداعات, دونەتسك اۋىلى – تاقساي, سوتسياليزم اۋىلى – كەمەر, نوۆايا جيزن – جاڭا ءومىر اۋىلى اتانعان. سوڭعى جىلدارى تۇرلەنىپ دامىپ, تۇرعىندارى كوبەيىپ كەلە جاتقان اۋدان ور­تا­لىعىنىڭ ءوزى ءالى حح عاسىر با­سىنداعى پەرەسەلەندەردىڭ قو­نىسى – فەدوروۆكا اتىن يەلە­نىپ تۇر. ودان بولەك, پوكاتي­لوۆكا, دوليننىي, پودستەپنوە, نوۆوپاۆلوۆكا, پريرەچنوە, بوگ­دانوۆكا, پريدوروجنوە, ماگيس­ترالنوە, يۋبيلەينوە, ت.س.س. اۋىل­داردىڭ اتاۋىنان ء«تىل سىنادى». ءبىر ءتاۋىرى, ەلدى مەكەندەردىڭ ىشىن­دەگى كوشەلەر بويىنشا ءبىراز جۇمىس جاسالعان. تاۋەلسىزدىك جىلدارى تەرەكتى اۋدانىنداعى ەلدى مەكەن­دەر­دە 314 كوشەنىڭ اتاۋى وزگەرتىلىپتى. جاڭا اتاۋلار­دىڭ ىشىنەن اباي, سى­رىم باتىر, باۋىرجان مومىش­ ۇلى, الاشور­دا, جەلتوقسان سىندى جۇ­رەككە جىلى تيەتىن اتاۋلاردى كورىپ, قۋا­­نىپ قالدىق.

–  ونوماستيكا سالاسىنداعى جۇ­مىس­تار ءبىزدىڭ اۋداندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن, جوس­پارلى تۇردە جۇر­گىزىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا اۋدان بويىنشا 11 ەلدى مەكەننىڭ اتاۋىن­ وزگەرتۋ جوسپارلانعان. اۋىس­تىرعالى وتىر­عان ەلدى مەكەن­دەر­دىڭ تاريحي اتاۋىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ار­نايى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلدى, – دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىن­باسارى ارمات يسانوۆ.

بايتەرەكتە دە جۇمىس كوپ

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سولتۇس­ت­ىك شەكاراسىن بويلاي ور­نا­لاسقان باي­تەرەك اۋدانى – رەسەيمەن ەكى اراداعى باس قاقپا دەۋگە بولادى. ويتكەنى ەكى ەل شە­­كا­­راسىنداعى ەڭ ۇلكەن كەدەن بە­كەتى – وسى اۋدان اۋماعىندا.

اۋماعى 7,4 مىڭ شارشى شا­قىرىم, 22 اۋىلدىق وكرۋگى, ونىڭ ىشىندە 68 ەلدى مەكەنى بار ۇلكەن اۋدان 2018 جىلعا دەيىن زە­لەنوۆ اتالىپ كەلدى. 2020 جى­­لى 5 ەلدى مەكەننىڭ اتاۋى اۋىس­تى. ۆلادي­مي­روۆكا – اقسۋ, وزەر­نىي – بولاشاق, فاكەل – جا­لىن, كراسنىي سۆەت – اق بيداي, چەسنوكوۆ – المالى بولىپ وزگ­ەر­تىلدى. الايدا بايتەرەك اۋدانىندا ونوماستيكا سالاسىندا ات­قارىلار جۇمىس ءالى كوپ. وڭىردە بار­لىعى 68 ەلدى مەكەن بولسا, سونىڭ 19-ى عانا قازىرگى زامانعا ساي اتاۋدى يەلەنگەن.

– وسى جىلدىڭ باسىندا اۋدان­داعى ونوماستيكا ماسەلەسىنە باي­لانىستى ارنايى جينالىس ءوتتى. جالپى بۇل جۇمىس كۇن تار­تى­بىنەن تۇسكەن ەمەس. قازىر ءتۇر­­لى دەڭ­گەيدەگى اكىمدەردىڭ حالىق­پەن ەسەپ­تىك كەزدەسۋى كەزىندە دە جەر­گىلىكتى اق­ساقالدار تاراپى­نان «تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىل­دىق مەرەكەسىنە وراي اۋىلدارى­مىز­دىڭ اتاۋى­ ەگەمەندىككە ساي بولۋىن قالايمىز» دەگەن ۇسى­نىستار تۇسۋدە. ارينە, بارلىق وزگەرىس زاڭعا ساي جاسالۋى ءتيىس. پان­دە­مياعا بايلانىستى كاران­تين تالاپتارى الىنسا, بۇل تاراپ­تاعى جۇمىستار دا الدىمەن قولعا الىنارى ءسوزسىز, – دەيدى بايتەرەك اۋداندىق ىش­كى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇر­جان ءدۇزباتىر.

ءتىل باسقارماسىنىڭ ءتىزىمى

جەر پلانەتاسىنا «كىندىگى» باي­لاۋ­لى اي سياقتى, ورال قا­لاسى­نىڭ دا اينالاسىندا اجى­راماس بىرنەشە «سەرىگى» بار. اتاۋ­لارى دا جەلاەۆو, زاچا­گانسك, سەلەكتسيوننىي, كرۋگلو­وزەر­نىي بولىپ كەلەدى. وبلىس ورتا­لىعىنىڭ ءوزى دە قازاق تىلىندە – ورال, ورىسشا – ۋرالسك بولىپ قۇبى­لادى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدە قا­بىل­دانعان زاڭ تالابىنا قايشى.

وڭىردەگى ونوماستيكالىق جۇ­مىس­تى ۇيلەستىرىپ, زاڭعا سايكەس وزگەرۋىن باتىس قازاقستان وبلىس­تىق تىلدەردى دامىتۋ باس­قارماسى قادا­عالايدى. ءبىز بۇل مەكەمەدەن يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەس­كىر­گەن نەمەسە ءمان-ماعىناسىن جو­عالت­قان ەلدى مەكەن اتاۋلارىن سۇ­راتقان ەدىك.

اقجايىق اۋدانىندا: چا­پاەۆ (اۋدان ورتالىعى), بۋدا­رين, كو­لوۆەرتنوە;

بايتەرەك اۋدانىندا: پە­رە­­مەت­نىي (اۋدان ورتالىعى), گور­بۋنوۆ, كوجە­ۆ­ني­كوۆ, پاۆ­لوۆ, پوگوداەۆ, استافەۆ, كوتەل­­ني­كوۆ, چاپۋرين, ميچۋرين, زە­لە­نوە, وكتيابر, ترەكين, ۆولودارسكوە, نوۆەنكوە, دارينسك, وزەرنوە, زابرو­دين, پوليۆنوە, كالينين, كولەسوۆ, كار­پوۆ, تالوۆايا, جە­لەزنوۆ, نوۆەنكي, گرە­ميا­چي, يانايكين, سكۆوركين, بو­گاتسك, ششاپوۆ, يانۆارتسەۆ, پەتروۆ, چي­­نارەۆ, كيرسانوۆ, بالابانوۆ, چيروۆ, كراسنىي ۋرال, چۋ­ۆاشكا, چەبوتارەۆ, حامينو, ما­كاروۆ, ميرنوە, سادوۆوە, كراسنو­ار­مەي­سكوە, سپارتاك, رازدولنىي, رۋبە­جين;

ءبورلى اۋدانىندا: پۋگاچەۆ, پەپەل, سوۆحوز №7, پريۋرال, وبلاۆكا, ۋتۆين, دي­ميتروۆو, ۋسپەن;

تەرەكتى اۋدانىندا: فەدو­روۆكا (اۋدان ورتالىعى), ماگيس­ترالنوە, پوي­ما, بوگدانوۆكا, پريدوروجنوە, دولين­نىي, نوۆو­پاۆلوۆكا, پودستەپنوە, يۋبي­لەي­نىي, پوكاتيلوۆكا, پري­رەچنوە;

ورال قالاسىندا: ۆەتەلكي, بەلايا كازارما, كوردون, ليۆكينو, ماشتاكوۆو, نوۆوسترويكا, مە­لوۆىە گوركي, رىبكوم­بي­نات, سەرە­برياكوۆو.

بۇل ەلدى مەكەندەردە نەگىزىنەن جەرگى­لىكتى ۇلت وكىلدەرى تۇرادى. كوپ جاعدايدا حا­لىق وزگەرىسكە ءازىر. مۇنى جاقىندا ۆەتەل­كي اۋىلىنىڭ ازاماتتارىمەن كەز­دەس­كەندە بايقادىق.

اقجايىق وبلىسى؟

قازاقستان پرەزيدەنتى ­قا­­سىم-­جو­­مارت­ توقاەۆ «تاۋەل­سىز­دىك­ با­رى­­نەن قىم­بات» ما­قا­لاسىندا: «قا­زاق­ستان – ءبىر­تۇتاس مەم­لەكەت. ەلىمىز وڭ­تۇستىك, سولتۇستىك, باتىس, شىعىس دەپ بولىنبەيدى. بۇل – تەك باعىت­تى بىلدىرەتىن شارتتى اتاۋلار. 2018 جىلى ەل­باسى­نىڭ جارلىعىمەن وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنا تۇركىستان اتاۋى بە­رىلدى. تاريحي ادىلدىكتى قال­پىنا كەل­تىرگەن ورىندى شە­شىمدى حالىق ءبىراۋىزدان قولداپ, وتە جىلى قابىلدادى. ويتكەنى مۇن­داعى شە­جىرەلى شاھار عانا ەمەس, تۇ­تاس ءوڭىر كونە زامانداردان بەرى تۇركىستان دەپ اتال­عان. وسى يگى ءۇردىستى ەلىمىز بويىنشا جال­­عاستىرۋعا بولادى. ءبىز مۇن­داي قادام­­داردى بايىپپەن جاسايمىز» دەگەن بولاتىن.

وسى ماقالادان كەيىن باتىس قازاق­ستان وبلىسى تۇرعىندارى دا ءبىر سەرپىلىپ قالدى. ويتكەنى ەل ىشىندە باتىس قازاق­ستان وبلىسىن بەيرەسمي تۇردە – اق- جايىق ءوڭىرى دەپ اتاي بەرەدى. بۇل وسى ەل­گە كۇرە تامىرداي ءنار بەرىپ, وبلىستى قاق جارىپ اعاتىن اينالايىن اقجايىق وزەنىنە قۇرمەت. ءباھادۇر ابىلقايىر حان ايتتى دەيتىن: «جايىق وزەنى كەۋىپ قالعانشا, ءتىپتى اقىر زامان كەلگەنشە قازاق حالقى بۇل جەردەن ايىرىلمايدى» دەگەن ءسوز دە تالايدىڭ ەسىندە. بىراق مۇنداي وزگەرىس مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, حالىقپەن اقىلداسىپ, بايىپ­پەن جاسالاتىن دۇنيە.

باتىس قازاق­ستان وبلىسى