تاتتىمبەت – جۇمباق, كۇردەلى تۇلعا. كۇيشىلىك ونەردىڭ شىڭىنا شىققان, سوڭىنا قىرىق شاقتى ولمەس مۇرا قالدىرعان, قازاقتىڭ مۋزىكا تاريحىنا ەسىمى قاشاپ جازىلعان بىرەگەي ونەر يەسى تۋرالى ءسال ەرتەرەكتە جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «تاتتىمبەت سەرى» دەيتىن رومانىنىڭ ءبىراز بولىگىن وقىپ شىققام. ول جەردە بولىس تاتتىمبەتتىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرى, اعا سۇلتان قۇنانبايمەن بايلانىسى, ونىڭ اتىنان قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىعا ەلشىلىككە بارۋى, ەل ىشىندەگى داۋلى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارالاسۋى, دۋماندى جاستىق شاعى, كۇيشىلىك ونەرىمەن ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋى ءبارى نانىمدى سۋرەتتەلگەن.
قىسقا قايىرعاندا, تاتتىمبەت بەلسەندى, ايدىندى, ونەرلى, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى قالىپتا بەينەلەنەدى. جاقىندا عانا جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «سارى جايلاۋ» دەگەن اڭگىمەسىن وقىپ, مۇلدە باسقا تاتتىمبەتپەن كەزدەستىم.
بۇل – كورەسىسىن كورگەن, بەلگىسىز دەرتكە تاپ بولعان, جەر ورتاسىنا كەلگەن, وقشاۋ تىرلىككە جانى بايلاۋلى, جالعىزدىققا بەيىل جۇمباق تاتتىمبەت. ول كورگەن قىزىقتىڭ ءبارى – وتكەن شاقتىڭ ەنشىسىندە. سوندا تاتتىمبەتتىڭ جاسى قىرىق تورتتە عانا. قازىرگى ولشەممەن قاراساق, تاتتىمبەت توي-دۋماننىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن جاستا. قىرىقتى «وقتاۋلى جىگىت», «قىلىش جىگىت» دەيتىن ەجەلگى قازاقى تانىمعا سالساق تا, جەر ورتاسى دەۋگە ءالى ەرتە جاس. بىراق اۆتور تاتتىمبەتتىڭ بيولوگيالىق ەمەس, پسيحولوگيالىق جاسىنا ءمان بەرىپ, ونىڭ اششى-تۇششى ءومىر ساباقتارىن, ەستەلىكتەرىن, سول كەزدەگى كوڭىل اۋانىن سۋرەتتەي كەلە, داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ قىمىز ءىشىپ, قىزارا بورتپەيتىنىن, مايلى اس جەمەيتىنىن, باسىنىڭ اۋىراتىنىن جازادى. وسى ارقىلى جازۋشى وقىرمانعا دارا دارىن يەسىنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولماعانىن تۇسپالدايدى. شىنىندا دا تاتتىمبەت – ەلۋگە دە كەلمەي, ەرتە ۇزىلگەن دارىن.
سولايشا تاكەننىڭ تاتتىمبەتى بولاشاققا قادام جاسامايدى, جالعىز ءوزى وي باعىپ, دومبىرامەن سىرلاسۋدان ءلاززات الادى. اۋىلداستارى سىرتىنان كۇڭكىلدەي باستايدى. «كەدەيلەنگەن كىسى تىراش كەلەدى. ەشكىمدى مەنسىنبەيدى» دەيدى ءبىرى, «ولاي ەمەس, كۇي شىعارۋ ءۇشىن وڭاشالانادى» دەپتى ەكىنشىسى. كوپتىڭ تاتتىمبەتتە جۇمىسى بولعانىمەن, تاتتىمبەتتىڭ ەشكىمدە جۇمىسى جوق. ونىڭ سول ءحالىن جازۋشى شەبەرلىكپەن بايانداپ وتىرادى. اۆتوردىڭ قيسىنىنا سالساق, كۇيشىنىڭ جالعىز مۇراتى ءومىر بويى جانىنا سەرىك بولىپ كەلە جاتقان كۇيدى باپتاۋ سياقتى. ءومىرىنىڭ كوبى كەتىپ, ازى قالعان كۇيشىنىڭ كۇيدەن باسقا جۇبانىشىنىڭ دا, جاقىنىنىڭ دا جوق ەكەنىن جازۋشى ءۇي ءىشى, بالا-شاعاسى تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز ايتپاۋ ارقىلى بىلدىرەدى.
تاتتىمبەتتىڭ ومىرىندە ەڭ قىمبات ەكى نارسە بار. ءبىرى – سارى قىزعا دەگەن جۇرەك تۇكپىرىندەگى ماحابباتى. ەكىنشىسى – سارىجايلاۋ. ءومىرىنىڭ سارى جازىندا تاتتىمبەت سارى قىزدى كەزدەستىرگەن. اڭسارى اۋعان, قولى جەتپەگەن. تاتتىمبەتتىڭ «بىلقىلداق» كۇيىنە كەيىپكەر بولعان مۋزا قىز ونىڭ ويىندا, جۇرەگىندە ماڭگى ءومىر سۇرەتىنىن بىلمەگەن دە بولۋى مۇمكىن. بۇل ارۋ «تاتتىمبەت سەرى» رومانىندا اقسۇڭقار اتالادى. تاتتىمبەتتىڭ نازىك, سەزىمتال, سىرشىل تابيعاتىن بەينەلەۋ ءۇشىن قالامگەرلەر ونىڭ شىنايى ومىردەگى ماحاببات داستانىن ءبىراز زەرتتەگەنى بايقالادى. ۇلكەن ونەردىڭ تامىرى ءاردايىم ماحابباتقا جالعانىپ تۇرادى. تاتتىمبەتتىڭ ايەل زاتىنا دەگەن شىنايى سەزىمىنىڭ قۇدىرەتىن جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆ وزىنشە ورنەكتەيدى. تىرشىلىكتەن, وتكىنشى ومىردەن كوڭىل سۋىتقان كۇيشىنىڭ كوڭىلىندەگى سارى قىز بەينەسى وشكەن ەمەس. «تاتتىمبەت ءۇشىن سارىجايلاۋدىڭ ىستىقتىق قادىرى جۇرەككە جىلى. قيالعا ءتاتتى, ءلاززاتتى كۇندەر سارىجايلاۋدا وتكەن. جەر كوكتەمدە تۇلەيدى. ەل جازدا تۇلەيدى. سارى جازدىڭ ءسانى شالعايلى جايلاۋ بولسا, سول جايلاۋدا قىمىزعا ماس بوپ اسىر سالعان بوزباستاردىڭ ىشىندە تاتتىمبەت تە ءومىر سۇرگەن. سالت اتتى سايلاپ جارىسىپ, بىردە اۋدارىسىپ, شاراپسىز شالا ماس كۇيىندە قۇيىنداتىپ بارىپ, دامەلى قىزىن الدىنا مىنگىزىپ, ەكەۋ-ەكەۋدەن ءان شىرقايتىن كەزدەر سارىجايلاۋدا قالعان», دەيدى الىمقۇلوۆ. وسى ارقىلى جازۋشى شىنايى ماحابباتتىڭ الاڭسىز, قامسىز, كىرلەپ ۇلگەرمەگەن جۇرەككە ۇيا سالىپ, تەرەڭ ءىز قالدىراتىنىن جەتكىزەدى.
ال سارىجايلاۋدىڭ قىمبات بولاتىن سەبەبى, «شەڭبەرسىز سارىارقادا كوشپەلى ەل ولاي اۋىتقىپ, بىلاي اۋىتقىپ, الا جازداي قونىس جاڭارتۋمەن بولعاندا تەك شانشارلار مەن تورەلەر عانا جاپسارلاسىپ, سول جوسالى باۋرايىنداعى شۇرايلى سارىجايلاۋدى اينالدىرا بەرۋشى ەدى». ياعني ول – شانشار رۋىنان شىققان كۇيشىنىڭ اتا قونىسى. مىڭعىرعان تۇياققا سۋىق كۇزگە دەيىن توتەپ بەرەتىن بەتەگەسى مەن سەلەۋى قالىڭ وسكەن شۇيگىن جايلاۋدا تاتتىمبەت باي بالاسى بوپ بوي باعىپ, سارىارقانىڭ دەرتكە شيپا ساۋمال اۋاسىن كەرىلە جۇتىپ, قىمىز بەن ەتكە مەلدەكتەي تويىپ, جاسىنان ونەر قۋىپ ەرتە جەلىككەن. اتا قونىستىڭ قادىرى ودان ايىرىلعاندا ەرەكشە بىلىنەدى. سارىجايلاۋدان ايرىلۋىنا دا سارى قىز سەبەپ. قىز – تورە رۋىنان. ال اقسۇيەكتىك نامىس ءۇشىن كىجىنگەن تورەلەردىڭ يىقتىلارى تاتتىمبەت اۋىلىمەن شابىندىققا تالاسىپ, ىمىراسىز جاۋىعادى. ونىڭ سوڭى تاتتىمبەت اۋىلىنىڭ سارىجايلاۋدى تاستاپ كەتۋىنە اكەلەدى. ادامداردىڭ سول جاۋىزدىعى دا كۇيشىنىڭ كۇيىگىن اسقىندىرادى. مىنە, قىرىقتىڭ تورتەۋىنە كەلگەن, جان دەرتى ءتان دەرتىنە ۇلاسقان كۇيشى جۇبانىشتى ونەردەن تاۋىپ, ءبىر كەزدەرى ادامداردىڭ قىساستىعىنان كەتىپ قالۋعا ءماجبۇر بولعان سارىارقاعا ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ورناتپاق. ول ەشتەڭەنىڭ دە, ەشكىمنىڭ دە ماڭگىلىك ەمەس ەكەنىن بىلەدى. بۇلاردان سارىارقانى تارتىپ العان قۇسپەك تورە دە ماڭگىلىك ەمەس.
«كۇيشى دومبىرا ساڭلاقتى سابالاپ, اشىندىرىپ الدى دا, جاڭا ءبىر اۋەزگە كوشتى. اۋەلى ساعالىق ۇستىڭگى پەرنە مەن استىڭعى پەرنەنى الما-كەزەك تولعاپ, تولعانىپ وتىردى دا, سالدەن كەيىن كۇيدى باستاپ تا كەتتى. تىڭ كۇي: «لا-لا-لا-لا-لا-لا-لاي, لا-لا-لاي» بوپ قايىرا باستالىپ, بارعان سايىن شالقىپ, سىڭسىپ, تەرەڭدەپ, شىمىرلاپ, تاتتىمبەتتىڭ ىشكى سارايىن تۇگەل جايلاپ الدى. سول كەشتە «سارىجايلاۋ» كۇيى تۋدى», دەيدى جازۋشى. جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆ نازىك تە سىرشىل جانىنا ونەردى سەرىك ەتكەن تاتتىمبەت بەينەسىن جۇمباق ءارى بيىك قالىپتا سومداپ, ۇساق-تۇيەك پەندەشىلىكتىڭ عۇمىرى قىسقا بولعانىمەن, ادىمى ۇزىن ءارى تالانتتى جۇتىپ جىبەرەتىن سيقىرى بار ەكەنىن كوركەم, شۇرايلى تىلمەن بايانداۋ ارقىلى ۇقتىرادى.