ەلىمىزدە زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدى اشىق جۇرگىزۋ مەن سالىمداردى ءتيىمدى باسقارۋدىڭ تەتىكتەرى ۇنەمى ايتىلىپ كەلەدى. جاقىندا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋ قاعيدالارىن دايىنداۋى سالانى جەتىلدىرۋگە باستاعان ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولسا يگى دەگەن ويعا جەتەلەيدى. ەرەجە وسى جىلدان باستاپ, قازاقستاندىقتاردىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن جەكە كومپانيالاردىڭ باسقارۋىنا بايلانىستى قادامدارىن ايقىنداۋى ءتيىس.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى قازاقستاندىقتاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن جەكە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرۋ تۋرالى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا مالىمدەگەن-ءدى. وسىعان وراي بيىل ازاماتتاردىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋشىلارعا وزدەرىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن جەكە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا وتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرىلمەك. ەندىگى كەزەكتە اتالعان اگەنتتىك زەينەتاقى اكتيۆتەرىن جەكە باسقارۋشى كومپانيالارعا بەرۋ ءتارتىبىن بەلگىلەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدايدى.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازاماتتار باسقارۋشى كومپانيانى دەربەس تاڭداي الادى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن رەتتەۋشىنىڭ ليتسەنزياسى بار, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كومپانيالار عانا باسقارا الادى. جەكە باسقارۋعا بەرىلگەن قاراجاتتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءتيىستى رەتتەۋ تالاپتارى بەلگىلەنەدى. باسقارۋشى كومپانيانىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگىنە كەپىلدىك بەرۋ قۇقىعى جوق, الايدا ونىڭ ءىس جۇزىندەگى كىرىستىلىگى بەلگىلەنگەن دەڭگەيدەن تومەن بولسا, سالىمشىلارعا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن بۇل ايىرمانى وتەۋگە ءتيىس. قاراستىرىلعان مەرزىم ىشىندە سالىمشىلاردىڭ قاراجاتتى ۇلتتىق بانككە قايتارۋ نەمەسە باسقا كومپانياعا اۋدارۋ مۇمكىندىگى ساقتالادى. بۇل شارا ازاماتتاردىڭ ءوزىنىڭ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋىن جوسپارلاۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋىمەن بايلانىستى. قاجەت بولعان جاعدايدا سالىمشىلار ءوز جيناقتارىن جىلىنا ءبىر رەت باسقارۋشى كومپانيادان كەلەسىسىنە اۋدارۋ مۇمكىندىگى بار. زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن جەكە باسقارۋشى كومپانيالارعا بەرۋ ينۆەستورلاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق سەگمەنتىنىڭ نىعايۋىنا جانە ەلىمىزدىڭ قور نارىعىنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى دەپ بولجانۋدا.
وسى ورايدا ۇلتتىق بانك بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى سالىمداردى نەگىزسىز جۇمساپ وتىر دەگەن پىكىرىمەن بولىسكەن قارجىگەر ايدار الىباەۆ سالىمداردىڭ ءبىر بولىگىن جەكە باسقارۋ كومپانيالارىنا بەرۋ ماسەلەسىمەن كەلىسەتىنىن ايتادى. ساراپشى اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە بزجق قارجى ينستيتۋتى رەتىندە قارجى نارىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باقىلاۋىندا بولعانىمەن, زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارۋىندا بولعانى دۇرىس ەمەس. ويتكەنى ۇلتتىق بانك قارجىنى پايدا اكەلمەيتىن كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالارعا سالىپ, بانكتەردى قولداۋعا, ال جارتىسىن مەملەكەتتىك قۇندى قاعازدار نارىعىنا جىبەرەدى. مىنە, وسىلايشا, سالىمشىلاردىڭ سالىمدارى تالان-تاراجعا تۇسۋدە. ال جەكە باسقارۋ كومپانيالارى مۇندايعا جول بەرمەس ەدى. جەكە كومپانيالار سالىمداردىڭ پايداسىنا مۇددەلى بولعاندىقتان, نەگىزسىز قادامدارعا بارمايدى دەۋگە نەگىز بار. سوندىقتان سالىمداردى باقىلاۋدى ءتيىستى اگەنتتىكتىڭ قاراماعىندا قالدىرىپ, زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بزجق مەن جەكە باسقارۋ كومپانيالارى اراسىندا ءبولۋ قاجەت.
ال قازىرگى جاعدايعا بايلانىستى ايدار بايداۋلەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, زەينەتاقى سالىمدارى كارىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعاندىقتان, ونى قانداي دا ءبىر ماقساتتارعا جۇمساعان دۇرىس ەمەس. ەندىگى كەزەكتە كوپتەگەن سالىمشىلار قاراجاتتارىن بالالارى مەن نەمەرەلەرىنە ءۇي الۋعا جۇمساي باستايدى دا, زەينەت جاسىنا جەتكەن تۇستا قورسىز قالۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە قازىرگى كەزدە نارىقتاعى احۋالدى ساراپتايتىن بولساق, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا باعا كۇننەن-كۇنگە شارىقتاپ بارادى. بۇل – سالىمداردى مەرزىمىنەن بۇرىن شەشىپ الۋدىڭ العاشقى الەۋمەتتىك سالدارى. سونىمەن قاتار دەنساۋلىق مەكەمەلەرىندە جەمقورلىققا جول بەرىلۋى ىقتيمال. ويتكەنى سالىمشى قارجىسىن الۋ ماقساتىندا انىقتاما الۋى ءتيىس. قازىرگى جاعدايدا سالىمشىلار زەينەتاقى سالىمدارىن ەمدەلۋگە جۇمساعان ءتيىمدى ەكەنىن ايتقان قارجىگەر ايدار الىباەۆ مۇنداي قادامداردىڭ الەمدىك تاجىريبەدە دە بار ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق رەسمي بەلگىلەنگەن 5 پايىزدىق ينفلياتسيا جاعدايىندا تەڭگە سالىمدارى دوللارعا شاققاندا ءوز قۇنىن جوعالتادى. ال شىندىعىندا نارىقتاعى احۋالمەن باعامداعاندا ناقتى ينفلياتسيا دەڭگەيى شامامەن 25-30 پايىزدى قۇراپ وتىر.
بزجق-دان زەينەتاقى جيناقتارىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋدى ءاۋ باستان قاتەلىك دەپ سانايتىن قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆ: «بۇل – تەز شەشىلمەيتىن جاعداي. ويتكەنى كوپتەگەن قازاقستاندىقتىڭ ۇرپاعى وزدەرىنىڭ جارقىن زەينەت جاسىن قامتاماسىز ەتە المايتىن بولادى. بزجق قارجىنى بيۋدجەتكە, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور مەن بانكتەرگە ۇلەستىرمەي, كاسىبي تۇردە ينۆەستيتسيالاۋى قاجەت ەدى. ارينە, تەگىن اقشانى پايدالانۋ وڭاي, ال زەينەتكەرلەردىڭ قۇقىعىن كىم قورعايدى؟» دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى.
ال قارجىگەر زەينەتاقى سالىمدارىن جەكە باسقارۋ كومپانيالارىنا بەرۋ ماسەلەسى تۇرعىسىندا «ولاردىڭ بۇگىندە بىرقاتارى بانكتەر جانىندا جۇمىس ىستەيدى ءارى وسى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيدى» دەگەن پىكىردە.
«قالىپتاسقان احۋالعا سايكەس زەينەتكە شىققان ازاماتتار ءوز سالىمدارىن دۇرىس پايدالانا الاتىنداي بولۋى كەرەك. مۇنى ەل بيلىگىنىڭ الەۋمەتتىك قادامعا ارەكەت جاساۋىنان تۋىنداپ وتىرعان جاعداي دەگەنىمىزبەن دە, ازاماتتاردىڭ بولاشاعىنا قامقورلىق رەتىندە قاراستىرا المايمىن. بۇل العان اقشالارىڭدى قالاي جۇمساساڭدار دا وزدەرىڭ بىلىڭدەر دەپ وتىرعانعا سايادى. قارجى عىلىمى تۇرعىسىنان قاراعاندا كاسىبيلىككە جاتپايتىن قاتە قادام. ويتكەنى ازاماتتاردىڭ بارلىعى بىردەي ءوز سالىمدارىن باسقارا الاتىنداي قارجىلاي ساۋاتى جەتە دە بەرمەۋى مۇمكىن. ولار نەگىزگى ينۆەستيتسيانى تۇرعىن ۇيگە سالادى. ەندىگى كەزەكتە تۇرعىن ءۇي ساتاتىن قۇرىلىس كومپانيالارى مەن يپوتەكا ۇلەستىرەتىن بانكتەردىڭ مۇددەسى ۇستەمدىك قۇرعالى تۇر», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى سالىمدارىن باسقارىپ وتىرعان ۇلتتىق بانك بولعانىمەن, باستاما ۇكىمەتتەن شىعىپ وتىر. ال بزجق ۇلتتىق بانككە مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ تۋرالى ۇنەمى ايتىپ وتىردى. بۇگىندە بزجق سالىمدارىنىڭ 50 پايىزدان استامى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا سالىنعان. سونىمەن قاتار بزجق باسقارۋشىلارى قازىرگى ەكونوميكالىق جۇيەدە تەڭگەمەن سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ قۇنسىزداناتىنىن دا ءتۇسىنۋى كەرەك ەدى. باعالى مەملەكەتتىك قاعازدار بيۋدجەتتىك دەفيتسيتتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شىعارىلادى. داعدارىستىڭ تۋىنداپ وتىرۋ سەبەپتەرىنىڭ دە نەگىزى وسىندا.
«سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان كوپتەگەن ءىرى جوبالار مەملەكەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسۋدا, ال بيۋدجەتتىك جۇيەمىزدە ءتارتىپ جوق. ەگەر دە قارجىنى وسىلاي وڭدى-سولدى پايداسى جوق, شىعىنى كوپ جوبالارعا سالا بەرەتىن بولساق, ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ ءوزى جەتپەي قالۋى مۇمكىن. ال تەسىك شەلەكتىڭ ءتۇبىن جاماماي, جاعداي وسىلاي جالعاسىن تابا بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇل جەردە نورۆەگيانىڭ كلاسسيكالىق قورىن نەگىزگە الساق, ولاردا تۇراقتى تابىس بار. ءارتۇرلى اكتسيالارعا سالادى, از بولسا دا, كوپ بولسا دا پايدا تابادى. ولار ءوزىنىڭ ۇلتتىق قورىنان بيۋدجەت دەفيتسيتىن قارجىلاندىرمايدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بيۋدجەت دەفيتسيتى سالىقتىڭ از جينالىپ, كوپ شىعىن جاساۋدىڭ سالدارىنان تۋىنداپ وتىر. بۇل ءالسىز ەلدەرگە ءتان قۇبىلىس. «بارىندا باتىپ ءىش, جوعىندا ساتىپ ءىشتىڭ» كەرى. مەملەكەتتىڭ شىعىنى كوپ. ال كوپتەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن كۇندەلىكتى ءومىر ءوزى كورسەتىپ وتىر. وسىلايشا, بيۋدجەتتى ۇنەمدەي الماعاننان كەيىن بزجق اقشاسىنا قول سالۋعا تۋرا كەلدى. ەندىگى كەزەكتە سالىمشىلاردىڭ 80 پايىزى باسپانا ساتىپ الا المايتىنى انىق, تەك جالعا الا باستايدى. ەگەر دە جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, تەسىك شەلەكتىڭ ءتۇبىن جامامايتىن بولساق, جاعداي جاقسارادى دەپ ايتۋ قيىن», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.
ال سالىمشىلار ءۇشىن ماڭىزدىسى – ەمدەلۋ, ياعني قارجىنى دەنساۋلىققا جۇمساۋ. قازىر قولدا اقشا پايدا بولعاننان كەيىن ەكونومسەگمەنتتەگى ءۇي باعاسى كوتەرىلەدى. ەندى ءبارى باسپانانى قىمباتقا الاتىن بولادى. قازىردىڭ وزىندە ءۇي باعاسى 17-18 پايىزعا, ال قۇرىلىس شىعىندارىنداعى يمپورت ۇلەسى 40-50 پايىزعا قىمباتتاعان. ال جالاقى شامامەن 11 پايىزعا وسكەن. ازاماتتار ۇكىمەتكە سەنبەيدى, سوندىقتان دا سالىمدارىن ۇنەمى الىپ وتىرۋدى تۇراقتى ۇردىسكە اينالدىرادى. ال بىلىمگە, وقۋعا جۇمساۋ جاعىنا كەلەتىن بولساق, بۇل سالانىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسى ءوز الدىنا. بۇگىندە جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. جۇمىسسىز جۇرگەن ديپلومدى جاستار كوپ.