پرەزيدەنتتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارى جانە قازاقستاننىڭ ساياسي-قۇقىقتىق دامۋى

1993 جىلعى العاش كونستيتۋتسيا قۇ­قىق­تىق مەملەكەت قۇرۋعا دەن قويعان ليبە­رال­دىق-دەموكراتيالىق كۇشتەر مەن جوعارعى كەڭەستە شوعىرلانىپ, مەملەكەت قۇرۋدىڭ كونسەرۆاتيۆتىك “كەڭەستىك” كوزقاراسىن ۇستان­عان كۇشتەر اراسىنداعى كەلىسىم قۇجاتى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا قابىلداندى. بۇل بيلىك ورگاندارى اراسىندا ەكىۇشتىلىق, بىتىراڭقىلىق تۋىنداتتى. جوعارى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن بۋىن بولمادى, تەجەمەلىك پەن تەپە-تەڭدىك قۇرىلمادى. ال بۇل جاعداي ولاردىڭ اراسىنداعى تەرەڭ داعدارىسقا اكەپ سوقتىرۋى زاڭدىلىق ەدى. وسىنداي اۋمالى-توكپەلى جاعدايدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى اسقان سارابدالدىق تانىتىپ, حالىققا ۇندەۋ جولداپ, ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا شىعاردى.

ماڭىزدىسى سول, جاڭا كونستيتۋتسيادا پرە­زيدەنت ينستيتۋتىنىڭ قىزمەت اتقارۋ تەتىكتەرى ناقتى تۇجىرىمدالدى. كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەم­دىگى مەن تىكەلەي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرىن قورعاۋ جو­نىندەگى قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋدا باستى ءرول ەل پرەزيدەنتىنە تيەسىلى. بۇعان پرە­زيدەنتتىڭ بيلىك تارماقتارىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە ءوزارا ءىس-ارەكەتىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى ايرىقشا ورنى سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن بىرگە كونستيتۋتسيانىڭ ءتيىمدى قىزمەت ىستەۋىنىڭ تەرەڭ تامىرى حالىقتىڭ وندا بىلدىرىلگەن ەرىك-جىگەرىندە جاتىر, ويتكەنى حا­لىق­تىڭ مۇڭ-مۇقتاجى اتا زاڭدا شىنايى كو­رى­نىس تاۋىپ, بەكىتىلدى.

قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستا­ما­سى­مەن بولعان بارلىق كونستيتۋتسيالىق وزگەر­تۋلەردىڭ ساتتىلىكپەن ازىرلەنۋىنىڭ باستى كەپىلى دە وسىندا جاتىر. بۇل وزگەرتۋلەردە جالپى ادامي قۇندىلىقتارعا قالتقىسىز دەن قويۋ, حالىقتىڭ تىلەك-تالاپتارىن تەرەڭنەن ءبىلۋ, اسقان كاسىبيلىك, قۇقىقتىق رەتتەۋ نىسانىن تولىق مەڭگەرۋ, زاڭدىلىق جانە دەموكراتيا مۇددەلەرىن قورعاۋ كورىنىس تاپتى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, ەلى­مىزدىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى تەرەڭ ەكو­نوميكالىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ساياسي وزگەرىستەر جاساۋعا دا مۇمكىندىك بەردى. مۇنى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا ۇلتتىق زاڭناماسى دا­لەلدەپ شىقتى. ناق سونىڭ كومەگىمەن بۇل جىل­دارى ءبىز قازاقستاندا دەموكراتيالىق ينستي­تۋت­تاردى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپىلدىك بەرىلەتىن ەلگە اينالدىرۋ ءۇشىن بەرىك ىرگەتاس قالاي الدىق.

عىلىمي نەگىزدەلگەن قوعامدىق تەرەڭ رە­فور­مالار جۇرگىزۋ مەملەكەتتەگى كونستيتۋتسيالىق, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىس­تەر­دىڭ دامۋ باعىتى مەن سيپاتىنا ءوز قول­تاڭ­باسىن قالدىراتىنىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ قاجەت. رەفورمالار ارقىلى ەلدىڭ قۇقىقتىق بەرىكتىگى سىنالادى. مەملەكەتتىك جانە الەۋمەتتىك دا­مۋ­دىڭ سوڭعى ون جىلداعى تاجىريبەسى قازاقستان­دىق ۇلگىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتتى. كونستي­تۋ­تسيا­لىق داستۇرلەرى ورنىقتى باتىس ەلدەرىنىڭ ءبىر بولىگى عانا وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسى ۋاقىتتىڭ نەمەسە تاريحي جاعدايلاردىڭ سىنىنا رەفورمالار جاساماي-اق توتەپ بەرە الاتىنىن كورسەتتى. بۇعان ناقتى مىسال كەلتىرەر بولساق, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى ۇلى دەپرەسسيادان جانە ءححى عاسىردىڭ با­سىن­دا­عى قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستان ايتارلىقتاي ساياسي ەسەڭگىرەۋسىز وتكەن اقش-تى جانە 1990 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن ەكى قو­عام­دا كۇن كەشىپ, قايتا قوسىلعاندا جىمىن بىل­دىرمەي, بولاتتاي مىقتى مەملەكەت بولىپ شىعا كەلگەن گەرمانيانى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. الايدا, الەمنىڭ ءتورت قۇبىلاسىن دا شار­پىپ وتكەن ەكونوميكالىق داعدارىس ەشكىمگە اياۋشىلىق بىلدىرمەدى. “مەملەكەتتىڭ ليبە­رال­دىق ەكونوميكاعا ارالاسپاۋى” قاعيداتىنىڭ ءوزىن ەكىتالاي ەتىپ قويدى. الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس دەگەنىمىز ەكونوميست كوزىمەن قاراعاندا, ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتاردىڭ بۇزىلۋى.

كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ مازمۇنىن اتا زاڭنىڭ قاعيدالارىن جاڭارتۋ پروبلەما­سى­مەن ۇشتاستىرۋعا بولمايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ قا­راپايىم زاڭ قابىلداۋ ماسەلەلەرى شەڭبە­رى­نەن الدەقايدا اۋقىمدى. مۇنى قوعام دامۋى­نىڭ ماڭىزدى كەزەڭى, ءتۇرلى كوزقاراستاردىڭ ءبىر ارنادا توعىسۋى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. بۇل ونى ىسكە اسىرۋدىڭ ءتارتىبى مەن قاعيداتتارىن, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق “بولمىسىن” تەرەڭ زەرتتەي وتىرىپ ازىرلەۋدى, كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاۋ ناتيجەسىندە ساياسي-قۇقىقتىق سيپات الاتىن قۇندىلىقتاردى تالداۋدى كوزدەيدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ەرەكشەلىگى سول, ءبىر جاعىنان ول الەۋمەتتىك-ساياسي, ال ەكىن­شى جاعىنان – قۇقىقتىق ۇدەرىس بولىپ تابى­لا­دى. بۇعان قوسا ەڭ ماڭىزدى دەگەن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ديناميكاسىن بىلدىرەدى. كونس­تيتۋتسيالىق رەفورمادا ونىڭ ماقساتى مەن با­سىمدىقتارى, جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-ساياسي, يدەولوگيالىق, ۇيىمدىق جانە قۇقىقتىق قاعيداتتارى, العىشارتتارى مەن ءتارتىبى, سونداي-اق قول جەتكەن ناتيجە­لەرىنە تالداۋ جاساۋ قاجەت ەكەنى بەلگىلى.

تۇتاستاي العاندا, وتانىمىزدا جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق قايتا وزگەرتۋلەردى بىزدىڭشە ءتورت كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە – 1991-1995 جىلداردا دەموكراتيالىق ۇر­دىسكە بەت بۇرعان مەملەكەت قۇرۋعا باتىل قا­دام جاسالدى. ەكىنشى كەزەڭدە – 1995-2000 جىل­داردا قازىرگى زامانعى دەموكراتيالىق ينس­تيتۋتتار مەن جاڭا ساياسي مادەنيەت قالىپتاستى. ءۇشىنشى كەزەڭدە – 2000-2007 جىلدار ارالى­عىن­دا تاڭداپ الىنعان كونستيتۋتسيالىق دامۋ باعىتىمىزدىڭ ناتيجەسى رەتىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سەرپىلىس قامتاماسىز ەتىلدى. ال ءتورتىنشى كەزەڭ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى 2007 جىلعى 21 مامىرداعى زاڭ قابىلدانۋىمەن ەرەكشەلەندى. سول جىلى ىسكە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە پرە­زيدەنت, پارلامەنت, اتقارۋشى ورگاندار, سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىنىڭ ۇيىمداس­تى­رى­لۋى مەن قىزمەت نەگىزدەرىن رەتتەۋشى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. كۇردەلى دە ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق وزگە­رىس­تەردىڭ ناتيجەسىندە ەلباسى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتتەرىن ودان ءارى ۇيلەستىرىپ, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى نىعايتتى. ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى اسا باعالى قۇندىلىق بولىپ تابىلاتىن ەلىمىزدە, ادام قۇقىقتارى جو­نىن­دەگى ۋاكىل – وم­بۋدس­مان ينستيتۋتى قۇرىلىپ, جاڭا ساياسي پارتيالار مەن ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار پايدا بولدى. ۇلت­ارا­لىق قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋ با­عىتىندا قازاقستان حال­قىنىڭ اسسام­بلەيا­­سى اتا زاڭدا بە­كىگەن جاڭا ورنىن تاپتى.

وسى رەفور­ما­نىڭ نەگىزىندە 2007 جىلعى 18 تامىزدا پار­لا­مەنت ءماجىلىسى ءتور­تىن­شى شاقى­رى­لى­مى دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. بۇل سايلاۋدىڭ ەرەكشەلىگى, دەپۋ­تات­تىق مان­دات­تىڭ ءبىر بولىگى قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ ۇسىنىلعان وكىلدەرىنە تيەسىلى بولدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قابىلدانىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلعان قۇقىقتىق رەفورمالار قوعامدىق قاتىناستار دامۋىنىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, 1994 جىلعى 12 اقپاندا بەكىتىلگەن ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق رە­فورمانىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ات­قا­رۋ­شى بيلىكتىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارت­تىرۋدىڭ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ساتىسىن, پرە­زي­دەنتتىك ينستيتۋتتى نىعايتۋدىڭ كونستي­تۋ­تسيا­لىق زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى ناقتى كور­سەتىلگەن بولاتىن.

ال 2002 جىلعى 20 قىر­كۇيەكتەگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا اتا زاڭ نەگىزىندە ىسكە اسىرىلعان رەفورما­لار­دىڭ جاڭا باعىت-باعدارى, وڭ ءرولى اتاپ ءوتىلدى. بۇل قۇجاتقا سايكەس مەملەكەتىمىز ءۇشىن مەي­لىنشە ىڭعايلى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى, ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتى ءۇش تارماققا ءبولۋدىڭ تەتىكتەرى, اتقارۋشى بيلىكپەن ءوزارا ءىس-ارەكەت جاسايتىن قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ جەمىستى قىزمەت ىستەۋى بەرىك ورنىقتى. وسىعان وراي, جوعارىدا اتالعان باعدارلا­ما­لىق قۇجاتتار شەڭبەرىندە كونستيتۋتسياعا 1998 جانە 2007 جىلدارى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ەل ىرگەتاسىن بەكەمدەۋگە, ءتول قۇقىقتىق بازامىزدى نىعايتۋعا, مەملەكەت­تىك قۇرىلىس تاجىريبەسىن ەسەلەي تۇسۋگە اسەرى مەيلىنشە مول بولدى. قولدانىستاعى اتا زاڭىمىزدا العاشقى وزگەرىستەر 1998 جىلى بەكىتىلگەن بولاتىن. ول قا­زاقستان حالقىنىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا قا­تىسۋ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا, ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ەدى. ساياسي پارتيالاردىڭ تىزىمدەرى بويىنشا پرو­پور­تسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ وسى با­عىت­تا جاسالعان ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلدى.

قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ ماجىلىسىنە دەپۋتات سايلاۋى كەزىندە جەڭگەن ساياسي پارتيالارعا ارنايى 10 ماندات بەرىلەتىن بولدى. ۇكىمەت مۇ­شە­­لەرىنىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋس الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋ, پارلامەنتتىڭ وكى­لەتتىگىن كەڭەيتۋ, وعان سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ءتورت جىلدان – ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءۇشىن بەس, ال سەنات دەپۋتاتتارى ءۇشىن – 6 جىلعا دەيىن كوبەيتۋ, القابيلەر ينس­تيتۋتىن ەنگىزۋ, ت.ب. 2007 جىلى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىندا قوعام­دىق جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ بىرى­گۋى­نە, قوعامدىق بىرلەستىكتەردى مەملەكەتتىك قار­جى­لاندىرۋعا سالىنعان تىيىمنىڭ الىنۋى, ءولىم جازاسىن قولدانۋ اۋقىمىن شەكتەۋ, تەك قانا سوتتىڭ سانكتسياسىمەن تۇتقىنداۋدى جانە قاماۋدا ۇستاۋدى كوزدەيتىن ايتارلىقتاي تۇزە­تۋ­لەر ەنگىزىلدى. مۇنىمەن قاتار كونستيتۋتسيادا ەل پرەزيدەنتىن سايلاۋ مەرزىمى, پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگى, دەپۋتاتتار سانى, ولاردى سايلاۋ ءتار­تى­بى, قاجەت بولعاندا وكىلەتتىگىن توقتاتۋ نەگىز­دەرى, ۇكىمەتتى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستى, باسقا دا كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردى قۇرۋ را­سىمدەرى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىندالدى. بۇل جەردە مىنا ءبىر ماسەلەگە توقتالا كەت­سەم دەيمىن.

ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا ارنالعان فورۋمداردىڭ بىرىندە اكادەميك ع.ساپارعاليەۆ اتاپ ايتقانداي, قازىرگى قازاقستاننىڭ حالقى مەملەكەت پەن قوعام ءومىرىن رەفورمالاۋ تۋرالى يدەيالار مەن شەشىمدەردىڭ شىن مانىندەگى قوزعاۋشى كۇشى ءارى قالىپتاسۋ كوزى بولىپ تابى­لا­دى. قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق رەفور­مالار اركەزدە وتانىمىز حالقىنىڭ, ساياسي پارتيالار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر وكىلدەرىنىڭ, بەلسەندى ازاماتتاردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋىمەن ءوتىپ جاتتى. قوعام وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىستارى 2007 جىلى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭنىڭ تۇجىرىم­دا­ماسىن جاساقتاۋعا نەگىز بولدى. ۇسى­نىس­تاردىڭ ءبارىن جيناقتاۋ جانە كونستيتۋتسيالىق رەفورما بويىنشا بىرىڭعاي كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى دەموكراتيالىق رەفورمالار باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جانە ناقتىلاۋ جونىندەگى رەسپۋبلي­كا­لىق كوميسسيانى قۇرىپ, ونىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرىن, قوعام قايراتكەرلەرىن كىرگىزدى.

بۇل كوميسسيا ازىرلەگەن ماتەريالداردى جاريالى تۇردە تالقىلاۋ كونستيتۋتسيالىق-ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بويىنشا كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق كونسەنسۋسقا كەلۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى كوميسسيا قىزمەت اتقارعان كەزەڭدە باق-تا ساياسي جۇيەنى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا 1,5 مىڭعا جۋىق ءتۇرلى اقپاراتتىق-تالداۋلار جاريالانسا, سونىڭ 70-ءى ىرگەلى جانە تەوريالىق ماقالالار بولاتىن. پرەزيدەنت وتكەن جىلعى 24 تامىزداعى جارلىعىمەن بەكىتكەن قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ نەگىزدەرىن, وتانىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن تۇتاس­تىعىن نىعايتۋداعى جاسالعان رەفورمالاردىڭ ءرولى اتاپ ءوتىلدى. وسىلايشا ەلىمىزدەگى زاڭدىلىقتىڭ سالتانات قۇرۋى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعىن قام­تا­ماسىز ەتىپ وتىرعانى تەك وزىمىزگە عانا ەمەس, تورتكۇل دۇنيەگە ءمالىم. بۇل ورايدا, رەسەيلىك تانىمال زاڭگەر, رەسەي فەدەراتسياسى كونستي­تۋ­تسيالىق سوتىنىڭ توراعاسى ۆ.د.زوركيننىڭ سوزىنە قۇلاق قويساق, ويلاستىرىلىپ جاسالعان, قوعام يگىلىگىنە باعىتتالعان كەز كەلگەن رەفور­مالاۋدىڭ نەگىزىندە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق جا­تۋى ءتيىس.

تۇراقتىلىق قوعامداعى سەنىمنىڭ, ياعني ادامدار­دىڭ ءبىر-بىرىنە, بيلىك ورگاندارى مەن قوعامعا, مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىنە بەك سەنىمىندە ەكەن. ءيا, زاڭدىلىق ساقتالعان, ازاماتتار زاڭعا بوي­سۇنعان, زاڭدى قۇرمەتتەگەن, كونستيتۋ­تسيا­نىڭ ەرەجەلەرىن ناقتى جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا عانا, بەرىك الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق, ازامات­تار­دىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مىزعىماستىعى ورنىعا بەرەدى. قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك جاعىنان تۇعىرى مىقتى مەملەكەت رەتىندە ورنىعۋى تۋرالى ايتا وتىرىپ, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ ەرەكشە ماڭىزىنا توقتالا كەتۋ قاجەت. كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەندەي, پرەزيدەنت ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋىن, حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋشى ساياسي كۇش, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىنىڭ جانە ولاردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كەپىلى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتىپ, ۇلت پەن ەتنوس اراسىنا دانەكەر بولىپ كەلە جاتقان اتا زاڭ پرە­زيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن بەكەمدەپ, مەم­لەكەتتىڭ ون بەس جىل ىشىندەگى تۇراقتى ءارى داع­دا­رىسسىز دامۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل جەردە ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى سيپاتتايتىن بىرنەشە ماڭىزدى جايتتەرگە باسا دەن قويۋ قاجەت.

بىرىن­شىدەن, قازاقستاندىق مودەل ەگەمەندىك جاع­دايىندا دامۋدىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ءوز تا­جىريبەسى مەن وزگە ەلدەردىڭ وزىق ءۇردىسى, ۇيرە­نەر ساباعى ەسكەرىلە وتىرىپ جاسالدى.

ەكىنشى­دەن, بۇل مودەل بىردەن ەمەس, قوعامنىڭ جاي-كۇيىنە قاراي بىرتە-بىرتە ىلگەرى قادام جاساۋعا نەگىز بولدى. بۇل مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ءوز وكىلەتتىگى مەن قىزمەت اتقارۋ نىساندارىنا سايكەس ستراتەگيالىق مىندەتتەردى بىرلەسىپ شە­شۋ­دى قامتاماسىز ەتەدى.

ۇشىنشىدەن, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا ىشكى بايلانىستارىمەن عانا شەكتەلمەي, سو­نىمەن قاتار ازاماتتار جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناسىمەن ەرەك­شە­لەنەدى.

تورتىنشىدەن, ماڭىزدىلىعى جاعىنان ءبىرىنشى دەسەك تە بولار, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نى­سانى كونستيتۋتسيانىڭ يدەيالارى مەن قاعي­داتتارىنا, سونداي-اق ەل پرەزيدەنتىنىڭ باس­تا­مالارىنا سايكەس دايەكتىلىكپەن قارقىندى دا­مىپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق, 2007 جىلعى كونس­تيتۋتسيالىق رەفورما بارىسىندا ءماسلي­حات­تار­دىڭ, بارلىق دەڭگەيلەردەگى دەپۋتاتتار مەن ولاردىڭ قۇرىلىمدارىنىڭ مارتەبەسى نىعايدى. اكىمشىلىك رەفورما ىلگەرىلەۋ ۇستىندە. مەملە­كەت­تىك قىزمەتشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتار جە­تىل­دىرىلۋدە. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇ­رەس ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ جانىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىل­دەرىنەن تۇراتىن كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ور­گان­دار قىزمەتى جۇرت كوڭىلىنەن شىعۋدا. ەلەك­تروندىق ۇكىمەت ىسكە قوسىلدى. مۇنداي مى­سال­دار لەگىن جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. مەملەكەتتىك بيلىكتى وڭتايلاندىرۋدا وسى اتاپ وتىلگەن وزگەرىستەردىڭ قايسىسى بولسىن ما­ڭىزدى ەكەنى ءسوزسىز. بۇل مەملەكەت پەن قوعامدىق قىزمەتتىڭ دايەكتىلىكپەن دەموكراتيالاندىرۋىن كورسەتەدى.

قولدانىستاعى نەگىزگى زاڭعا بۇدان وزگە دە ەنگىزىلگەن ماڭىزدى وزگەرتۋلەر از ەمەس. ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ قازاقستاندىق مودەلى بىرتىندەپ پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ نىسانىنا اينالا وتى­رىپ, دەموكراتيانىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ باستى فاكتورى جانە ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەن­دەۋى­نىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلى بولىپ قالا بەرەدى. ەلىمىزدە زاڭدىلىق پەن زاڭنامالىق تۇراق­تىلىقتى نىعايتۋدا ەلباسىنىڭ كونستي­تۋتسيا­لىق كەڭەسپەن ءوزارا بايلانىسى ەرەكشە ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. پرەزيدەنت كونستيتۋتسيا­لىق كەڭەسكە اتا زاڭ باپتارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ جونىندە ءوتىنىش جاسايدى, قاجەت جاعدايدا ەلىمىزدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى اقپارات بەرۋدى تالاپ ەتە الادى جانە وزگە دە وكىلەتتىكتەردى جۇزەگە اسىرادى.

پرە­زيدەنت ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارى­نىڭ كەپىلى رەتىندە, پارلامەنت قابىلداپ وزىنە قول قويۋعا ۇسىنعان زاڭداردىڭ كونستي­تۋ­تسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن كونستي­تۋ­تسيالىق كەڭەسكە جۇگىنەدى. ەلباسىنىڭ مۇنداي وتىنىشتەرى نەگىزىنەن قوعامدا وسى قالاي ەكەن دەگەن زاڭدارعا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەس كۇمان تۋعىزعان زاڭدار­دىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن نەمەسە وعان قايشى كەلەتىنىن انىقتايدى. اتا زاڭعا قايشى دەپ تانىلعان زاڭدارعا پرەزيدەنت قول قويماي­دى. بۇل تەتىك زاڭدار كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن الدىن-الا قورعاۋدىڭ شارتى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وسى كۇنگە دەيىن 23 زاڭنىڭ كونستيتۋتسيا تالابىنا سايكەستىگىن تەكسەرسە, سولاردىڭ 15-ءى پرەزيدەنتتىڭ ءوتىنىشى بوي­ىنشا قارالعان. كەڭەس ولاردىڭ 8-ءىن اتا زاڭعا سايكەس ەمەس دەپ تاپتى. اتاپ ايتساق, كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2004 جىلعى 21 ساۋىردەگى №4 قاۋلىسىمەن “بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارى تۋرالى” زاڭ, 2009 جىلعى 11 اقپانداعى №1 نورماتيۆتىك قاۋلىسىمەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تانىلدى.

قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق جۇيەسىندەگى ەرەكشەلىكتەردىڭ ءبىرى ەل پرەزيدەنتىنە ەسەپ بەرەتىن, وزگە مەملەكەتتىك ورگانداردان تاۋەلسىز پروكۋراتۋرانىڭ جوعارى قاداعالاۋدى قامتاما­سىز ەتۋ ارقىلى ەلباسىنىڭ زاڭدىلىقتى بەكەمدەۋىنە اتسالىسۋى بولىپ تابىلادى. پروكۋراتۋرا ەلباسىنىڭ زاڭدىلىقتىڭ, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ساقتالۋىنىڭ كەپىلى فۋنك­تسيالارىن تىكەلەي جانە كۇندەلىكتى قامتاماسىز ەتۋىندەگى قۇقىقتىق قۇرالى ەكەنى بەلگىلى. وسى ماقساتتا پروكۋراتۋرا پرەزيدەنتتىڭ بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ زاڭدىلىعىن باقىلاۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىسادى. بۇل تۇرعىدان العاندا, پروكۋراتۋرا ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءۇش تارماققا ءبولىنۋى مەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋى جۇيەسىندەگى ەرەكشە ورگان, ياعني مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ونىڭ زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارىنا ءبولىنۋى قاعيداتىنا سايكەس تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك تەتىگىنىڭ قىزمەتىن اتقارادى.

پرەزيدەنت “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەندەي, جاڭا ونجىلدىقتا ءبىز ەكونوميكالىق تابىستاردى دايەكتەپ, ونى قوعامدى جاڭعىرتۋ ارقىلى بەكەمدەپ, ساياسي جۇيەمىزدى جەتىلدىرۋدى جالعاستىرا بەرمەكپىز. بۇل باعىتتا قۇقىقتىق رەفورما ەرەكشە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن بولادى. ەلباسىنىڭ قويعان باستى مىندەتى – قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ جوعارى حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس كەلەتىن جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. مىندەت ۇلكەن, ونى مۇلتىكسىز ورىنداۋ – بىزگە پارىز. بۇل ءۇشىن ەلىمىزدەگى زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتىپ, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋدا باتىل قادامدارعا بارىپ, زاڭنىڭ سالتانات قۇرۋىنا ۇيىتقى بولۋىمىز كەرەك.

ءىلياس باقتىباەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.