تاياۋدا گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ استرونومى ابراحام لوەب جەر شارىنا جات پلانەتالىقتار كەلىپ كەتكەنى تۋرالى مالىمدەدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, «وۋمۋامۋا» دەپ اتالاتىن اسپان دەنەسى – بوگدە عالامشارلىقتار جاساعان عارىش كەمەسىنىڭ قالدىعى. گارۆاردتىڭ پروفەسسورى قانشالىقتى ءبىلىپ ايتىپ وتىر؟ جالپى, كەلەشەكتە باسقا عالامشارعا ساياحاتتاۋ مۇمكىن بە؟
استرونومنىڭ مۇنداي پىكىر ايتۋى نەگىزسىز ەمەس. ناسا عالىمدارى 2017 كۇن جۇيەسىنەن وزگەشە اسپان دەنەسىن بايقادى. عالىمدار وعان گاۆاي تىلىندە «وۋمۋامۋا» (الىستان كەلگەن تىڭشى) دەگەن ات قويدى.
اسپان دەنەسىندە كومەتاعا دا, استەرويدقا دا ءتان قۇبىلىس بايقالماعان. ياعني, كۇنگە جاقىنداعان مۇنداي اسپان دەنەلەرى وتقا اينالىپ, ارتىندا گاز قالدىرۋعا ءتيىس. الايدا ەرەكشە «وۋمۋامۋادا» ونىڭ ءبىرى دە بولعان جوق. وعان قوسا, ءپىشىنى دە وزگەشە. باسقا اسپان دەنەلەرى سەكىلدى دوڭگەلەنە بىتپەگەن, ۇزىنشا كەلگەن قىزىل ءتۇستى. وسىدان كەيىن-اق «وۋمۋامۋا» بوگدە پلانەتالىق عارىش كەمەسى دەگەن قاۋەسەت شارتاراپتى شارلاپ كەتتى. ابراحام لوەب سەكىلدى كەي عالىمداردىڭ مۇنى قوستاۋى وتقا ماي قۇيا ءتۇستى.
راس, كەيىنىرەك عالىمدار اسپان دەنەسىن تەرەڭىرەك زەرتتەي وتىرىپ, ناقتى شەشىمگە كەلدى. «وۋمۋامۋا» ەشقانداي دا وزگە عالامشارلىق ەمەس. ول قاراپايىم استەرويد ەكەن. Nature Astronomy جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالادا زەرتتەۋشىلەر «وۋمۋامۋانى» زەرتتەي كەلە, تابيعي اسپان دەنەسى دەگەن قورىتىندى شىعاردى.
دەگەنمەن, عالىمداردىڭ پىكىرى بوگدە پلانەتالىقتار تەورياسىنا سەنەتىندەردى توقتاتا العان جوق. سوندىقتان اراعا ۋاقىت سالىپ «وۋمۋامۋا» تۋرالى جاڭالىق جاھاندىق جەلىنى تاعى ءبىر شۋلاتىپ الدى. بۇل تۇسىنىكتى دە. «قاستاندىق تەورياسىنا» سەنەتىندەر دە, عالىمدار دا جات جەرلىكپەن بايلانىسۋدان ءۇمىتىن ۇزگەن ەمەس.
1977 جىلى ناسا اسپان الەمىنە «ۆويادجەر-1» جانە «ۆويادجەر-2» عارىش زوندىن ۇشىرعان-دى. «ۆويادجەرلەردىڭ» نەگىزگى ماقساتى كۇن جۇيەسىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, قۇندى مالىمەتتەردى جەرگە جىبەرۋ-تۇعىن. قازىرگى تاڭدا زوندتار بۇل مىندەتىن ادال اتقاردى. ەندى, ەكەۋى دە كۇن جۇيەسىنەن شىعىپ, ءتۇپسىز تۇڭعيىق عارىشقا قاراي زۋلاپ بارادى.
ءبىر قىزىعى, اتالعان زوندتاردىڭ ىشىنە التىن پلاستينكالار ورنالاستىرىلعان. وندا 55 تىلدە سالەمدەسۋ, الەمدەگى ۇزدىك مۋزىكالار, جەردەگى دىبىستار, سۋرەتتەر مەن فوتولار جازىلعان. سونىمەن قاتار كۇن جۇيەسى مەن جەردىڭ عارىشتاعى مەكەنى دە كورسەتىلگەن. وسىدان-اق عالىمداردىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ بوگدە پلانەتالىقپەن جولىعۋ ارمانى انىق اڭعارىلادى.
وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ارمانعا قول جەتكىزۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى عارىش سالاسىندا كوپتەگەن قيىندىق بار. بىرىنشىدەن, اسپان الەمىنە زىمىران ۇشىرۋدىڭ قۇنى وتە قىمبات. سوندىقتان ناسا سەكىلدى عارىش ورتالىقتارى ازىرگە جەر سەرىكتەرىن عانا ۇشىرادى. بۇرىنعىداي ايعا ادام جىبەرۋ دە قىمباتقا تۇسەدى.
ماسەلەن, 1967 جىلى ايعا ادام اپارعان اپوللون عارىش كەمەسىن كوككە كوتەرۋ ءۇشىن «ساتۋرن V» زىمىرانىنا 770 توننا كەروسين, 1203 توننا سۇيىق وتتەگى قاجەت بولعان. بۇل – ءبىرىنشى بولىككە قۇيىلعان جانارمايدىڭ كولەمى. ال جالپى اپوللوندى عارىشقا شىعارۋعا 3400 توننا جانارماي جۇمسالعان. وسىدان-اق عارىشقا ۇشۋدىڭ قۇنىن ەسەپتەي بەرىڭىز.
قازىرگى تاڭدا زىمىراندار جەتىلدى, كوپتەگەن تۇرلەرى شىقتى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ وزىعى سانالاتىن SpaceX كومپانياسىنىڭ Falcon 9 راكەتاسىن ءبىر مارتە ۇشىرۋ ءۇشىن شامامەن 60 ميلليون دوللار جۇمسالادى. ياعني, 9 توننا جۇكتى اسپانعا كوتەرۋ ءۇشىن وسىنشا قاراجات كەرەك. مۇنى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. ال ادام مىنگەن عارىش كەمەسىن كۇن جۇيەسىنەن شىعارۋعا قانشا اقشا كەتەتىنىن ەسەپتەۋ قيىن.
ەكىنشى قيىندىق – عارىشتىڭ اسا كەڭدىگى. بىلايعى جۇرت ءۇشىن عالامنىڭ ۇلكەندىگىن اڭعارۋ قيىن. وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن عارىشتى كۇندەلىكتى ولشەمگە سالىپ كورەيىك. ەگەر جەردى گولف دوبىنا تەڭ دەپ الساق, بىزگە ەڭ جاقىن اسپان دەنەسى – ايعا دەيىنگى قاشىقتىق 1,3 مەتردى قۇرايتىن ەدى. مۇنداي جاعدايدا كۇننىڭ ديامەترى 4,6 مەترگە دەيىن كىشىرەيەدى. جەرمەن اراداعى قاشىقتىق 500 مەترگە تەڭ. ياعني «ماڭگىلىك ءۇيىمىزدى» وسىنشالىقتى كىشىرەيتكەننىڭ وزىندە كۇنگە جەتۋ ءۇشىن 5 مينۋتتاي ۋاقىت جۇمسايمىز. ال كۇن جۇيەسىندەگى ەڭ شەتكى پلانەتا نەپتۋنعا دەيىنگى قاشىقتىق 15 شاقىرىمنان اسادى. جاھاندى وسىنشالىقتى سىعىمداعاننىڭ وزىندە «قۇس جولىنىڭ» ديامەترى 3,8 ميلليارد شاقىرىمعا جەتىپ جىعىلادى.
وسىدان كەلىپ ءۇشىنشى ماسەلە تۋىندايدى. جوعارىدا اتالعان «ۆويادجەرلەر» 40 جىلدان كەيىن عانا كۇن جۇيەسىنەن الشاقتاي باستادى. 40 جىل دەگەنىمىز – ءبىر ادامنىڭ عۇمىرى. ەگەر 30 جاستاعى استرونوم عارىشتى زەرتتەۋگە اتتانسا, ءتۇپسىز عارىشقا جەتكەندە ول قارياعا اينالادى. كۇن جۇيەسىنە ەڭ جاقىن جۇلدىز تسەنتاۆر پروكسيماسىنا دەيىنگى اراقاشىقتىق 40,208 تريلليون كيلومەتر. ەگەر «ۆويادجەر-1» قازىرگى جىلدامدىقپەن ۇشا بەرسە, تسەنتاۆر پروكسيماسىنا 16 مىڭ جىلدا ارەڭ جەتەدى.
بۇدان بولەك, عارىش ساپارىنا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك, قۇرال-سايمان سەكىلدى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا كەرەك زاتتاردى قوسىڭىز. مۇنىڭ ءبارى باسقا گالاكتيكالار بىلاي تۇرسىن, «قۇس جولىنا» ساياحاتتاۋدى دا قيىنداتا تۇسەدى. ازىرگە كۇن جۇيەسىنەن جىراققا كەتۋ وڭايعا سوقپايدى. ءتىپتى, مىنا تۇرعان مارسقا بارۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ تۇر. ازىرگە جالعىز جۇبانىشىمىز – جەر-انا عانا.