«باعىتى جوق ەل – ەسكەگى جوق قايىق ىسپەتتەس.
ەسكەگى جوق قايىق – ءىرى تولقىننىڭ قۇربانى».
شىعىس ناقىلى.
الەم تاريحى حالىقارالىق قاتىناستاردا ءبىلىم مەن تەحنولوگيانى, دامۋ مەن جەتىستىكتەردى ۇلگى نىسانىنا اينالدىرعان مەملەكەتتەردىڭ تاراپىنان جاسالاتىنىن كورسەتىپ كەلەدى. قازاقستان دا بۇل جولدا ءوزىنىڭ نەسىبەلى ورنىن يەلەنۋى – حالقىمىز ءۇشىن, ەل باسشىلىعىنداعى ازاماتتار ءۇشىن, ەرتەڭگى كۇننىڭ يەلەرى, ەل قۇندىلىقتارىنىڭ مۇراگەرلەرى – جاستاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ءۇشىن يگى ماقسات قانا ەمەس, قولجەتىمدى ستراتەگيالىق مىندەت بولىپ وتىر.
«باعىتى جوق ەل – ەسكەگى جوق قايىق ىسپەتتەس.
ەسكەگى جوق قايىق – ءىرى تولقىننىڭ قۇربانى».
شىعىس ناقىلى.
الەم تاريحى حالىقارالىق قاتىناستاردا ءبىلىم مەن تەحنولوگيانى, دامۋ مەن جەتىستىكتەردى ۇلگى نىسانىنا اينالدىرعان مەملەكەتتەردىڭ تاراپىنان جاسالاتىنىن كورسەتىپ كەلەدى. قازاقستان دا بۇل جولدا ءوزىنىڭ نەسىبەلى ورنىن يەلەنۋى – حالقىمىز ءۇشىن, ەل باسشىلىعىنداعى ازاماتتار ءۇشىن, ەرتەڭگى كۇننىڭ يەلەرى, ەل قۇندىلىقتارىنىڭ مۇراگەرلەرى – جاستاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ءۇشىن يگى ماقسات قانا ەمەس, قولجەتىمدى ستراتەگيالىق مىندەت بولىپ وتىر.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءار جىل ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى سالالار بويىنشا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇرامداس بولىگى بولاتىن, وعان قوسا زامان تالابىنا ساي قۇندىلىقتار مەن جاستارعا باعىت بەرەرلىك قاعيدالاردىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرۋى ەل باسشىلىعىنداعى ازاماتتارعا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك, ۇرپاققا قاستەرلى مىندەت جۇكتەيدى. دەگەنمەن, كىشكەنتاي بالانىڭ ءوسۋى مەن ونىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ قالىپتاسۋى جولىندا قاراما-قايشىلىقتاردىڭ دا بولاتىنى سەكىلدى, مەملەكەتتىڭ دە دامۋى قاراما-قايشىلىقسىز بولمايتىندىعى ءمالىم. زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىندەگى جۇمىستارعا ءمان بەرە وتىرىپ, قابىلداناتىن زاڭداردىڭ پايدالى ءارى جەمىستى بولۋى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى جاعىنان ساۋاتتى, باستامانىڭ جوعارىدان تومەنگە ەمەس, كەرىسىنشە, تومەننەن جوعارى قاراي كوتەرىلۋىمەن باعالانادى.
بۇگىنگى كۇنى تاريحىمىزدى ءبۇتىندەپ, ەلدىڭ مۇراتى بولار ورتاق مەملەكەتتىك يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋ – ءبىلىم الىپ جاتقان بالادان ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن اتسالىساتىن ورتاق ماقسات بولعانى دۇرىس. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني-رۋحاني, ءبىلىم جانە عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءىسى – ءوزىنىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرعانىمەن, ونىڭ ورىندالۋى قوعام تاراپىنان سىن كوتەرمەيدى. ونىڭ باستى سەبەبى تەك زاڭداردىڭ كۇشتى نە ءالسىز بولۋىندا عانا ەمەس, سول زاڭداردىڭ قوعامداعى ازاماتتار تاراپىنان ءتيىستى دەڭگەيدە قولدانىلماۋى بولىپ وتىر. دامىعان ەلدەردىڭ ءتاجىريبەسى حالىقتاردىڭ ءوز ەلىنىڭ تاريحىن تارازىلاي وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنگە لايىقتى ەڭبەك ەتىپ, ەرتەڭگى كۇنگە لايىقتى مۇرا قالدىرۋ ماقساتىندا توپتاساتىنىن كورسەتەدى.
قازاقستان دا ءوزىنىڭ دامۋ باستاۋىن حح عاسىردىڭ قۇندىلىقتارى مەن تالاپتارىنا ساي قۇردى. بىراق ءححى عاسىردىڭ الدىڭعى ون جىلدىعى الەمدەگى وزگەرىستەردەن ەلىمىزدىڭ تىس قالا المايتىندىعىن ايعاقتاپ بەردى. تەحنولوگيا مەن عىلىم دامىعانمەن, سوعان تەڭ دارەجەدە ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق مادەنيەتكە, ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ تىرەكتەرى: ءدىنىمىز, ءتىلىمىز, رۋحانياتىمىز بەن عىلىمي مۇرامىزعا دەگەن سۇرانىستىڭ دا ارتاتىندىعىن كوپتەگەن ەلدەردەن كورەمىز. وعان انىق مىسال رەتىندە يزرايل مەن جاپونيانى اتاپ وتۋگە بولادى. الەمدەگى قۋاتتى اسكەر مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ۇلكەن عىلىمي جاڭالىقتار يزرايلدە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ونىسىمەن قاتار, عىلىمنىڭ دامۋى جاستاردىڭ بويىندا ءوز كۇشىنە دەگەن سەنىمدىلىگىن قالىپتاستىرىپ, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەرپىلىس بەردى. ولار كونە يۆريت ءتىلىن تەك مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىندە عانا ەمەس, ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ قاينار كوزى رەتىندە بىلدىرتە الدى.
قازاق حالقى دا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە قانشاما عاسىرلار بويىندا, ۇلى يمپەريالاردىڭ توعىسىندا ءپىسىپ, ءوزىنىڭ باستاۋىن عۇنداردان الاتىن بولسا, ۇلكەن جەر مەن باي مۇرانى ءتيىمدى ءارى ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋ, ونى تيىسىنشە كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ قاجەتتىگى بۇگىنگى كۇنى بىزگە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى جاپونيا مەن گەرمانياداعى سانا سەرپىلىسى, تاريح الدىنداعى قارا جاعىلعان مەملەكەت يميدجدەرىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ نەمىس جانە جاپون حالىقتارىنىڭ ەرىك-جىگەرلەرىن جانشىپ, ءوز كۇشتەرى مەن ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىن, ءبىلىمى مەن عىلىمعا دەگەن يكەمدىلىگىن ەڭبەككە سالۋعا باعىتتادى. وسىعان وراي, ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن دە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ باستاماسىنىڭ ءمانىن جەتە ءتۇسىنۋ, ونىڭ بەرەكەلى تۇستارىن وسكەلەڭ ۇرپاققا سەندىرە ءبىلۋ ءبىز ءۇشىن اسا ۇلكەن مىندەت بولىپ تابىلادى.
بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى, ونىڭ ىشىندە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك, حالىقارالىق ءمۇددەلەر توعىسى, حالىقارالىق ءىرى ويىنشىلاردىڭ مۇددەلەر بالانسى ىشىندە ءوز ورنىن تابۋ – ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن وتە ۇلكەن سىندارلى جول ەكەندىگىن قازىر بارلىعىمىزدىڭ ءتۇسىنەتىن كەزىمىز جەتتى. جەتى باسىمدىق «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى دەپ اتالعان جاڭا جولداۋدىڭ وزەكتىلىگىنەن كەم ەمەس.
ەڭ اۋەلگى باسىمدىق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى بولىپ بەلگىلەندى. مەملەكەتىمىزدىڭ شەكاراسى بەكىدى, وتانىمىز الەمدىك دەڭگەيدە تانىلدى. ءسويتىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, دۇنيەجۇزىلىك بانك سەكىلدى مەملەكەتارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداندى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى, تاشكەنتتە ورنالاسقان انتيتەررورلىق قۇرىلىمنىڭ باستاۋىندا بولىپ, وزىندىك سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرا باستادى. بىراق, سونىمەن قاتار, ەلىمىزگە قاۋىپتەردىڭ جوق ەمەس ەكەنى دە ايقىن كورىندى. ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى ءدىني ەكسترەميزمنىڭ كەسىرىنەن ورىن العان كەي وقيعالار, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مەكەمەلەرى مەن تۋرا جولدان تايعان جاستاردىڭ قاۋىپتى بولۋى – قوعامىمىزدى تولعاندىرماي قويمادى. وسى تۇرعىدان العاندا, جاستاردىڭ يماندى تاربيەلەنۋى قوعامىمىزدىڭ, زيالى قوعامنىڭ, كەلەر ۇرپاقتىڭ قامى ءۇشىن بارشامىزعا ورتاق ماقسات بولۋى ءتيىس. وسى رەتتە اعارتۋشىلىق ماقساتتى كوزدەگەن ايماقتارداعى كونفەرەنتسيالاردىڭ, سەمينارلاردىڭ وتكىزىلۋى تەك تاعىلىمدىق سيپاتتا عانا ەمەس, تاجىريبەلىك تۇرعىدان ءار ادامعا تانىمدى بولۋى شارت. سەبەبى, اۋماعى ۇلكەن, بىراق حالقى ەندى ءوسىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ءار ازامات باعالى يگىلىك دەپ اتاساق ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اۋعاننىڭ وت-جالىنىن كورگەن مەن ءۇشىن بەيبىت كۇندەگى ءار جەتىستىك وتە ۇلكەن جەڭىس بولىپ كورىنەدى. سوعىستا قارسىلاسۋشى توپتىڭ ساعىن سىندىرۋ ءبىزدىڭ جەڭىسكە دەگەن مۇمكىندىكتەرىمىزدى ارتتىرسا, بەيبىت كۇندەگى ورتاق ماقساتتاردىڭ ورىندالۋى ەلدەر اراسىنداعى باسەكەلەستىكتە وتانىمىز ورنىنىڭ بەكەمدەلۋىنە قوسار ۇلەس بولاتىنىن تۇسىنەمىن. وسى وي تۇرعىسىنان قاراسام, ءبۇگىنگى بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن ءبىلۋ ءبىز ءۇشىن پارىز عانا ەمەس, قولداعى التىن قۇستى ۇشىرىپ الماۋمەن تەڭ.
ەكىنشى باسىمدىق ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامنىڭ توپتاسۋى دەسەك تە, وسى جايت بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ سەرپىندى دامۋىنىڭ نەگىزگى تىرەگى بولدى. حالقىمىزدىڭ دارقاندىعى قازاقستاندا كوپتەگەن ۇلىستاردىڭ ورتاق وتانىنا اينالدىردى. ەلىمىزدە بارلىق ۇلتتارعا مۇمكىندىكتەردىڭ تەڭدەي بەرىلۋى ءار ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ مادەنيەتىن, ءتىلى مەن ءدىنىن ۇستانۋىنا جاعداي تۋعىزسا, بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا بەيبىتشىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنىڭ كورىنىسى بولىپ وتىر. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دا بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك بىرەگەي ينستيتۋت رەتىندە تانىلىپ, بەيبىتشىلىك پەن بىرلىكتىڭ قورعاۋشى ورتالىق بۋىنى رەتىندە نىعايدى. «ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» ۇستانىمىمەن قالىپتاسقان بەيبىتشىلىك پەن بىرلىك مودەلى بۇگىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سونىمەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە عانا ەمەس, زامان تالابىنا ساي تىلدىك, وركەنيەتتىك, دىلدىك, عىلىمي جانە مادەني تۇرعىدان دامىعان ۇلت رەتىندە دە قايتا سەرپىلە باستاۋى قازاق ۇلتىنىڭ جانىنا توپتاسقان وزگە ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ دا ارقاسى ەكەندىگىن زيالى قاۋىم, باسقارۋشى توپ كوپ ايتا باستادى.
دەگەنمەن, باتىستان شىعىسقا, وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە دەيىنگى ارالىقتارداعى وزىندىك دامۋ ەرەكشەلىكتەرى بار باي مۇرالارىمىزدى, ۇلكەن تاريحي جادىگەرلەرىمىزدى ۇرپاققا جەتكىزۋ قوعامداعى بارلىق توپتىڭ ەلىمىزگە دەگەن وتانسۇيگىشتىك قاسيەتى مەن پاتريوتتىق سەزىمىنە تىكەلەي بايلانىستى بولادى. سونداي-اق, كاسىپكەرلىك پەن ەكونوميكاعا ساي وزىق تەحنولوگيالاردى زاماناعا لايىقتى پايدالانا ءبىلۋ قابىلەتىمەن دە باعالاناتىنى انىق.
ءۇشىنشى باسىمدىق رەتىندە ەكونوميكالىق ءوسۋ بەلگىلەنگەندىكتەن, بۇگىندە ول ءوزىنىڭ ءتيىمدى ناتيجەلەرىن بەرىپ جاتىر. ەكونوميكانىڭ اشىق بولۋى, ەلىمىزگە حالىقارالىق كومپانيالار مەن ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتۋى, تابيعي بايلىقتىڭ پايدالانىلۋى – شيكىزات ەمەس, ادامنىڭ مي جەمىستەرىنەن تۋىنداعان جاڭا ەكونوميكا عاسىرىنىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانىن كورسەتۋدە. بۇگىندەرى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جاقسارۋى, بولاشاقتا قارىز الۋشى ەمەس, قارىز بەرۋشى ۇرپاق تاربيەلەۋ – زامان تالابىنا, قوعامنىڭ سۇرانىسىنا ساي ونىمدەردى شىعاراتىن وزىق ويلى, ءبىلىمدى ادامداردىڭ قولىندا قالىپتاساتىندىعىن دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى انىق كورسەتىپ وتىر. بىراق, وسى ورايدا, قاراجات پەن قارجىنى باقىلاۋشى ازاماتتاردىڭ بويىنداعى كاسىپتىك جاۋاپكەرشىلىكتەن تىس, قوعام الدىندا ەرەكشە سانا-سەزىمىنىڭ بولۋ قاجەتتىلىگىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى.
ءتورتىنشى باسىمدىق – قازاقستانداعى ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى, ءبىلىمى مەن ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى. بۇگىنگى كۇنى ادامي رەسۋرستاردىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ جوعارى, ءار ازاماتتىڭ دەنى ساۋ, ساناسى ەركىن, ءال-اۋقاتتى بولۋى – مەملەكەت قالىپتاسۋىنىڭ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلعاندىعىنىڭ كورىنىسى عانا ەمەس, ەرتەڭگى كۇنگى جارقىن دامۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ نەگىزگى تۇپقازىعى. امەريكالىق بولاشاقتى بولجايتىن فۋتۋريست عالىمداردىڭ ءبىرى ەلۆين توففلەردىڭ: «بولاشاقتاعى ءبىلىمدى ادام – ءبىر ءبىلىمنىڭ يەسى عانا ەمەس. ول قايتا وقۋ, قايتا تۇرلەنۋ ارقىلى عانا جەتەكشىلىككە يە بولادى», دەگەن پىكىرىمەن كەلىسپەسكە بولمايدى. اتالمىش پىكىر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قايتا تۇرلەنىپ وتىرۋ – زامان تالابى», دەگەن ۇستانىمىمەن ۇيلەسەدى. ياعني, سانانى جاڭالىقتارعا اشىق ۇستاۋ, جاڭا ماماندىقتاردى يەلەنۋگە دەگەن ىنتىزارلىق بەلگىلى-ءبىر دارەجەدە كوشباسشىلىقتىڭ كەپىلى بولماق.
وسى جىلى ءوزىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتكەن «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسى تۇلەكتەرىنىڭ بۇل تاراپتا اتقارار ءرولىنىڭ زور ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ وتەمىن. باتىس ەلدەرىنىڭ, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ, كورشى قىتاي مەن رەسەيدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە مەديتسينا, جاراتىلىستانۋ, تەحنولوگيا مەن عارىشتى يگەرۋ سەكىلدى ماماندىقتاردى مەڭگەرۋ ادامي رەسۋرستارعا سالىنعان قايتارىمدى ينۆەستيتسيا ەكەندىگى تۇسىنىكتى. وسى تۇستا, زاماناۋي ءبىلىمدى سان عاسىرلىق رۋحاني قۇندىلىقتارمەن ساباقتاستىرا بىلگەن جاستاردى ودان ءارى ءوسىرۋ – ەلىمىز ءۇشىن جاسالعان ءىرى قامقورلىق. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىندە انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعى, ەر ازاماتتار مەن جاستاردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا دەگەن ىقىلاستارى – سالاماتتى قازاقستاننىڭ ىسكە اسىرىلۋى.
ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ويلاردىڭ بۇگىنگى كۇنى كىشكەنتاي بالادان ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن وزەكتىلىگى زور بولماق. ادام الدىنداعى, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ ارقىلى عانا ءبىز ەلدىڭ بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا الامىز.
باقىتبەك سماعۇل,
اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى ۇيىمدارى «قازاقستان ارداگەرلەرى» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.