سەرىك بەردىمۇرات ۇلى 1994 جىلى موڭعول ەلىنىڭ باي-ولكە ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاسى 30-عا جەتپەي-اق ءبىراز بيىكتەردى باعىندىرىپ ۇلگەردى. اتاپ ايتقاندا: سامبو كۇرەسىنەن جاستار اراسىندا الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇركىن (2010, 2011), ەرەسەكتەر اراسىندا ءبىر دۇركىن (2019) قولا جۇلدەگەرى, جاسوسپىرىمدەر اراسىندا سۋمو كۇرەسىنەن جاپونيا اشىق بىرىنشىلىگىنىڭ (2011) قولا جۇلدەگەرى جانە جاستار اراسىندا الەم چەمپيونى (گونكونگ, 2012). موڭعولدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنەن «مەملەكەتتىك لاشىن» (2018) جانە بەلبەۋ كۇرەسىنەن ستۋدەنت-جاستار اراسىندا ازيا بىرىنشىلىگىنىڭ كۇمىس مەدال يەگەرى (2013). دزيۋدودان ەرەسەكتەر اراسىندا موڭعوليانىڭ ەكى دۇركىن (2018, 2019) جەڭىمپازى. قازاق كۇرەسىنەن «ەۋرازيا بارىسىنىڭ» (2013) كۇمىس جانە «الەم بارىسىنىڭ» قولا جۇلدەگەرى اتانعان تالانتتى قازاق ۇلانى.
ارىستاردىڭ ىزىمەن...
موڭعولياداعى قازاقتار اراسىنان شىققان تالانتتى سپورتشىلار بارشىلىق. ماسەلەن, 1964 جىلى توكيو وليمپياداسىنا قاتىسقان جەلاياق الدانىش رامازانقىزى دەيتىن اپايىمىز 1963 جىلى 800 مەترگە جۇگىرۋدەن ايەلدەر اراسىندا موڭعوليانىڭ جاڭا رەكوردىن (2.10, 07) جاساعان بولاتىن. بۇل كورسەتكىش ارادا جارتى عاسىر وتسە دە بۇزىلعان جوق. بۇل كىسى قازاق قىزدارى اراسىنان دۇنيە ءجۇزى بويىنشا وليمپياداعا قاتىسقان العاشقى سپورتشى رەتىندە تاريحتا قالدى.
سول سياقتى, زامانىندا توپ جارىپ, تۇعىرعا شىققان تاعى ءبىر موڭعوليالىق قازاق ازاماتى – باقىت ودناي ۇلى. ەركىن كۇرەس ءتۇرى بويىنشا اسا اۋىر سالماقتا ونەر كورسەتىپ, 1980 جىلى ماسكەۋ وليمپياداسىنا قاتىسقان, 1981 جىلى اقش-تىڭ توليدا قالاسىندا وتكەن الەم كۋبوگىندا قولا جۇلدەگە قول جەتكىزگەن كورنەكتى بالۋان.
جوعارىداعى ەكى سپورتشىنىڭ ءىزىن باسىپ, لاشىنداپ ۇشقان جاس سۇڭقارداي بوز كىلەمنىڭ ۇستىندە شۇيگىن سالىپ, كوك ايدىندا سۋىلىنان جالىن ءيىسى بۇرقىراپ لاپىلداعان يتەلگى قۇستاي تەپكىسى تاس ۇگىتەر تۇلپار تۇياقتى جاس ورەن سەرىك بەردىمۇرات ۇلى قانات قاعىپ, جەتىلىپ كەلەدى.
ايتالىق, 2012 جىلى شىمكەنت قالاسىندا جىل سايىن تۇراقتى ءوتىپ كەلە جاتقان قازاق كۇرەسىنەن قاجىمۇقان اتىنداعى حالىقارالىق تۋرنير كەزەكتى جالاۋىن كوتەردى. وسى جارىسقا موڭعوليانىڭ اتىنان سالماعى 90 كيلو 19 جاسار سەرىك بەردىمۇرات ۇلى كەلىپ قاتىستى. ءتۇبىت مۇرتى جاڭادان تەبىندەگەن بوزبالانىڭ قازاق كۇرەسى كۇرتەشەسىن تۇڭعىش رەت كيگەنى دە وسى ەدى. قىزىق بولعاندا اتاجۇرتتىڭ نەبىر ءاپايتوس الىپتارى 19 جاسار سەرىكتىڭ ءبىر قاققانىنان قالماي قاپى كەتىپ جاتتى.
ارادا ءبىر جىل وتكەن سوڭ, ياعني 2013 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ العاشقى اپتاسىندا تاراز قالاسىندا قازاق كۇرەسىنەن «ەۋرازيا بارىسى» دەيتىن ءدۇبىرلى دودا ۇيىمداستىرىلدى. سەگىز مەملەكەت مىقتى بالۋاندارىن ۇكىلەپ اكەلدى. اراسىندا موڭعوليا دا بار. ارينە, بۇل ەل قۇراماسىنىڭ سەرىكسىز ءسانى كىرە مە؟! ول 90 كيلو سالماقتا بەلدەستى. ء«ا» دەگەندە ول تۇركيالىق تانىمال بالۋان ەردال دوعاندى دوپشا دومالاتتى. كەلەسى كەزەڭدە سەرىكتىڭ جولى سامبودان رەسەيدىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى, ەۋروپا بىرىنشىلىكتەرىنەن ولجا سالىپ جۇرگەن وتە تاجىريبەلى بالۋان دميتري ميحايلوۆپەن ءتۇيىستى. بۇل جولى دا رەسەيلىك بالۋاندى وڭاي ەڭسەردى. فينالدا ەلىمىزدىڭ اسا تانىمال بالۋانى مۇحيت تۇرسىنوۆپەن بەتپە-بەت شىقتى. ەكى مىقتى ءبىرىن ءبىرى الا الماي قينالدى. اقىرى جەڭىس سەرىكتىڭ قانجىعاسىندا كەتتى. ارتىنان مۇحيت شىڭعىس ۇلى «سەرىك قانداي بالۋان ەكەن؟» دەگەن جۋرناليستەردىڭ سۇراعىنا: «وتە مىقتى بالۋان ەكەن», دەپ جاۋاپ بەرىپتى. مۇحيت تا وڭاي جىگىت ەمەس, قازاق كۇرەسىنەن الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى (2011), ازيا چەمپيونى (2009). ەندەشە وسىنداي قۋاتتى بالۋاندى ەڭسەرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرەتىن شارۋا ەمەس....
اتالارى ايۋمەن الىسقان
كوشپەندىلەر دە, سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ تانىمىندا «تەكتىدەن تەكتى تۋادى, اتانىڭ جولىن قۋادى» دەيتىن ءتامسىل بار. دەمەك, بوزبالا شاعىندا تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستاعان سەرىكتىڭ ءتۇپ-تۇقيانىنا ۇڭىلسەك: بالانىڭ التىنشى اتاسى كوبەگەن دەگەن ادام التايدىڭ كۇنگەي بەتىندە ءومىر ءسۇرىپتى. وسى كوبەڭنىڭ مالىنىڭ قۇتى – اقباس اتانىن ايۋ جارىپ كەتىپتى.
اكەسىنىڭ نازالانعانىنا نامىستانعان ۇلكەن ۇلى اقتاي مەن ونىڭ ءىنىسى بوزتاي اتان جارعان ايۋدى ىزدەپ شىعادى. ايۋ دا وسال جاۋ ەمەس, الدەقالاي بولۋى مۇمكىن دەپ, اقتاي اتامىز كيىمىنىڭ سىرتىنان ءسىرى جارعاق كيىپ, ەكى بىلەگىنە قايىس ارقان وراپ الادى. ءسويتىپ ەكەۋى تۋرا ايۋدىڭ اپانىنا بارادى. ايۋ اقىرىپ تۇرا ۇمتىلعاندا اقتاي قولما-قول الىسا كەتەدى. ماق ۇلىقتىڭ سوياۋداي تىرناعى ءسىرى جارعاق پەن قايىستان وتە قويمايدى. اعاسى ايۋمەن تىرەسىپ تۇرعان ساتتە ءىنىسى بوزتاي جاندارمەن ۇزىن قانجارىن ايۋدىڭ تاقىر قولتىعىنان تىعىپ ۇلگەرەدى. سەرىك – وسىنداعى ايۋمەن ارپالىسقان اقتاي باتىردىڭ ۇرپاعى.
موڭعول كۇرەسى تاريحىنداعى تۇڭعىش قازاق
سەرىك بەردىمۇرات ۇلى العاشقى قادامىن موڭعولدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنەن باستاعان. ال اتالعان كۇرەس جايلى ايتار بولساق, ونىڭ تاريحى بەرى دەگەندە 2000 جىلعا تاتيدى. جىلىنا ءبىر رەت بولاتىن «ناداام» اتتى تويىندا توپجارعان بالۋاننىڭ ابىرويىن ولشەۋ مۇمكىن ەمەس. وليمپيادا چەمپيونى ونىڭ قولىنا سۋ قۇيۋعا جارامايدى. وسىنداي قۇرمەت پەن ىقىلاستىڭ ناتيجەسىندە بۇل ەلدە ۇلتتىق كۇرەسى ەرەكشە دامىعان. قازىرگى تاڭدا جاپونيانىڭ سۋموسىنا ءوز «پاتشالىعىن» ورناتقان موڭعول جىگىتتەرىنىڭ الىمدىلىعىنىڭ قۇپياسى ۇلتتىق كۇرەستىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىندا جاتىر.
ءتول ونەرىن اسا جوعارى باعالايتىن بۇل حالىقتىڭ اراسىندا ۇلتى باسقا جىگىتتىڭ توپ جارۋى وتە قيىن. قۇپيالاماي انىعىن ايتقاندا, موڭعولدار ۇلتتىق كۇرەس تۇعىرىنا جات جۇرت بالاسىنىڭ قوناقتاۋىن قورلاۋ دەپ تۇسىنەدى. مىنە, وسىنداي كەرەعار كوزقاراستى جاپىرا جايپاپ, ءبىزدىڭ بالا 2012 جىلى جوعارى توپتاعى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا چەمپيون اتاندى جانە كەلەسى 2013 جىلى جاستار اراسىندا ەكىنشى ورىنعا يە بولدى. مۇنداي جەتىستىك ونداعى قازاقتاردىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. دەمەك, موڭعول كۇرەسىنىڭ تاريحىنا جاڭادان سۇرلەۋ سالعان – سەرىك بەردىمۇرات ۇلى.
ەندى بۇعان باۋىرىمىزدىڭ دزيۋدو كۇرەسىنەن 2009 جىلى ەل چەمپيونى اتانىپ, 2010 جانە 2012 جىلدارى سامبو كۇرەسىنەن جاستار اراسىندا تاعى دا توپ جارعانىن, ءسويتىپ الەم بىرىنشىلىگىنە قاتىسىپ قوس قولا مەدال قانجىعالاپ كەلگەنىن قوسىپ قويىڭىز... وسى ەكپىنمەن جەلدەي ەسىپ جىلىنا ءبىر رەت وتەتىن مەملەكەتتىك «ناداام» تويىندا 2018 جىلى نەبىر الىپتاردى الىپ ۇرعان سەرىك «مەملەكەتتىك لاشىن» اتاندى.
سۋمونىڭ سۇلتانى
ءبىر قىزىعى, سەرىكتىڭ كوزىنە كۇرەس كورىنسە بولعانى شەشىنىپ تاستاپ بەلدەسە بەرەدى. مىسالى, وزبەكتىڭ كۋراشىنان ۇلان-باتىر قالاسىنىڭ چەمپيونى اتانسا, تاتاردىڭ بەلبەۋ كۇرەسىنەن «قازان-2013» ۋنيۆەرسياداسىندا جەڭىستىڭ ەكىنشى تۇعىرىنا كوتەرىلگەنى بار. بۇعان سوڭعى ەكى جىلدا سامبو جانە دزيۋدو كۇرەستەرىنەن 100 كيلوعا دەيىنگى سالماقتا ەرەسەكتەر اراسىندا موڭعوليا چەمپيونى بولعانىن قوسىڭىز.
بۇل از دەسەڭىز, 2011 جىلى تەلەگەي تەڭىزدى كەشىپ ءوتىپ, جاپونيادا وتكەن سۋموشىلار چەمپيوناتىنا قاتىستى. 17 جاسار بوزبالا نەبىر الىپتارمەن ايانباي ايقاسىپ, قولا جۇلدەگە قول جەتكىزدى. ءدال وسى تۇستا جاپوندىق كۇرەستىڭ عۇلاماسى وياكاتا تاكاساگانىڭ قىراعى كوزى سەرىكتى شالدى. بۇل باپكەر بۇعان دەيىن ۇلتى موڭعول داگۆادورج دەگەن بالانى جاتتىقتىرىپ, 25 دۇركىن ەل چەمپيونى اتاندىرعان جانە «اساشەوريۋ» دارەجەسىنە جەتكىزىپ, كۇللى عالامعا ايگىلى ەتكەن.
وياكاتا باپكەر سەرىككە جاتىپ كەلىپ جالىنادى. «جاپونيادا قال, قۇداي بۇيىرسا سەنىڭ دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرەتىن سۋموشى بولاتىن ءتۇرىڭ بار, ءتىرى ادامعا نە قاجەتتىڭ ءبارىن جاسايمىن». بۇل كەز كەلگەن بالۋانعا ايتىلاتىن ءسوز ەمەس, ءارى جاپوندىق باپكەر كولدەنەڭ كوك اتتىعا جالىنبايدى دا. بىراق ول باس تارتقان.
ءسويتىپ «سۋموسى قۇرىسىن» دەپ كۇنشىعىس ەلىنەن اتتانعان سەرىك كەلەسى 2012 جىلى قازان ايىنىڭ 27-28 كۇندەرى گونكونگ قالاسىندا سۋمو كۇرەسىنەن الەم جەڭىمپازدارىن انىقتايتىن كەزەكتى چەمپيوناتقا شاقىرتۋ الدى. بۇل – ەكى جىلدا ءبىر دۇركىن وتكىزىلىپ تۇراتىن اسا مارتەبەلى جارىس. بۇل جولى 18-رەت جالاۋىن كوتەرگەن چەمپيوناتقا الەمنىڭ 40 ەلىنەن 200-دەن استام سۋموشى كەلىپ كۇش سىناستى.
اتالعان الەم چەمپيوناتىندا 100 كيلو سالماقتا موڭعوليا نامىسىن قورعاعان سەرىك ء«ا» دەگەندە جەرگىلىكتى سۋموشىنى جىعىپ, كەلەسى بەلدەسۋدە گرۋزين بالۋانىمەن جولى ءتۇيىستى. ونى دا جەڭگەن جاس جىگىت ءوز توبىنىڭ شەشۋشى سىنىندا رەسەيلىك بالۋاننان ايلاسىن اسىردى. ءسويتىپ سوڭعى چەمپيوندىق تيتۋل ءۇشىن جاپوندىق بالۋان, ستۋدەنتتەر اراسىنداعى الەم چەمپيونى ونامي اشيحاشيمەن كۇش سىناستى. بار-جوعى ەكى مينۋتتىڭ ىشىندە جاپوندى ايقىن باسىمدىقپەن جەڭگەن سەرىك بەردىمۇرات ۇلى الەم چەمپيونى اتاندى. ياعني اتى سۋمو كۇرەسىنەن الەم چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش قازاق رەتىندە تاريحتا قالدى.