تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى زاتتانعان ۋاقىت پەن ساناداعى ۇلت تاريحىنىڭ بەلەستى بەدەرلەرى تاريحي جادىنىڭ ەنشىسىنە ەندى. جەتىستىكتەرىمىز تۋرالى ساياساتكەرلەردىڭ ۇلكەن ساندار جونىندەگى بايانىنان كەڭىنەن حاباردارمىز. ەسەلەنگەن تابىستاردىڭ بارلىعى مەملەكەتشىل رۋحتىڭ قول جەتكىزگەن ناتيجەسى دەپ اتاپ وتۋگە بولادى. كوپتەگەن شارۋامىز قالىپقا كەلىپ, زاماناۋي مەملەكەت قۇرا بىلدىك. قاراپايىم كۇنكورىس دەڭگەيى كۇردەلى تىرشىلىك ەتۋ فورماسىنا اۋىستى. قازاقستاندىق كوپتەگەن وتباسى تەك قۇلقىندى قاناعاتاندىرۋ ءۇشىن ءومىر سۇرمەي, جاقسى ءبىلىم الۋعا, ساياحاتتاۋعا ۇمتىلىپ, قۇندى قاعازدار نارىعىنىڭ قاتىسۋشىسى بولا الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. بۇل تۇرمىستىڭ الدەقايدا وڭالعاندىعىن, ءومىر ءسۇرۋ ۇمتىلىستارىنىڭ كۇردەلەنگەنىن كورسەتەدى.
كوپتەگەن دامۋشى مەملەكەتتەر قاتارىندا قازاقستان دا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى, تاجىريبەسىنە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, كەلەسى قادامدارىن ايقىنداپ كەلەدى. الەمنىڭ وزىق ويلى ەلدەرىنىڭ قوزعالىسىنا قاراپ كوش تۇزەۋ قيسىندى ءارى راتسيونالدى. سەبەبى ءجۇرىس قارقىنىن دامىعان مەملەكەتتەرگە ىلەسە الساق كوشتىڭ سوڭىندا قالمايمىز دەگەن پايىممەن اقتاپ الارىمىز زاڭدىلىق. الايدا, نىسانامىز ايقىن, باعدارىمىز بەلگىلى بولعانمەن ۇلت بويىنداعى پارامەترلەرگە, دۇنيەنى پايىمداۋ ەرەكشەلىكتەرىمىزگە ءۇڭىلىپ, وعان تۇزەتۋ ەنگىزىپ وتىرۋىمىز قاجەت. ويتكەنى قالىپتاسقان سالت-سانامىز ەۋروپالىق ولشەممەن سايكەس كەلە بەرمەۋى دە مۇمكىن. ەكونوميكالىق دامۋ مودەلىن تاڭداۋ الدىندا داعدارعان قىتاي باسشىلىعى ءۇشىن «تاستاردى سەزىنە وتىرىپ وزەننەن ءوتۋ» كەرەك دەگەن دەن سياوپين ەۆوليۋتسيالىق مودەلدى ۇسىنعان بولاتىن. ءبىز ءۇشىن ەۋروپا جۇرتى ءجۇرىپ وتكەن ەكى-ءۇش عاسىرعا سوزىلعان قالىپتاسۋ كەزەڭىن شيرەك عاسىردا باسىپ ءوتۋ كوپ جىگەردى قاجەت ەتەدى.
بۇگىنگى ەۋروپا ەلدەرى ەندىرگەن نەمەسە قابىلداعان دەگەن جاڭاشىلدىقتىڭ نەگىزىندە الدىمەن ساناعا توڭكەرىس اكەلگەن تەرەڭ مورال, پايىم, ۇعىمداردىڭ قالىپتاسۋى سەكىلدى ماسەلەلەردىڭ تەرەڭ زەردەلەنۋى جاتىر. ەۋروپا ويشىلدارىنىڭ دۇنيەتانىم ماسەلەلەرىندەگى تەرەڭ زەرتتەۋلەرى, ۇلتقا دياگنوز قويۋ نەمەسە جاڭا كوزقاراستاردىڭ قالىپتاسۋىنا سەرپىن بەرەتىن ۇعىمداردى قالىپتاستىرۋى باتىس الەمىنىڭ ءتول دامۋ فورمۋلاسىنا نەگىز قالادى. قۇددى, ءىنجىلدىڭ ءبىرىنشى جولىندا كەلەتىن «باسىندا ءسوز بولدى» دەگەن ءتامسىل الدىمەن دۇنيەنى ءتۇسىنۋ, ۇعىنۋ پرينتسيپتەرىنە سۇيەنەتىن ەۋروپالىق دۇنيەتانىمنىڭ نەگىزىنە اينالعانداي. ەۋروپالىق ويشىلداردىڭ بولاشاق ۇرپاق الدىندا باستى اتقارعان قىزمەتى دە سول, دۇنيەتانىم كاتەگوريالارىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, سان تاراۋلى يدەيالار ارناسىن اشىپ بەردى. نەمىس فيلوسوفى فرەدەريك نيتسششەنىڭ ۇعىمداردىڭ شىعۋ تەگىنە جاساعان تالداۋلارىنداعى «جاقسى مەن جاماننىڭ» كۇرەسىن سۋرەتتەي وتىرىپ تەڭدىك ماسەلەلەرىنە اكەلىپ تىرەۋى, رەنە دەكارتتىڭ ادىستەر تۋرالى تۇيىندەرى, توماس گوببستىڭ سەنىم جانە ساياساتقا بايلانىستى تولعاۋلارى, بارۋح سپينوزانىڭ ەتيكاسى, دجون لوككتىڭ ءابسوليۋتيزمدى سىناۋ تۋرالى پايىمدارى جانە سول سياقتى وزگە دە فيلوسوفتاردىڭ كوپتەگەن ۇعىمدارعا تۇسىنىكتەمە بەرۋى دامىعان ەۋروپانىڭ بۇگىنگى سۇلباسىن قالىپتاستىردى. بۇل بولمىستى ۇعىنۋدىڭ ءتاسىلى ەۋروپالىق سانانى ءالى كۇنگە دەيىن انىقتاپ كەلەدى.
وسىدان دايىن يدەيالاردى ەكسپورتتاۋ الدىندا ونىڭ ەۆوليۋتسيادان وتكەن ورتاسىنا زەر سالۋىمىز, ۇعىمداردىڭ قالىپتاسۋ ساتىسىن بىلگەن ماڭىزدى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ دامۋ قارقىنىنا باعا بەرۋدە بيلىكتى نەمەسە جەكەلەگەن ادامداردى سىنعا الماس بۇرىن ماسەلەنىڭ تامىرىن تۇتاستاي ۇلت دەڭگەيىندە قاراستىرعانىمىز ءجون. «قاۋىمىنا قاراي باسشىسى» قاعيداسىن ەستەن شىعارماي, ۇلت ءوز-وزىنە دياگنوز قويا وتىرىپ, ءالسىز تۇسىن ءادىل باعالاي الۋى كەرەك.
ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى ايقىنداۋى, باعالاۋى وتانشىلدىق ۇعىمىنىڭ اياسىندا ءوسىپ-جەتىلسە ودان سىندارلى ناتيجەلەر كۇتۋگە بولادى. وتانشىل سەزىمدەر ساناعا بەرىك ورناعان بولسا تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرۋ ساياساتتانباس تا ەدى. كەشەگى پاندەميا ۋاقىتىندا مەديتسينا سالاسى قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان انىقتالعان ءمايىتتى «ساتۋ» فاكتىلەرى بۇرىن-سوڭدى ۇلت تاريحىندا بولماعان قۇندىلىقتىڭ قۇلدىراۋىن كورسەتتى. سول سەكىلدى, جاپپاي سۇرانىس تۋدىراتىن تۇتىنۋ زاتتارىنا دەگەن باعانىڭ شارىقتاپ شىعا كەلۋى, جەمقورلىق فاكتىلەرى, شەتەلگە بايلىقتى كەز-كەلگەن ەكۆيۆالەنتىندە جاسىرۋ نەمەسە ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە بولا تۇرعىلىقتى جەرىن شەتەل ازاماتتىعىنا ايىرباستاۋ سىندى بىرقاراعانعا جاتتاندى كورىنەتىن ءىس-ارەكەتتەردىڭ بارلىعىن ۇلتقا جاسالعان قامقورلىق دەپ باعالاي الماسىمىز انىق. بۇل ءىس-ارەكەتتەردىڭ ءون بويىنان ينديۆيدكە قاتىستى جەكە باستىڭ قامى, مورال ماسەلەلەرىن تىزبەكتەۋگە بولادى. بىراق وبەكتيۆتى تۇردە تيگىزەتىن سالدارىنا باعا بەرەتىن بولساق وتانشىلدىق ۇعىمىنا قاراما-قارسى سوزدەرمەن تىلدەي جونەلەرىمىز حاق.
سونىمەن, وتانشىلدىقتىڭ اسقىنعان ءتۇرى جانە ونىڭ ءانتونيمى نەمەسە كەرى كەتۋدەگى شەگىن بەلگىلەپ كورسەك. ماسەلەگە بۇلاي دەن قويا وتىرىپ, مەملەكەت ءۇشىن وزەكتى كەيبىر ماسەلەلەردىڭ تابيعاتىن تۇسىنە الۋىمىز مۇمكىن.
ءپاتريوتيزمنىڭ ۇعىم رەتىندە قاتە دامۋى – ۇلتقا قاتىستى بارلىق دۇنيەلەردىڭ مىنسىزدىگىنە سەنۋ, ونى ءبىرتۇتاس اقيقات دەپ قابىلداۋ. بۇل دامۋ جولىنا تۇسكەن حالىق ءۇشىن قاۋىپتى قوزعالىس. ونى تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردە بەرىلەتىن «ۇلتشىلدىق» ءسوزىنىڭ العاشقى ماعىناسىندا بەرۋگە بولاتىن شىعار. ءىس-ارەكەتتە «تەك + بولسىن» سوزىمەن سيپاتتالىپ, ۇلتتارعا قاتىناسىندا بارلىعىنىڭ باستاۋىنان تەك ءوز ۇلتىن كورۋ قوزعالىسى. وتانعا دەگەن ەموتسيالى سۇيىسپەنشىلىكتىڭ مۇنداي ءتۇرى ونىڭ بويىنداعى كىناراتتارعا زەر سالۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. ەموتسياسى باسىم قۇرعاق وتانشىلدىق ۇلتقا قاۋىپ تونگەندە دابىلداۋشى قىزمەتىن جاقسى اتقارادى. الايدا ۇلتتىڭ سىندارلى دامۋ جولىنا تۇسۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. تاريحپەن, داستۇرمەن ماقتانىپ, وعان سىن كوزبەن قاراي الماۋ ۇلت تاريحىنداعى بىرنەشە جۇزدەگەن جىلدارعا سوزىلعان تۇرمىستاعى مۇزدىقتاردىڭ ساقتالعاندىعىمەن بەلگىلى.
وتانشىلدىق (پاتريوتيزم) ورتالىق ءمان رەتىندە ايقىندالا وتىرىپ, ءىس-ارەكەتتە «بولسىن» دەگەن سوزبەن سيپاتتالادى. ءوزى تۋىپ وسكەن جەرىنە, ەلىنە جاقسىلىق قالايتىن, ونىڭ الدىنداعى ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق تۇسىنەتىن سەزىمدەر جيىنتىعىنان تۇرادى. وتانشىلدىق تاعدىرلاستىق, جاناشىرلىق, مۇددەلەستىك, جاۋاپكەرشىلىك سىندى مورالدىڭ بىرلەستىگىن قۇراي وتىرىپ, پراگماتيكالىق قوزعالىستارعا دەم بەرەدى. مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ناقتى ءىس-ارەكەتىمەن, سەزىمدەرىمەن ۇلەس قوساتىن, كەرەك جەرىندە ادىلەتتىلىكپەن سىناي الاتىن ادامداردان تۇرادى.
وتانشىلدىق ۇعىمىنىڭ كەرى كەتۋ شەگىن مارگينالدانعان, دەگراداتسيالانعان سانادان بايقايمىز. مۇنداي ءىس-ارەكەتتەردى سيپاتتاۋدا «وپاسىز» ءسوزى ءمانى بويىنشا جاقىن. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگىنە كەسىر كەلتىرەتىن ءىس-ارەكەت قاتاڭ سوزبەن اتالىپ, اۋىر جازالانۋى ءتيىس. قازىرگى «كوررۋپتسيا» نەمەسە «سىبايلاس جەمقورلىق» سوزدەرى گۋمانيستتىك پيعىلدىڭ ورىنسىز كيلىگۋىمەن وتان الدىنداعى اۋىر قىلمىستى ۇعىم رەتىندە دە جۇمسارتىپ جەتكىزىپ تۇرعانداي. ۇعىمداردىڭ ءوزىن يمپورتتاۋ بولمىستى قاتە تۇسىنۋگە اكەلىپ سوقتىرادى. وپاسىز ءىس-ارەكەت قانداي دەڭگەيدە بولعاندىعىنا قاراماستان, جەكە باسى, ءوڭىرى, مەملەكەت, پلانەتا ءتىپتى كوسموستىق جاعدايعا كوتەرىلگەندە «وزىمە بولسىن» سوزىمەن سيپاتتالادى. مەملەكەتتىڭ اياعىنا تۇساۋ بولاتىن مۇنداي ەرىك ءتۇرىن شەكتەۋ ساناعا ۇعىمدار ارقىلى جول تابۋمەن بولادى.
ۇلتقا, مەملەكەتكە قاتىستى ءاربىر ماسەلەلەردى پايىمداۋ, ءاربىر ۇعىمنان تەرەڭ ءمان-ماعىنا ىزدەۋ, وتكەن كۇندەرىمىزدى سىن ەلەگىنەن وتكىزە ءبىلۋ بۇگىنگى باسى اشىق قالىپ جۇرگەن سۇراقتارىمىزعا ىقتيمال جاۋاپتار ۇسىناتىنىنا سەنىمدىمىز. باستىسى نەنى الىپ, نەدەن ارىلۋ قاجەت دەگەن ساۋالعا سالقىنقاندىلىقپەن جاۋاپتاردىڭ دۇرىس نۇسقاسىن تاڭداي بىلەتىن بولامىز.
فرانتسۋز فيلوسوفى لە پلە «يەرارحيانىڭ تومەنگى ساتىسى بۇرىنعىسىنشا قاۋىپسىزدىگىمەن, ال جوعارعى ساتىسى ىزگىلىكپەن سيپاتتالسا, وندا الەۋمەتتىك تەپە-تەڭدىكتى تابۋعا بولار ەدى» دەگەن ەكەن.
نۇرعيسا كوشەروۆ,
ساياساتتانۋشى